The texture of sediments

The texture of sediments

1-    Definition of texture: It’s the shape, size and arrangement of component minerals of a nock.

Texture attributes :it’s a more description of the nock if its coarse grained, regular on imbricate note: some texture properties are not simple attributes the panasity which dependent an packing, an grain shape and an sorting.

What’s the difference between texture & structure texture :- Shasta do with the grain to grain relations & texture is studied in a thin section or by analysis of small sample.

Structure:

1)    Structure deals with the larger feature of the rack as “bedding and ripple marking”

2)    Structure is usually studied in the out crap and less commonly in the hand specimen.

The difference between The frame work of grains of igneous, metamorphic  rocks and sedimentary rocks.

·        The grains of igneous and metamorphic rocks are in continuous contact with their neighbors “very little on no porosity.

·        The sediment grains are generally in tangential contact only and form on open, three dimensional network “high pores volume” inter angular space

Texture of sediments

Sediments exhibit two fabrics “hydrodynamic and diagenetic”.

Hydrodynamic texture: “The grains of most sediment  preformed are emplaced as solid particles in the fabric of the rock by the movement of fluids under the in flounce of gravity.

Diagenetic texture, with passage of time, the fluid filled pones are the loci deposition from satiation of new mineral “the cementing minerals”. These gradually reduce ponasity to zero 

Particle size of detrital rocks

The grain size of detrital sediment is important because of:

1)      The size of sediment can subdivision it into conglomerates, sandstones and shales.

2)      The size and santing are measures the competence and efficiency of transporting agent.

3)      In normal terriginaus  water- deposited material, size is a measure guide to the proximity source area (coarseness usually have not moved for”.

Concept of size:

If the particles composing a sediment were all spheres, no special difficulty would arise in determining their  size and its diameter would suffice. But if it’s particles composed of gravel  “are highly irregular”, So what is the diameter?

Concept and measurement of pebble diameter.

 

 

 

Left the b-axis in position, center the caxis in position right the pebble in perspective

Concept of size by analytical method:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

100

10

1.0

0.1

.01

.001

.0001

 

mm

Gravel à  Sand à     Silt à       clay à     colloids  à 

Size terms:

Boulder was defined as :a detached rockmoss, some what naunded on modified by abrasion in transport, and larger than cobble with a minimum size 256.

A pebble :- rock fragment larger than a coarse sand grain on granule and smaller than a cobble which has been rounded on abraded by the action of water, wind or glacial ice gravel: the unconsolidated accumulation  of pebbles, cobbles and boulder and the consolidated equivalent is conglomerate.

Rubble: is an unconsolidated accumulation of angular rock fragments.

Sand: the term sand used to denote an aggregate of mineral an rock grains greater than  and less than 2 mm.

 

 

 

 

Size limits of common grade and rock terms of sedimentary

Size

Rounded & sub rounded, sub angular

Angular

 

Fragment

Aggregate

Fragment

Aggregate

256

Boulder

Boulder Gravel & conglomerate

Block

 

65mm

Cobble

Cobble gravel &conglomerate

-

Rubble

4mm

Pebble

Pebble gravel &conglomerate

-

Breccia

2mm

Granule

Granule gravel

-

 

1/10mm-1mm

Sand

Sand stone

-

 

1/2mm-1/256mm

Silt

Silt stone

-

 

1/256mm

Clay

Clay shale

-

 

 

Representation of size frequency distributions:

The histogram and cumulative curve are used for representation the size of sediment “sand, pebble and the like J which would found to differ in size.

Note: Both histogram 2 cumulative curve devices for presenting frequency distribution a long king.

Histogram: is the relation between thesize “ 2 mm, 1m , 1/2,1/4,1/8,1/16,1/52mm) converted it to δby “the negative log of the diameter” lour, and weight percent.

Mathematical nature of size frequency distractions:

·        This is Just another way of saying that the size distribution is more or less symmetrical only basis.

·        The size distribution of many classic sediment, was loy normal.  

Grain size distribution and casual factors:

·        In general the interpretation of grain size analysis has followed three paths:

1)    One path relates the characteristics of the grading carve to hydrodynamics, the coarser mode being a product of traction transport, the lesser and fine mode being the result of salutation transport.

2)    A second approach considers the grain size description largely a product of the sediment generative  process, in this cars the distribution is attributed to the source materials and the size distribution, generated by their disintegration.

3)    A third approach is to make an empirical study of grading characteristics of sediments from various natural geometric environments to see what relation

Grain size and provenance:

      ×   The bed material ranges from 5mm in diameter to boulders 100mm or larger.

      ×   It seems more probable that the processes of rock disintegration would produce more of certain size and less of others and thus create an initial deficient of certain size, three separate classes of particle might be expected from breav down or grains larger than 1mm are rare the blocks generated because rebbles whose abrasion produces fine silt or lay sized material  not sand. The decomposition products are of clay size.

      ×   Of clastic sedimentary round, brean down will sihplylead to the liberation of particles fronanearlier of primer production.

      ×   Grain size and transportation :to what extent and in what way are size and size distributions modified?

      ×   In general the gravels carried by streams appear to decrease in size downstream. And because the corner and surfaces of the larger materials are rounded and smoothed. It has been presume that abrasion is an active process during transport and that the down current decline in size, therefore caused by such wear.

      ×   Abrasion: is a general term meaning wearing away oratihtion as such it is applied to almost any mechanical process of size reduction. Mavsh all defined three process.

1) Abrasion.               2)Impair.              3)grinding.

      ×   Abrasion: Is the effect – of rubbing one pebble against another. It is by far the slowest process of wear.

      ×   Impact: is the effect of definite blows of relatively larger fragments on others of smaller size.

      ×   Grinding: is the crushing of small grains by continued contact and pressure of the pebble, of some what larger size.

      ×   Wadell: recognized four size reduction process solution attrition, chipping and splitting, the differences are primary a matter of the ratios of the size of the pervade removed to the size of the original fragment. 

      ×   If the particles removed are visible but less than  that of the fragment, being worn, the process termed artirior. If the material removed is still larger, such as results from flaking of the corner the term chipping is applied if the destruction process produces two substance equal fragment the term spliting may be employed.

      ×   Normal attrition of grauev product silt and clay – sized the percentage of pebble, and couple, one rounded and now broken greatly exceed, that in the bar, of the present day Columbia  river.

      ×   Sorting action which takes place in the natural environment and which move it difficult to separate the effect of size reduction than others if the finer products are removed by sorting the result, an increasing in mean size of the residue and an improvement in sorting.

      ×   The rate of size, reduction is greatest in the early stage of the process and tend, to decline exponentially with tie or distance.

      ×   The size distribution is a product of hydraulic, rather  than abrasive action and in general actual size is inherited from the parent or is a product of rock disintegration and not a result of transported agent or process.

      ×   Garnishee and depositional process: a transporting medium tends to carry and to deposit more of two  certain sizes of material than of other sizes the principle deposit it make will have an excess of an her considerably coarser ingredient in which it can roll.

      ×   A bric and frame work geometry: fabrics been used to elucidate the transport process itself. Fabrics have an important bearing on the physical properties of rock, such as thermal electrical fluid and sonic conductivity.

      ×   Fabrics: the spatial arrangement and orientation of the fabric element, Gefuge include such properties as grain size sorting porosity.

      ×   A fabric element may be a single crystal, a pebble  orsahd graw.

      ×   Packing is the spacing ordenisty of the fabric element although fabric and paching are closely related they aren’ the same thing.

      ×   Fabric type : it may be is oiropic opines tropic

      ×   Fabric of sediments: Gravel fabric

The overlapping shingling effect of flat pebbles in certain gravely and conglomerates has been described as an intricate structure the mean upstream inclination in flu vial deposits was is to 30 degrees, marine deposits showed indications of only 2 to 15 degree, in general flat pebble, had a lower inclination than less flat ones the larger sizes were better oriented than the smaller.

    ×   Till fabric: the orientation of till stones has been used as criterion of the direction of ice flow? Till tend to be paralled to the direction of ice movement. Till fabrics have in general  proved a useful tool in determining the direction of ice flow.

    ×   Sand fabric: is less well known because of the difficult of the fabrics that relate to current flow are those seen in sections cut paralled to the bedding, parricullay of those sandstone, A similar agreement between grain fabric and dielectric an sotropy was noted by Mclver.

    ×   Fabrics of limestones and dolimites: lavgely growth fabrics in pores and other openings produced by druse like implantation of crystals on the walls of such cavities.

    ×   Fossil orientation: if moved by a current that orientation tends to become uniform oriented fossils may also be indices of current direction orientations tended to have their longest dimensions the parallel to or presendicuor to the pararippe of the same bed.

 

Frame work Geometry of detritus sediments:

Packing:

a-    Close packing reduces both volume of pore space and size of the pores.

b-    Alters both porosity and perm ability.

*The frame work elements of coorser clastic sediments are the pebbled and sand grains of which these deposits are composed. These clastic elements are non spherical and non uniform in size.

1)    Porosity: It’s the percentage of pore space in the total volume of the rock.

     ×  The original porosity of a sediment is affected by uniformity of grain size, shape of the grains, method of deposition, packing of the sediment and compaction during and after deposition.

     ×  The actual size of grain has no influence on porosity.

     ×  The fine grained sediments have higher porosity than the coorse. Grained sediments.

     ×  The addition of clay increases the porosity.

2)    Permeability : It’s the property of a rock which allows the passage of fluids without impairment of its structure or displacement of its parts.

      ×  A rock is said to be permeable if it permits an appreciable quantity and impermeable if the rate of passage is negligible.

      ×  The coefficient of permeability, k, of an unconsolidated sand is affected by grain size, grain sorting, grain shape and packing.

      ×  The permeability increasing as size of grain increases.

      ×  The permeability dependent on the packing arrangement because the pore dimensions are dependent on the style of packing.

      ×  The relation between porosity, permeability and grain size:- the finer the grain, the smaller the permeability. Any  change in packing increases the porosity will increase the permeability. Non porous rock is also non permeable, highly porous rock isn’t necessarily permeable.

Crystalline textures:

     ×  All rocks are crystalline but the term crystalline is usually reserved for those rocks which show an interlocking aggregate of crystals (such as rock salt) the frame work elements are grains of feldspar and quartz each briously crystalline, but in deference to the detrital nature of these grains the roc is said to have a clastic rater than a cry stalline texture.

Crystal elements:

     ×  The basic components of a crystalline fabric are its individual crystal elements:

1-    Large: so the texture is macro crystalline.

2-    Small: so the texture is micro crystalline.

3-    In between: so the texture is meso crystalline.

     ×  The shape of the crystal elements may be described in terms of the extent to which they display external crystal faces and symmetry : 1- An hedral : no crystal races, 2-En hedral bounded by well-formed crystal faces, 3-sub hedral: show few faces.

Re crystallization fabrics:

     ×  Many sedimentary rocks recry stallinze at normal pressures and temperatures. This is particularly true of many carbonate rocks but is also true of gypsum, an hydrite, and even chert, the conversion of an hydrite to gypsum or the reverse  is a good example of this kind of re crystallization.

     ×  Crystallization or re crystallization in the solid state produces textures essentially metamorphic. It may decrease the grain size, more commonly it leads to a coarsening of the rock texture.

Texture of replacement:

     ×  Minerals which are chemically precipitated and exhibit a crystalline texture or fabric may be formed at the time of accumulation of the sediment; or they may be formed later or perhaps in part replacing chemical.

To understand the history of a sedimentary rock it’s necessary:

1-    To discriminate between detrital minerals and those chemically precipitated.

2-    To determine the relative ages of the several precipitated minerals.

3-    To ascertain the manner of emplacement of the precipitated materials, whether formed in openings or formed by replacement.

O lites, spherulites:

     ×  Many sediments contain small spherical bodies of diverse mineral composition and various internal organization.

1-Oo lites:

     ×  A rock may be said to possess an oolitic texture if it consists largely of oolites. These are small spherical or subspherical, accretionary bodies, 0.25 to 2.00 m in diameter most commonly they are 0.6 to 1.0 mm in size if they are over 2.00 mm in diameter, they are termed pisolites.

2-spheralites:

     ×  The term spherulite has been applied to any spherical body with a rodial structure.

Bio genic fabrics:

     ×  Many sedimentary rocks contain fossils as an integral part of the rock. They may be a minor component of the rock or as in the case of some limestone, they may be the dominant constituent.

Composition and mode of preservation:

     ×  Fossils are any evidence of past life. They may be buried such as the more resistant organic structure – bones, teeth, shells, most shells and similar structures are originally calcium carbonate, but even these show a varied composition in terms of magnesium content and minor elements others are phosphatic, siliceous or chitinoid.

     ×  In many cases neither the original organic structure nor its replacement is present, in stead are found cavities, called molds, formed by removal in solution of the original shell.

     ×  If a mold is filled with foreign matter the filling is properly termed a cast. The filling of the interior body cavity of abivolve is often called a cast of the interior.

     ×  Fecal pellets: are present in modern marine deposits and in some sedimentary rocks inhere they have been lithified the pellets are the product of mud- eating forms and hence consist of silt and mud particles bound by organic matter.

     ×  Coprolites: are larger objects with an origin similar to that of fecal pellets. They are generally light to dark brown or black, avoid to elongate structures 1 to 15 cm in length.

Bedding

-            Many bodies of sediment possess more or less planar bottom and top surface and are very extensive laterally in relation to their thickness. Sedimentation untis greater than I am thick are known as beds and their upper or lower surface are known as bedding or bounding planes. Below 1 cm sedimentation units are termed lainae. Beds may incorporate units thicker than 1 cm which are referred to informally as layers or strata. Strata and laminae may help to make up beds and may deposited at an angle to the main depositional surface and hence be called cross beds. Groups of beds may form cosets or bed bed sets which may be simple or composite many beds and bedsets forming at the present day maintain their shape and thickness for considerable lateral distances, although all eventually thin our or change their nature either gradatinally or suddenly when traced for enough.

Preliminary observation and recording of bedding:

-            Several level of observation and investigation of bedding are possible. At first it is useful to scan exposures from distance in order to decide the general attitude and orientation of the beds. It also helpful to work out. At an early stage. The way up of the succession and where in general, the older and youger strata are to be found.

-            Bedding has to distinguished from cleavage, from joints and faults, and from colour banding due to diagenesis and weathering changes in composition or grain size are the best guide, to identifying bedding and these may often be more apparent on weathered surface.

Feature within the bed or bedset:

-            Beds and bedsets may be

a) homoeneous or heteroeneous

b) rhythmic 

c)gradational

Homogeneous (e. well- sorted s.s or silt stone) and apparently structure less beds some times reveal ansuspected internal structure if special techniques are applied to slabbed speciment in the laboraty some bedsare heterogeneous due to sorting into layers, often showing repeated inter lamination of material of contrasting composition or grain size e.g silt and sand silt and mud.

The nature of the bounding surfaces (bed contacts) bed contacts can be gradational orsharp. They may be marked by stuble or abrupt changes of composition and colour texture and structure. Sharp changes may be non- erosional or erosional. The latter bein marked by cross- artting relation ships, as at the base of a channel or where there are down ward projections on the sole of the overlying bed.

Sequences and patterns: the classification of bedding patterns of sedimentary units in roups of beds and bed-sets may be discerned, where thickness, grain size, composition or structure varies systematically.

                               (a)      Grain size of units fining up wards from coarse s.s to siltstone and mudstone.

                              (b)      Grain size of units coarsening up wards from shale to coarse sandstone (S.S).

                               (c)      Patterns of units such as shale - sandstone.

                              (d)      Patterns involving units carbonate - sulphate, hydras and an hydrous sulphate.

                               (e)      Patterns of inter bedded sand stone and shale units (as in beds deposited from alternately strong and less strong and or dense or less dense flows).

The significance of bedding :

Bed contacts, true bedding planes and bounding planes represent changes in conditions. Some contacts however, record gradational changes. Laminae are produced as a result of minor fluctuations in the constant conditions over the same or a smaller area than the bed. Simple bedsets or cosets are the result of repetitions of genetically related variations in conditions.

Several processes contribute towards establishing the characteristics of abed these are physical, chemical, biological and diagenetic.

Physical processes:

Most sedimentary rocks result from deposition of material transported as individual grains in suspension or near the bed by water flows of low sediment concentration. Although some are detived from denser flows or at the extreme from mud flows. The nature of the transporting processand its intensity are controlled by physical parameters such as grain size and current strength, wave intensity and viscosity of the transporting medium and, in some cases the flowdepth A change in any of these parameters might result in a change in the nature of the deposit and in the initiation of a new bed.

 

Chemical processes:

Much material, particularly in sea water and in certain lakes, is carried in solution. In favorable conditions brought about by changes intem perature, pressure of carbondioxide or concentration of lons, these solutes may be precipitated as minerals, either directly on the floor of the basin or as loose particles in suspension such precipitates are susceptible to reworking by physical, processes.

Biological processes:

The reater part of the calcium carbonate, which composes limestone and present day carbonate sediments, results. From the activities of organisms which precipitale calcium carbonate as part of their metabolic processes. Other organisms secrets silica or phosphate which may also contribute to sediments. Change in the dominant organisms may produce changes in characteristics of sediment and may lead to the generation of beds. Abed may be formed from the hard parts of organisms more or less remaining insitu, but the skeletal material is most commonly redistributed by physical process to form bed of a homogeneous nature, changes in organic activity commonly redistributed by physical processes to form bed of a homogeneous nature. Changes in organicactiviy commonly reflect changes in physical and or chemical processes

Diagenetic processes:

The final appearance of abed in the stratigraphic column results not only from the conditions of its deposition but also from its subsequent history during burial. The process of post depositional change may vary with, for example changing pore-water chemistry and as a result distinct beds may be due to diabetic changes rather than changes during deposition.

Changes of process and bed generation:

There are two main process of change:

    ( 1 )      Changes due to lateral migration. An area that once accumulated sand, for example, might later be a site of mud deposition and, if net sediment accumulation prevails, we might except to find mud over lying sand in a trench dug at the site, in other words lateral migration of sub environments under stable conditions can create changes beds ) in theoretical sequence, this idea developed.

    ( 2 )      Changes due to temporal fluctuations: in contrast to the steady - state, lateral migration mechanism many beds reflect changes due to external effects. On a lake floor. For ex. Coarser silts and sands may reflect periods of high river discharge, and muds may be deposited during quieter periods. With time this results in the inter lamination of sand, silt and mud. Similarly on the shallow sea floor, rain sizes and sedimentary structure may fluctuate and thus reflect periods of stormy and calmer weather, in both these example the environment is not changing. But rather the vertical sequence result from natural variation of processes within that environment. In some settin it is reasonable to distinguish normal deposit from catastrophic deposit. Example of such stein is a deep sea continental margin where, under normal conditions, line grained sediment accumulates dorm suspension. Occasionally, however this process is punctuated by a catastrophic density current generated on the continental slope of shelf edge. This event deposits a sheet of sand in amatter of hours but may not recur for 100 or 1000 of years. In the resultant sequence, however, the sand beds may be more abundant than the normal mterbedded muds. Short. Catastrophic events can therefore make a contribution to the rock record out of an proportion to their duration’s.

The significance of sharp and gradational changes between beds: the importance of bedding planes.

A radational boundary may well suggest that alateral migration of processes was taking place under steady- state conditions. Sharp junctions between contrasting bed might lead us to suggest catastrophic events.

Beds deposited from floods, dust storms and ash clouds, these beds form part of thick uniform sequence which, when dated appear to have accumulated over considerable periods of geoloical time, often millions of years. This paradox of relatively swiftly deposited beds, making up sequences representing many millions of years, has led some geoloists to coin some what intuitive statements such as 98% of geological time must lie on the bedding planes, thus hih lighting the importance of trying to recognize significant time gaps in seemingly continous sedimentary sequence.

Unconformity

 An unconformity is a break in a stratigraphic sequence resulting form a change in condition that caused deposition to cease for a considerable time. There are various type of unconformity:

( 1 )      non- conformity: where sedimentary rocks succeed igneous or metamorphic rocks.

( 2 )      Angular- unconformity: where they are laid upon previously folded strata.

( 3 )      Dis conformity: where local successions contain two sets of conformable beds seprated by mere changes.

( 4 )       Para conformable: where the sediment types are virtually.

Preservation potential of bedding:

The preservation of a group of beds is due to the products of a set of depositional events escaping reworking or partial removal and bieng captured by net subsidence. This is a chance occurrence in many environments, particularly where powerful a gents of erosion operate, for example in shallow marine environments,  in flood plains where rivers are constantly shifting their channel, or where strong winds are eroding down to a water table.

وضعیت جغرافیایی کشورهای همسایه ایران

قبل از معرفی کشورهای همسایه ایران لازم است ابتدا از خود ایران شروع کنیم!

جمهوری اسلامی ایرانIslamic Republic of Iran

مشخصات جغرافیایی کشور ایران با وسعتی معادل 195، 648 ،1 کیلومتر متر مربع، شانزدهمین کشور بزرگ جهان است. ایران در نیمکره شمالی، نیمکره شرقی در قاره آسیا و در قسمت غربی فلات ایران واقع شده و جزو کشورهای خاور میانه است. نصف النهار 5 44 شرقی از غربی ترین نقطه ایران و نصف النهار 18 63 شرقی از شرقی ترین نقطه ایران عبور می کند. همچنین مدار 3 25 شمالی از جنوبی ترین نقطه ایران و مدار 47 39 شمالی از شمالی ترین نقطه این کشور می گذرد. همسایگان ایران عبارت‌اند از: جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، عراق، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان. طول سواحل ایران در امتداد دریای خزر 657 کیلومتر، در خلیج فارس از بندر عباس تا دهانه اروند رود 259، 1 کیلومتر و امتداد دریای عمان از خلیج گواتر تا بندر عباس 784 کیلومتر است که در مجموع بالغ بر 731، 8 کیلومتر را تشکیل می‌دهد. حدود 90 درصد از خاک ایران در محدوده فلات ایران واقع شده است. ایران کشوری کوهستانی محسوب می‌شود. بیش از نیمی از مساحت کشور را کوه‌ها و ارتفاعات، و کمتر از 4/1 آن را نیز اراضی قابل کشت تشکیل داده است. ارتفاعات ایران را به طور کلی می توان به چهار رشته کوه شمالی، غربی، جنوبی و کوههای مرکزی و شرقی تقسیم کرد از رشته کوه‌های مهم می‌توان به البرز و زاگرس اشاره کرد. بلندترین قله ایران دماوند نام دارد با ارتفاع 5671 متر که از این جهت در مرتبه بیست و سوم کوه‌های جهان قرار دارد. اکثر رودهای جاری در ایران کم آب‌اند و تنها رود قابل کشتیرانی آن، رود کارون است. مهم‌ترین رودهای حوضه خلیح فارس و دریای عمان عبارت‌اند از: کارون، جراحی، کرخه، در، زهره، دالکی، اروند رود، مهران، میناب، سرباز، با هوکلات، تیاپ، نای بند، شور و مند. رود کارون با 950 کیلومتر طول، چهل و هشتمین رود جهان است. حدود 200، 180 کیلومتر مربع از خاک ایران را جنگل‌ها پوشانده که حدود 5/55 % آن مربوط به جنگ های غرب کشور است. جنگل‌های شمال کشور در حاشیه جنوبی دریایی خزر 19%، جنگل‌های پسته پراکنده در جنوب و شرق 3/13%، جنگل‌های کوهستانی ارس 6/6% و جنگل‌های گرمسیر و کویری نیز 6/5% آن را تشکیل می‌دهد. کشور ایران دارای آب وهوای متنوعی است که با مقایسه نقاط مختلف کشور، این تنوع را به خوبی می‌توان مشاهده کرد. پایتخت ایران شهر تهران و 98% مردم ایران مسلمان هستند. تاریخ پیش از اسلام پیش از مهاجرت آریائیان به ایران، اقوامی از نژادهای متفاوت با تمدن‌های مشابه در آن می‌زیستند؛ مانند ایلامی‌ها که در حدود 4000 سال قبل از میلاد مسیح می‌زیستند. در اواسط هزاره دوم قبل از میلاد، طوایفی از نژاد سفیدپوست، که شعبه‌ای از نژاد هند و اروپایی بودند، از شمال فلات ایران وارد این سرزمین شدند. نام ایران نیز از همین مردمان آریایی گرفته شده است. شعبه‌های مختلف آریایی، هر یک در قسمتی از ایران سکنی گزیدند: مادها در شمال غربی ایران، پارس‌ها در قسمت جنوبی و پارت‌ها در حدود خراسان امروزی. مادها در اوایل قرن هفتم قبل از میلاد اولین دولت ایرانی را تاسیس کردند. از پادشاهان بزرگ این سلسله می‌توان به هوخشتره که با دولت بابل متحد شد و آشوری‌ها را از بین برد اشاره کرد. دولت ماد در 550 قبل از میلاد به دست کورش منقرض شد و سلطنت ایران به پارسی ها منتقل گشت. در زمان داریوش، امپراطوری هخامنشی به منتهای بزرگی خود رسید: از هند تا دریای آدریاتیک و از دریای عمان تا کوه‌های قفقاز. جنگ های ایران و یونان در زمان او آغاز شد. دولت هخامنشی سر انجام در 330 ق. م به دست اسکندر مقدونی منقرض گشت و ایران به دست سپاهیان او افتاد. پس از مرگ اسکندر (323 ق. م) فتوحاتش بین سردارانش تقسیم شد و بیشتر متصرفات آسیائی او که ایران هسته آن بود به سلوکوس اول رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان در آمد. پس از مدتی پارت‌ها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند سلوکیان را نابود و امپراتوری اشکانی را ایجاد کنند. این امپراتوری در دوره اقتدارش از رود فرات تا هندوکش و از کوه‌های قفقاز تا خلیج فارس توسعه یافت. در عهد اشکانی جنگ‌های چند ساله ایران و روم آغاز شد. سلسله اشکانی در اثر اختلافات داخلی و جنگ‌های خارجی به تدریج ضعیف شد تا سر انجام به دست اردشیر اول ساسانی منقرض گردید. وی سلسله ساسانیان را بنا نهاد که تا 652 میلادی در ایران ادامه یافت. دولت ساسانی حکومتی ملی و متکی به دین و تمدن ایرانی بود و قدرت بسیار زیادی کسب کرد. در این دوره نیز جنگ‌های ایران و روم ادامه یافت. امپراتوری پهناور ساسانی که از رود سند تا دریای سرخ وسعت داشت، در اثر مشکلات خارجی و داخلی ضعیف شد. آخرین پادشاه این سلسله یزدگرد سوم بود. در دوره او مسلمانان عرب به ایران حمله کردند و ایرانیان را در جنگ‌های قادسیه، مدائن، جلولاء و نهاوند شکست دادند و بدین ترتیب دولت ساسانی از میان رفت. ایران پس از اسلام جنگ نهاوند در سال 20 هجری اتفاق افتاد و پس از آن ایران به دست اعراب افتاد. در طول بیست سال بعد، تمام بلاد ایران مانند خراسان و سیستان نیز فتح شد. سال‌ها گذشت و در این مدت اختلافات داخلی زیادی بین مسلمانان پدید آمد. بنی امیه در دوران حکومت خود، بزرگی اعراب و تحقیر ملل دیگر را شعار خویش ساخته بودند، و ایرانیان که از فشارهای حکومت ناراضی بودند، همواره مترصد اقدام علیه آنان بودند. چنان که نه فقط همراه مختار و ابراهیم بن مالک بر ضد عبدالملک بن مروان قیام کردند، بلکه به اتفاق عبدالرحمان بن اشعث نیز علیه حجاج بن یوسف ثقفی همدست شدند،به خصوص که خلفای بنی امیه در امر جزیه و خراج خشونت و شدت زیادی به خرج می‌دادند. به تدریج در اواخر حکومت بنی امیه، خراسان پایگاهی برای مخالفان آنها شد. لذا بنی عباس برای نفوذ خود به ایرانی ها متوسل شدند. کمک ایرانیان به بنی عباس را باید دلیل اصلی برای نابودی بنی امیه و قدرت بنی عباس دانست. به همین دلیل بود که در دوره عظمت عباسیان، بالاترین مقام‌های اجرایی به ایرانیان اختصاص یافت که در این مورد می‌توان به وزارت خاندان برمکی اشاره کرد. با قتل این خاندان توسط هارون الرشید و بیرون راندن ایرانی ها از دستگاه خلافت، مقدمات ضعف دولت عباسی آغاز شد. با ضعف دولت عباسی و خارج شدن بعضی سرزمین‌ها از زیر نفوذ آن، دولت‌هایی در گوشه و کنار ایران ایجاد شدند و خود را مستقل از دستگاه خلافت اعلام کردند. از این دولت ها می توان به طاهریان و صفاریان اشاره کرد. به تدریج نفوذ دستگاه خلافت بنی عباس به عراق محدود شد و دولت‌هایی ایرانی با قدرتی بسیار پدید آمدند؛ مانند دولت آل بویه. دولت ایرانی سامانی در ماوراء النهر پدید آمد. از سال‌ها قبل، اقوام ترک در دستگاه خلافت و دیگر دولت‌ها نفوذ کرده بودند، لذا توانستند دولت غزنوی را در شرق ایران به وجود آورند. پس از غزنویان، ترک‌های سلجوقی به قدرت رسیدند که عظمت امپراطوری ایران در دوره حکوت آنها، بار دیگر تقریباً تمام فلات ایران تا آسیای صغیر را در بر گرفت. سلجوقیان حتی خلیفه عباسی را هم زیر نفوذ خود گرفتند و توانستند در جنگ با دولت روم شرقی پیروز شوند. پس از این پیروزی بود که به تدریج مقدمات جنگهای صلیبی فراهم شد تا اینکه رسماً در سال 1099 میلادی، این جنگ‌ها آغاز شد. پس از سلجوقیان، خوارزمشاهیان بر سر کار آمدند. در این دوره جهان اسلام مواجه با فاجعه بزرگی گردید: حمله مغول. بسیاری از شهر های آباد ایران با خاک یکسان شد و صدها هزار نفر از مردم کشته و آواره شدند. در حمله بعدی مغول که توسط هلاکو خان ترتیب داده شد، بغداد تصرف شد، دولت عباسی سقوط کرد و خلیفه آن کشته شد. بازماندگان هلاکوخان که به نام ایلخانان بر ایران حکومت می‌کردند، به سبب تاثیر نفوذ وزرا و مشاورینی چون خواجه نصیر الدین توسی، شمس الدین محمد جوینی و رشید الدین فضل الله همدانی و مخصوصاً فرهنگ ایرانی - اسلامی ایرانیان، به دین اسلام گرویدند و مقهور تمدن و تربیت ایرانی‌ها شدند. خاتمه کار ایلخانان با ضعف و اختلافات داخلی و شورش های زیادی در اطراف و اکناف کشور همراه شد. در این هنگام یکی دیگر از سرداران مغول به نام تیمور لنگ حملات خود را آغاز کرد. تیمور که طنین نامش از چین تا مصر و از دهلی نو تا مسکو را به وحشت می‌افکند، طی یورش‌های خونین و مکرر خویش بسیاری از بلاد ایران و سرزمین‌های دیگر را ویران کرد و جنایات بسیاری مرتکب شد. پس از او جانشینانش نتوانستند قلمرو وی را حفظ کنند و حکومت‌های محلی در همه جای ایران سر بر آوردند. سرانجام شاه اسماعیل صفوی به این حکومت ها پایان داد و حکومت مقتدر شیعی صفوی را بنیان نهاد، اما صفویه نیز با هجوم افغان‌ها منقرض گردید. پس از آن نادر شاه، افغان‌ها را بیرون راند و سلسله افشاریه را تأسیس کرد. وی حملاتی را علیه هندوستان ترتیب داد. سپس سلسله زندیه که مؤسس‌اش کریم خان زند بود، حکومتی را بنا نهاد که چندان دوام نیافت و با حملات آنها محمد خان از بین رفت. از آن پس دوره حکومت قاجاریه شروع شد که تا سال‌ها ادامه داشت. از پادشاهان این سلسله می‌توان فتحعلیشاه، ناصر الدین شاه و مظفر الدین شاه را نام برد. در این دوره جنگ‌های ایران و روسیه رخ داد که به دلیل بی‌کفایتی شاهان قاجار، بسیاری از سرزمین های ایران از کشور جدا شد و از دست رفت. آخرین سلسله پادشاهی که بر ایران حکومت کرد، خاندان پهلوی بود. رضا شاه توسط کودتایی که در سوم اسفند 1299 ترتیب داد، به وزارت رسید و مدتی بعد انقراض قاجاریه را اعلام کرد. همزمان با جنگ جهانی دوم، نیروهای متفقین در شهریور 1320 هجری شمسی وارد ایران شدند تا به شوروی که علیه آلمان می‌جنگید امکانات برسانند. رضا شاه به دستور دولت انگلیس از ایران خارج شد و پسرش، محمدرضا شاه، بر تخت سلطنت نشست. دوره پهلوی تا بهمن 1357 که انقلاب اسلامی پیروز شد، ادامه یافت. "

ترکیه

پیشینه تاریخی: ترکیه کشوری است با فرهنگی غنی، مردمی اصیل و طبیعتی زیبا و متنوع. این سرزمین زیبا همچنین به‌عنوان مهد بسیاری از تمدن‌ها در طول تاریخ شناخته شده است. در نتیجۀ موقعیت جغرافیایی این کشور، ترکیه در واقع به‌عنوان پل ارتباطی شرق و غرب ایفای نقش نموده است و ملت ترکیه دائماً با فرهنگ‌های بسیاری در ارتباط بوده‌اند. در طی قرون، سلاطین بسیاری آمده و رفته‌اند و هر کدام از خود ردّی در این کشور بر جای نهاده‌اند. یک بخش فوق‌العاده و بسیار مهم تاریخ ترکیه مربوط به‌مرحلۀ رشد ‌کلیسای اولیه در این کشور است. در دوران امپراتوری روم، پولس رسول سفرهای بشارتی زیادی به‌سرزمینی که اکنون ترکیه خوانده ‌می‌شود داشت. حتی هفت کلیسای ذکر شده در کتاب مکاشفه در ترکیه امروزی واقع شده‌اند. کنستانتین در سال ۳۲۵ میلادی، امپراتوری رو به‌زوال روم را متحد و نیرومند ساخت. وی پایتخت روم نوین را به‌نام کنستانتینوپل که همان استانبول امروزی است بنیاد نهاد. چند صده پس از کنستانتین، وقایع بسیاری در ترکیه رخ داد که هویت امروزی این ملت را شکل داد. ترک‌های سلجوقی با زور کنستانتینوپل را تسخیر نموده و اسلام را به‌ این منطقه معرفی کردند. پس از امپراتوری سلجوقی، امپراتوری عثمانی قدرت را در ترکیه به‌دست گرفت. امپراتوری عثمانی بزرگترین و مقتدرترین امپراتوری اسلامی در طول تاریخ بوده است. این امپراتوری تا اوایل دهۀ ۱۹۰۰ ترکیه را تحت کنترل خود داشت. در بحبوحۀ آشوب‌های جهانی و داخلی، به رهبری مصطفی کمال یا آتاتورک (‌به‌معنای لغوی پدر ترک)، ترکیه ‌به‌سوی دوران پیشرفت نوینی هدایت شد. نفوذ و ایده‌های وی آنچه را ما امروزه به‌نام ترکیه می‌شناسیم شکل بخشید.

موقعیت جغرافیایی :

ترکیه نقطه تلاقی دو قاره مهم آسیا و اروپایی می باشد. ترکیه در جنوب شرقی اروپا و جنوب غربی آسیا واقع شده است و بین 5/36 و 42 درجه عرض شمالی و 26 و 45 درجه طول شرقی در نیمکره شمالی قرار گرفته است ، سرزمین ترکیه بصورت مستطیلی قابل تصور است که طول آن از شرق تا غرب 1660 کیلومتر و عرض آن بطور متوسط 550 کیلومتر می باشد. ترکیه از سه طرف به وسیله دریا احاطه شده است. از وسعت ترکیه با 578/814 کیلومتر مربع مساحت (کمتر از نصف مساحت ایران) سی و پنجمین کشور جهان محسوب می گردد.. ترکیه در همسایه اروپایی و شش همسایه آسیای دارد. از شمال با کشورهای مشترک المنافع با 610 کیلومتر ، در شرق با جمهوری اسلامی ایران 454 کیلومتر ، با عراق 331 کیلومتر در جنوب با سوریه 877 کیلومتر در قسمت غربی با یونان 212 کیلومتر با بلغارستان 269 کیلومتر مرزهای مشترک دارد.

سواحل ودریاچه ها :ترکیه از سه طرف توسط دریای سیاه در شمال ، دریای مدیترانه درجنوب ، دریای ازه در غرب احاطه شده است. در شمال غربی دریای داخلی مهمی بنام دریای مرمره وجود دارد که این دریا از سمت شمال به وسیله تنگه بسفر به دریای سیاه واز طریق تنگه داردانل به دریای ازه متصل می گردد. این دو تنگه دریای سیاه را به دریای آزاد متصل می نمایند. دریای مرمره منطقه ای در حدود 11350 کیلومتر را در بر می گیرد..در دریاهای مرمره و ازه جزایر متعددی وجود دارند که متعلق به ترکیه میباشند . بعضی از آنها عبارتند از : جزایر مرمره در دریای مرمره و ایمیرس در در دریای ازه و ... در ترکیه در حدود 65 دریاچه کوچک و بزرگ جمعا با 9000 کیلومتر مربع مساحت وجود دارد ، از جمله دریاچه وان ( با مساحت 3713 کیلومتر) در شرق ، دریاچه نمک ( با مساحت 1620 کیلومتر) در آناطولی مرکزی و دریاچه توز (با مساحت 1500 کیلومتر) در قونیه و ....

شهرها و بنادر مهم :

پایتخت ترکیه شهر آنکارا میباشد و از شهرهای مهم آن میتوان از استانبول ، ازمیر ، آدانا ، بورسا، ارزروم، قونیه، آنتالیا ، اورفا ، وان و... نام برد.استانبول و تکیرداغ در قسمت اروپایی ترکیه وزنگولداق ، سینوپ و طرابوزان در بخش آسیایی از بنادر مهم ترکیه محسوب میشوند . بنادر ...... در ساحل دریای سیاه ، مرسین و آلانیا و انطاکیه درساحل دریای مرمره، ازمیر؛ آنتالیا در ساحل دریای مدیترانه وایرالیک در ساحل دریای ازه از دیگربنادر ترکیه می باشند.

۱) در مجاورت مرزهای غربی آسیا در همسایگی ایران كشوری قرار دارد با سابقه طولانی و پشتوانه عظیم تاریخی و فرهنگی كه اكثریت عظیم مردم آن مسلمانند و در زمانی نه چندان دور امپراتوری عثمانی یعنی آخرین نمونه خلافت اسلامی را اداره می كردند و هنوز هم بیش از هر چیز خود را مسلمان می دانند و اغلب نمادها و نمودهای تاریخی و فرهنگی آنها خمیرمایه شرقی دارد.

2) در منتهی الیه شرق اروپا و در سواحل مدیترانه كشوری قرار دارد با نظام سیاسی لائیك كه رسما به صورت دمكراتیك اداره می شود و نهادهای مدنی و سیاسی و حقوقی آن با معیارها و هنجارهای اروپایی انطباق دارد و مردم و دولت آن یكصدا و همسو در تلاشند تا هرچه سریعتر به اتحادیه ای بپیوندند كه نماینده وحدت و هماهنگی منافع اروپایی است و در این راه از هیچ گونه كوششی دریغ نمی كنند و حتی تحقیر را به جان می خرند به این امید كه زمان بزرگی فرا رسد.

3) كدامیك از این دو كشور تركیه است؟ آیا تركیه كشوری اروپایی است یا آسیایی؟ احتمالا كسی به درستی پاسخ این سؤال را نمی داند. اصولا چرا باید فرض كنیم كه میان این دو جنبه تعارض و تضادی وجود دارد؟ آیا نمی توان تصور كرد كه تركیه یا هر كشور دیگری عناصری از هر دو فرهنگ آسیایی و اروپایی را داشته باشد و این عناصر به گونه ای با هم همزیستی مسالمت آمیز داشته باشند؟ به نظر می رسد كه بسیاری از سیاستمداران و اندیشمندان و حتی مردم عادی در تركیه چنین نظری دارند. آنها بر این عقیده اند كه وجود عناصر فرهنگ اروپایی و آسیایی در این كشور بیانگر غنا و تنوعی است كه در اغلب كشورهای دیگر آسیا و اروپا یافت نمی شود پس این امر نقطه قوتی برای تركیه است كه باید آن را غنیمت شمرد. اما دیگران چنین عقیده ای ندارند.

4) سه نیروی قدرتمند زندگی سیاسی را در تركیه تحت تإثیر قرار می دهند. نخست ملی گرایی نیرومندی كه با ظهور ترك های جوان قدرتی فزاینده یافت و شخص آتاتورك بزرگترین نماینده آن بود. ناسیونالیزم تركی كه گاهی در شكل پان تركیسم تجلی می كند مهمترین عامل شكل گیری دولت و كشور جدید تركیه و ادامه یافتن آن در قرن بیستم میلادی به شمار می آید. نیروی قدرتمند دیگری كه در زندگی سیاسی مردم تركیه نقش فوق العاده مؤثر و قدرتمندی ایفاء می كند صورت خاصی از غرب گرایی است كه بخش عمده ای از طبقات متوسط و بالا به ویژه نظامیان،روشنفكران و صاحبان صنایع و بازرگانان در طیف حامیان و حاملان آن قرار دارند. این نگرش از هنگام ایجاد تركیه جدید به دست كمال آتاتورك در ساختار دولت و نهادهای عمومی و مدنی نفوذ داده شد و در قانون اساسی تركیه به عنوان ایدئولوژی رسمی دولت لحاظ شد. در واقع این دو نیروی سیاسی یعنی ناسیونالیزم تركی و غرب گرایی از همان هنگام كه آتاتورك دولت جدید را بنیان نهاد همواره به مثابه دو نیروی همزاد تلقی شده اند و بسیار كسان چه در تركیه و چه در خارج از این كشور اصولا این دو نیرو را یكی می پندارند و تصوری از دو گانگی این دو عنصر ندارند. حال آنكه ملی گرایی تركی می تواند اشكالی متفاوت با آنچه تاكنون داشته است به خود بگیرد و این نكته ای است كه به تازگی با تقویت نیروی سوم یعنی اسلام سیاسی در تركیه به تدریج مورد توجه قرار گرفته است. اسلام دین مردم تركیه است و آنها از قرن ها پیش بر اساس تعالیم آن زیسته اند. همچون اغلب كشورهای اسلامی، این دین چنان در تارو پود مردم تركیه درآمیخته است كه هرگز نمی توان روزی را تصور كرد كه ارزش ها و هنجارهای دینی از زندگی این مردم بیرون برود. البته تا زمانی كه اسلام را نیرویی غیر سیاسی به شمار آوریم شاید چندان مشكلی در ادامه یافتن وضع كنونی پیش نیاید اما واقعیت این است كه امروز اسلام نیروی سیاسی بسیار توانمندی است كه نه تنها گرایش غرب گرایانه سنتی را در تركیه به چالش فرامی خواند بلكه ناسیونالیسم تركی را نیز تحت الشعاع قرار داده است و برخی بر این باورند كه ناسیونالیسم تركی نیز با گذشت زمان تا حدودی رنگ و لعاب دینی به خود می گیرد چون محتوای ملی گرایی تركی قابل تغییر است.

5) آیا در تركیه امروز نیز همچون بسیاری از دیگر كشورهای اسلامی مشكل اساسی معارضه دشوار پیچیده و لاینحل سنت و مدرنیته است؟ واقعیت این است كه اسلام جدید همچون ملی گرایی جدید و غرب گرایی جدید تركیه همواره در صدد پاسخ دادن به معضله هویت ملی است. آنچه از آن با عنوان اسلام جدید در تركیه یاد می كنیم نوعی بازگشت مشتاقانه به دین و ارزش های اسلامی این ملت است كه نخستین شعله های آن در اواخر دوران امپراتوری عثمانی روشن شد یعنی هنگامی كه هجوم غربی ها بر همه زوایای حیات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی مردم آسیای صغیر آنها را همچون سایر ملت های مسلمان عضو امپراتوری و بقیه ملت های مسلمان استعمار زده به واكنش و دفاع برانگیخته بود و در این تلاش ملی ،اسلام به مثابه ذخیره بزرگی از توان فرهنگی و تاریخی این ملت مورد بازاندیشی قرار گرفت. در این دوران ترك ها همانند سایر ملل مسلمان تحت فشار استعمار به هویت اصیل خود رجوع كردند و بنیان های اعتقادی آنها برای مقاومت در برابر استعمار و هجوم همه جانبه غرب به كار آمد. از این رو اسلام گرایی تركیه چندان جنبه سنت گرایانه ندارد بلكه كوششی آگاهانه و جدید برای مقابله و دفاع و ضدیت با جریان زورمند و زورمدار غرب گرایی در تركیه بوده است و امروز هم به رغم كاهش محسوس خشونت و شدتی كه در نتیجه آزمون و خطا در این رویارویی حاصل شده است همچنان به اشكال گوناگون ادامه دارد.
۶) حاصل تعامل این سه نیروی سیاسی در تركیه هرچه باشد تأثیری بر این واقعیت نمی گذارد كه به رغم گذشت چند دهه ،تعارض های گوناگون و تو در تویی كه تركیه با آن روبروست نه تنها حل نشده بلكه دشوار تر و پیچیده تر شده است. این تعارض ها بیانگر نوعی بحران هویت است. بحرانی كه میراث دوران امپراتوری و سپس كمالیسم به شمار می آید. در حال حاضر نمودهای بی شماری از این بحران هویت را می توان مشاهده كرد. از یكسو پیوستن به اتحادیه اروپایی با شعار «ما اروپایی هستیم »به آرمان سیاسی بزرگ مردم و دولتمردان تركیه مبدل شده است و دولت این كشور با پشتیبانی و حمایت تقریبا همه مردم و احزاب و جریان های سیاسی می كوشد تا به هر قیمت به این هدف دست یابد. برای دستیابی به این هدف تركیه تاكنون از خیر بسیاری از مواهب گذشته و سختی ها و تحقیرهای زیادی را تحمل كرده است و با وجود این اتحادیه اروپایی هر روز موانع جدیدی در این مسیر قرار می دهد و از هر طرف اروپا صداهای مخالف كسانی كه اتحادیه اروپایی را باشگاه ملل مسیحی می دانند و تركیه را بیگانه می خوانند شنیده می شود. امروز در ورزشگاه های اروپایی هرگاه تیم فوتبالی از تركیه در برابر یك تیم اروپایی قرار می گیرد تماشاچیان تیم رقیب این شعار را سر می دهند كه : «ما اروپایی هستیم شما اهل كجایید؟»

7) تركیه كشوری اسلامی است،كشوری كه اسلام در زندگی روزمره مردم آن جریان دارد و در دهه های اخیر به اندازه ای قدرت خود را در ذهن و دل اكثریت غالب مردم بازیافته است كه احزاب اسلامی با حمایت مردمی یكی پس از دیگری ظهور می كنند و در اندك مدتی زمینه سیاسی قدرتمندی پیدا می كنند. هرگاه یكی از این احزاب با فشار و سركوب از دور خارج شده است بلافاصله حزبی با توان و آمادگی بیشتر پشتیبانی مردمی باز هم افزونتری كسب كرده و اینك كار به جایی رسیده است كه حامیان دمكراسی لائیك تركیه ناچار شده اند خشمگین و خجلت زده ظهور یك حكومت اسلام گرا را با هدایت حزبی كه تنها چند ماه پس از تاسیس از همه احزاب رقیب لائیك و ناسیونالیست در انتخابات پیشی گرفت ،بپذیرند.

8) تردیدی نیست كه روی كار آمدن حكومت اردوغان و حزب عدالت و توسعه تحولی بزرگ در تاریخ معاصر تركیه به شمار می آید ولی امروز همین حزب و همین حكومت در تلاش است تا راه مذاكرات مربوط به پیوستن به اتحادیه اروپایی را هموار كند و بیش از دولتهای قبلی در زمینه روابط با اروپا آمریكا و اسرائیل باز عمل می كند و در صدد تغییر و یا اصلاح بنیان های زندگی لائیك نیز برنیامده است. آیا این بدان معنی است كه اردوغان و حزبش اسلام گرا نیستند و یا بیانگر آن است كه وی مشروط و موقت بودن حكومت خود را در قالب اصول اساسی لائیسیته به رسمیت می شناسد؟

9) شاید ترك ها زیستن با تعارض و دست و پا زدن در میان تضادها را پذیرفته اند زیرا دریافته اند كه راهی برای خروج از این تناقضهای تاریخی كه هویت آنها را تیره و چندگانه كرده است نخواهند یافت. شاید خود این تضاد هویت آنها را تشكیل می دهد. اما درست تر این است كه آنها می خواهند اسلام مدرنیته غربی و ناسیونالیسم تركی را به مثابه اجزای هویت ملی یكپارچه خود به رسمیت بشناسند و هر یك از این عناصر را در حدی كه با عناصر دیگر قابل جمع باشد حفظ كنند. این هویت چندگانه و چندلایه احتمالا نه اسلامگرایان جدی را راضی می كند و نه اروپایی ها را كه به چیزی كمتر از غربی شدن كامل ترك ها رضایت نمی دهند. ولی به هرحال راهكاری است كه برای رهایی از تعارضهای حل ناشدنی هویتی راه حلی عمل گرایانه به دست می دهد.

موقعیت جغرافیایی:

تركیه، سرزمینی در غرب آسیا و جنوب شرق اروپا، در نیمكره شمالی (۳۵ تا ۲۴ درجه عرض شمالی و ۲۶ تا ۴۵ درجه طول شرقی) با وسعتی معادل ۸۱۴۵۷۸ كیلومتر مربع (۲۳۷۲۰ كیلومتر مربع در قاره اروپا) از دو شبه جزیره آناتولی (۹۷ درصد خاك تركیه و بخش آسیایی) و تراس شرقی (۳ درصد خاك تركیه و بخش اروپایی) تشكیل یافته است. تركیه از سه طرف به دریا راه دارد و دو همسایه اروپایی و شش همسایه آسیایی دارد، از شمال شرق، ۶۱۰ كیلومتر مرز را با كشورهای مشترك المنافع و از شرق ۴۵۴ كیلومتر مرز با ایران و از طرف جنوب با عراق و سوریه (۳۳۱ و ۸۷۷ كیلومتر) و از غرب با یونان و بلغارستان (۲۱۲ و ۲۶۹ كیلومتر) مرز مشترك دارد و دریاهای سیاه (شمال تركیه) مرمره و اژه (شمال غرب و غرب)،  مدیترانه(جنوب) از طریق دو تنگه بسفر و داردانل به دریاهای آزاد مرتبط می شوند و از لحاظ جغرافیایی موقعیت مناسب بحری به این كشور می دهند.

موقعیت استراتژیك:

موقعیت خاص جغرافیایی تركیه موجب شده است كه این كشور از موقعیت استراتژیكی هم برخوردار باشد، این سرزمین همانند پلی دو منطقه مهم و استراتژیكی بالكان و خاورمیانه را به یكدیگر متصل می كند. وجود نفت در خاورمیانه به بحران های متعدد، در این منطقه موجب افزایش اهمیت تركیه گشته، همچنین نزدیكی این كشور به دریای سیاه، اژه، مدیترانه و وجود دو تنگه مهم بسفر و داردانل، باعث شده است كالاهای مصرفی اروپا از طریق تركیه به خاورمیانه ارسال شود.تركیه در اوایل دوره جنگ سرد (۱۹۵۳م) به علت وحشتی كه از حمله شوروی سابق داشت، به عنوان بازوی شرقی بلوك غرب به پیمان نظامی ناتو پیوست و پس از فروپاشی شوروی احتمال می رفت كه از اهمیت نقش تركیه كاسته شود اما به علت همجوار شدن این كشور با كشورهای مشترك المنافع (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و وجود منابع نفت و گاز در این منطقه، دوباره مورد توجه غرب قرار گرفت. تركیه در دوره اشغال كویت به دست نیروهای عراق و در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) به موازات جبهه سعودی، جبهه ای در شمال عراق گشود و فعالانه علیه حضور نظامی عراق در كویت به نیروهای متحدین كمك كرد. پس از وقوع انقلاب اسلامی در ایران (۱۹۷۹) كشورهای غربی سعی كردند از طریق نفوذ تركیه به آسیای مركزی و قفقاز و انحصاری ساختن بازارهای این مناطق از نفوذ ایران بكاهند و حضور خود را از این طریق افزایش دهند.مشكلات تركیه با كشورهای همجوار و خارج از قلمرو ملی:تركیه از دیرباز با برخی همسایگان خود مرزهایی ناآرام داشته است.از آن جمله:- دشمنی دیرینه با ارمنستان (همسایه شرقی- درباره عراق، تجاوز به خاك این كشور در بخش های شمالی و اجرای طرح های تحت پوشش (GAP) كه از طریق آن تركیه كنترل مصب های دجله و فرات و بهره برداری یكجانبه و پركردن مخازن آب را انجام می دهد و انقطاع جریان آب این دو رودخانه همواره موجب نگرانی دو كشور سوریه و عراق است.درباره ایران، جمعیت كردهای تركیه و فعالیت های مرزی آنها گاه مسائلی را به وجود آورده كه بر روابط دو كشور تأثیر داشته است.- مشكلات تركیه در خارج از قلمروی ملی به سه كشور یونان، مقدونیه و قبرس مرتبط است. تركیه همواره با یونان بر سر حوزه دریای اژه، محدوده پرواز، حوزه فلات قاره و حقوق اقلیت ترك اختلاف دارد.

موارد ژئوپلتیك و تأثیرگذار بر روایط با ایران:تركیه با وجود داشتن نكات مثبت ژئوپلتیكی با پیرامون خود، نتوانسته است موانع ثبات و امنیت را كاملاً از میان بردارد. در حال حاضر مرز ایران و تركیه در مقایسه با دیگر مرزهای این كشور از آرامشی نسبی برخوردار است كه با توجه به تحولات منطقه به خصوص اشغال نظامی عراق به دست نیروهای آمریكایی نمی توان صد در صد درباره تحولات احتمالی مطمئن بود. با این وجود هر دو كشور ایران و تركیه به رغم مشكلات موجود سعی در حفظ ثبات دارند. به طور كلی موارد ژئوپلتیكی و تأثیرگذار بر روابط ایران و تركیه عبارتند از:

1- ژئوپلتیك ترك:در خصوص ژئوپلتیك ترك چند موضوع از جمله اعتقاد به «پایان تركیسم» قابل توجه است. «آذربایجان بزرگ» اقوام ترك و «جامعه ترك در مقابل جامعه اروپا» پان تركیست ها معتقدند: «اقوام و مردمی كه تا انتهای آسیای مركزی یعنی دیوار چین به زبان تركی صحبت می كنند از ملت بزرگ ترك هستند كه باید زیر یك پرچم گرد آیند.در این میان، مردم آذربایجان ایران با فرهنگ شیعی خود تا به حال تمایلی به این خودمختاری و جدایی نشان نداده اند و اصولاً آذری های ساكن در ایران به» پان تركیسم «و عقاید پان تركیست ها اشتیاقی نشان نمی دهند و همواره به حكومت مركزی ایران وفاداری محسوسی داشته اند.

2- ژئوپلتیك كرد:جمعیت كردهای تركیه تا سال ۱۹۹۵ بیش از ۱۶ میلیون نفر برآورد شده است كه در ۱۴ استان شرقی و جنوب شرقی اكثریت قومی هستند، پراكنش جغرافیایی كردها در آناتولی شرقی و جنوبی كه مناطقی استراتژیكی هستند، اهمیت ویژه ای دارد. حزب كارگران كردستان (پ.ك.ك) در سال ۱۹۷۴ تأسیس گردید. در ۱۹۷۷ با چاپ منشور» در مسیر انقلاب «فعال شد و در ۱۹۸۰ از فعالیت منع گردید. با توجه به حضور كردها در ایران و عراق مشابهت نژادی آنها با كردهای تركیه، مسائل و مشكلاتی در طول تاریخ به وجود آمده است. از آن جمله در ایران تأسیس جمهوری خودمختار كردستان از مركز مهاباد در سال ۱۳۲۴ ش به رهبری قاضی محمد و به دست اعضای حزب دموكرات كردستان، همچنین فعالیت های ضد انقلاب گروهك های كومله و دموكرات پس از انقلاب اسلامی در منطقه كردستان و ضعف این نیروها در سال ۱۳۶۴ و ...از موارد مهم و قابل مطرح شدن هستند. بنابراین می توان اذعان كرد كه در مرز ایران و تركیه عامل بالقوه بحران ساز در درجه نخست كردها هستند كه به دلایل توزیع میان مرزی، عبور و مرور ساده و روحیه استقلال طلبی هر بار كه با سركوب دولت تركیه مواجه شده اند به سوی قبایل كرد در ایران متمایل گشته و مسائلی را به وجود آورده اند.
۳- ژئوپلتیك آب

مصب دو رودخانه دجله و فرات در خاك تركیه قرار دارد و این دو رود پس از طی مسافتی، به سرزمین های سوریه و عراق وارد می شوند (فرات به سوریه و دجله به عراق).در خاك عراق دوباره این دو رود به یكدیگر می پیوندند و ۸۴ كیلومتر مرز آبی ایران و عراق (اروندرود) را تشكیل می دهند. در سال ۱۹۹۰ به علت بهره برداری های یكجانبه تركیه از مصب و امتداد این دو رودخانه، شدیدترین تضاد بین تركیه و همسایگانش به وجود آمد. این در حالی است كه تركیه با در اختیار داشتن ۲۶ حوضه رودخانه، از این لحاظ مشكل چندانی ندارد و می تواند به همراه عراق و سوریه درباره تقسیم آب دجله و فرات راه های مسالمت آمیزی را بیابد و به كار بندد. بنابراین كاهش آب در اروندرود ارتباط مستقیمی با اقدامات دولت تركیه می تواند داشته باشد. استراتژی های فرامرزی تركیه:تركیه درباره روابط با اسرائیل، ایالات متحده آمریكا و اتحادیه اروپایی استراتژی های فراملی و فرامرزی دارد و از دهه ۵۰ با ورود به ناتو به رعایت قراردادهای این پیمان و همكاری با آمریكا ملزم شد و از زمره اولین كشورهایی بود كه موجودیت اسرائیل را به رسمیت شناخت. این كشور در ۱۴ آوریل ۱۹۸۷ تقاضای عضویت در اتحادیه اروپایی كرد كه در ۵ فوریه ۱۹۹۰ این اتحادیه در اجلاسی با عضویت تركیه مخالفت و هشت علت را برای این مخالفت، عنوان كرد كه عبارتند از: كافی نبودن سطح پیشرفت های اقتصادی، افزایش نرخ تورم و بیكاری، اختلافات دینی و فرهنگی با اروپا، منازعه تركیه و یونان، مسئله قبرس و مسئله حقوق بشر در تركیه و بالاخره فقدان ثبات سیاسی. با این وجود تركیه همچنان تلاش مِی كند نظر اتحادیه را تغییر دهد. شواهد و قرائن نیز نشان می دهد، تركیه در آینده ای نزدیك عضو اتحادیه اروپایی خواهد شد.

 

تركیه در اروپا

رهبران ترك نگران آن هستندكه هر چه تركیه به عضویت در اتحادیه اروپایی نزدیك تر می شود مقاومت در مقابل این موضوع در اروپا افزایش می یابد

نیلوفر قدیری
اشاره: بعد از سال ها كشمكش اروپا با تركیه كه پشت دروازه های قدرتمندترین بلوك تجاری سیاسی دنیا به انتظار ورود نشسته است سرانجام دو ماه دیگر شورای اروپا با اعلام تصمیم نهایی خود تكلیف این ماجرا را روشن می كند. گزارش حاضر نگاه گروهی از كارشناسان مطلع اروپایی به این موضوع است.
این گروه در بهار گذشته، با تشكیل كمیته ای به نام كمیته مستقل درباره تركیه ورود این كشور را به اتحادیه اروپایی از جوانب تاریخی، سیاسی، اقتصادی، منطقه ای و جهانی بررسی كرد.مارتی آهیستاری رئیس جمهوری سابق فنلاند، هانس وندنبروك وزیر امور خارجه سابق هلند و آنتونی گیدنز رئیس سابق دانشكده اقتصاد و علوم سیاسی لندن، از معروفترین چهره های این كمیته ۹ نفره هستند.


شورای اروپا در دسامبر سال ۲۰۰۲ در كپنهاگ درباره موضوع پذیرش تركیه در اتحادیه اروپایی چنین تصمیم گرفت: «اگر شورای اروپا در دسامبر ۲۰۰۴ براساس گزارش و توصیه كمیسیون اروپا به این نتیجه برسد كه تركیه شرایط سیاسی اعلام شده در كپنهاگ را محقق كرده است، اتحادیه اروپایی بی درنگ مذاكرات درباره پذیرش این كشور را آغاز می كند.»در نشست دو سال پیش كپنهاگ، سران و رؤسای دولت های اروپایی برای اولین بار دورنمای مذاكرات ورود به این اتحادیه را پیش روی تركیه قراردادند. این در حالیست كه اكنون بیش از چهار دهه از تقاضای تركیه برای پیوستن به جامعه اقتصادی اروپا یا همان اتحادیه كنونی می گذرد.اصلاحات تأثیرگذاری كه تركیه بعد از به رسمیت شناخته شدن به عنوان نامزد ورود به اتحادیه اروپایی در دسامبر سال ،۱۹۹۹ اجرا كرد، رهبران اروپا را تحت تأثیر قرار داد. از آن زمان دولت تركیه برای تغییر این كشور و تبدیل كردن آن به الگوی مورد نظر اروپایی ها تلاش زیادی كرد. می توان گفت كه تركیه یك «انقلاب خاموش» را تجربه می كند، اگر چه سرعت این روند كند است و زمان می برد تا تأثیرات اصلاحات در همه بخش های تركیه و در افكار عمومی خارج از این كشور ا حساس شود. اگر مذاكرات درباره عضویت تركیه، در سال ۲۰۰۵ آغاز شود و با فرض این كه این مذاكرات دشوار و طولانی باشد، عضویت تركیه در كوتاه ترین زمان ممكن حداقل ۱۰ سال دیگر محقق می شود. در آن زمان هم تركیه و هم اروپا دستخوش تغییرات زیادی شده انددر چهل سال گذشته، هیچ گاه مشروعیت تركیه برای عضویت در اتحادیه اروپایی آشكارا مورد تردید قرار نگرفت، بلكه در بسیاری موارد و موقعیت ها این مشروعیت مورد تأیید هم قرار گرفته است. اما همواره به تركیه گفته شده است كه شرایط اقتصادی و سیاسی حاكم اجازه نمی دهد كه مذاكرات آغاز شود.
پیام همیشه دولت های اروپایی این بوده است، از ورود تركیه به اتحادیه اروپایی استقبال می شود اما تاریخ ورود آن به زمانی بستگی دارد كه شرایط عضویت محقق شود. در چند سال گذشته افكار عمومی در چند كشور اروپایی به دورنمای ورود یك كشور بزرگ مانند تركیه به اتحادیه اروپایی با جمعیتی مسلمان و شرایط اجتماعی و اقتصادی كنونی كه پایین تر از میانگین اروپایی هاست، بدگمان شده اند. بدون شك ورود تركیه به این اتحادیه پیامدهای چشمگیر اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هم برای اروپا و هم برای خود تركیه دارد. اما فرصت های غیرقابل انكاری را نیز برای اروپا به همراه می آورد.
روند عضویت تركیه در اتحادیه اروپایی با تصمیم ماه آینده شورای اروپا، با همه بحث های سیاسی درباره آن آغاز می شود.تركیه در اروپادر اصل اول پیمان تدوین قانون اساسی اروپا آمده است: این اتحادیه به روی همه كشورهای اروپایی كه به ارزش های آن احترام بگذارند گشوده است. شرایط عضویت در اتحادیه اروپایی در این پیمان توضیح داده شده است.نخست اینكه یك كشور باید اروپایی باشد تا بتواند وارد این اتحادیه شود ، همچنین باید به ارزش های اتحادیه اروپایی كه در بند ۲ توضیح داده شده است پایبند باشد. این ارزش ها احترام به حقوق و عزت بشر، آزادی،  دموكراسی، برابری و حكومت قانون است. شورای اروپا در كپنهاگ در سال ۱۹۹۳ شرایط مشخص دیگری تعیین كرد كه جنبه های سیاسی و قانونی و اقتصادی و وظایف عضو شدن را شامل می شود.آیا تركیه یك كشور اروپایی است؟ پاسخ به این سئوال به عوامل مختلفی بستگی دارد:عوامل جغرافیایی، فرهنگی، تاریخی و انتخاب هایی كه خود تركیه انجام می دهد و البته شیوه پذیرش در دیگر كشورهای اروپایی.بعد از فروپاشی امپراطوری عثمانی، خاك تركیه تا جایی محدود شد كه فقط ۳درصد آن در قاره اروپاست.اما ۱۱ درصد جمعیت تركیه و استانبول پایتخت اقتصادی _ فرهنگی آن در همین ۳ درصد واقع شده است. خاك تركیه هم در اسیا واقع شده است و هم اروپا.اما پاسخ به ان سئوال فقط جغرافیایی نیست. امپراطوری عثمانی در دوران حكومت خود عامل تعیین كننده ای در سیاست اروپا بود، گاهی به عنوان یك فاتح و گاهی در جایگاه هم پیمان نزدیك با كشورهای اروپایی همچون فرانسه. در این امپراطوری براساس آموزه های قران كه می گوید با مردم ادیان دیگر باید به مدارا رفتار كرد، جوامع دیگر مذاهب فقط با رعایت وفاداری به سلطنت، در آرامش در خاك تركیه زندگی می كردند. در همان زمان هم سلطان های عثمانی در پی غربی كردن امپراطوری تحت سلطنت خود بودند. فرانسه، آنها را در این روند، تشویق و تحریك می كرد كه به حذف چند نهاد عثمانی، نوسازی ارتش، تمركز اداره دولت، آموزش ابتدایی اجباری و قوانین جدید شهری وجزایی منجر شد. بعد از شكست فرانسه از پروس در سال ،۱۸۷۱ اصلاحات متوقف شد و اگر چه همه اهداف در نظر گرفته شده محقق نشد اما این اصلاحات، امپراطوری عثمانی را تغییر داد. در سال های آینده هم نفوذ اروپا و به ویژه انگلیس و فرانسه «جنبش ترك های جوان» را بر آن داشت تا یك دولت مشروطه پیشنهاد و آشكارا درباره آزادی و حقوق سیاسی شهروندان پرسش هایی را مطرح كنند.

وضعیت جغرافیایی کشورهای همسایه ایران

در دوره بعد از فروپاشی امپراطوری عثمانی و كمال آتاتورك نیز نوسازی،  شعار همیشگی ترك ها بود تمدن برای آتاتورك و اصلاح طلبان ترك به معنای تمدن غربی بود. آنها می گفتند: كسانی كه متمدن نیستند باید تحت سلطه متمدن ها بمانند. اعطای حقوق سیاسی به زنان، تغییر روز تعطیل از جمعه به یكشنبه، تغییر خط و تبدیل آن به لاتین و قوانین جدید جزائی از جمله اصلاحات آتاتورك بود. نباید درباره این اقدامات سوءتعبیر شود و نمی توان گفت كه هدف از آن ریشه كنی اسلام و ارزش های اسلامی از جامعه تركیه بوده است. آتاتورك می خواست سیاست را از اسلام جدا و مذهب را به موضوعی خصوصی و فردی تبدیل كند. او توانست تركیه را به یك حكومت سكولار تبدیل كند. شورای اروپا در اوت سال ۱۹۴۹ تركیه را به عنوان یك عضو دائم پذیرفت و اعلام كرد كه جمهوری تركیه دو شرط عضویت را محقق كرده است یعنی اینكه هم یك كشور اروپایی است و هم به حقوق بشر و دمكراسی تكثر گرایانه و حكومت قانون احترام می گذارد.در آن زمان اعتبار اروپایی تركیه هیچ گاه مورد پرسش قرار نگرفت. تنها انگیزه های استراتژیك برای جذب تركیه در اردوگاه غرب در جریان جنگ سرد باعث اتخاذ این تصمیم شده است. در سال ۱۹۵۱ تركیه به ناتو پیوست و عضویت سازمان همكاری اقتصادی اروپا، كنفرانس امنیت و همكاری اروپا و بانك توسعه و بازسازی اروپا را نیز بدست آورد. تركیه اكنون عضو دائم همه نهادهای اروپایی، به جز اتحادیه اروپایی است.در سال ۱۹۸۷ تركیه تقاضای عضویت در جامعه اروپا را تسلیم این جامعه كرد. اعلام نظر كمیسیون اروپا درباره این درخواست دو سال طول كشید. این كمیسیون درخواست تركیه را قبول اما مذاكرات درباره ورود آن را رد كرد، چون این كمیسیون خود درگیر تغییرات گسترده بود. شرایط اقتصادی، سیاسی تركیه هم دلیل دیگر جواب منفی كمیسیون اروپا برای آغاز مذاكرات بود. این كمیسیون توصیه هایی به تركیه ارائه كرد.در یك دهه بعد، مشروعیت تركیه برای عضویت در اتحادیه اروپایی در چند موقعیت ونشست مختلف تأیید شد، اما اشاره می شد كه مشكلات سیاسی و اقتصادی از جمله وضع حقوق بشر در تركیه همچنان مانعی بر سرراه این مذاكرات است. گشایش جدی در روابط تركیه با اروپا در دسامبر سال ۱۹۹۹ در شورای اروپا در هلینسكی روی داد. در این نشست چنین نتیجه گیری شد كه تركیه یك كشور نامزد ورود به اتحادیه اروپایی است كه روند عضویت آن براساس همان شرایطی خواهد بود كه برای دیگر نامزدها صادق است. با این تصمیم تركیه در مسیر عضویت در اتحادیه اروپایی قرار گرفت. شورای اروپا در اكتبر سال ۲۰۰۲ از پیشرفت تركیه و گام های مهم آن برای تحقق شرایط عضویت در اتحادیه اروپایی استقبال كرد.دو ماه بعد این شورا، تصمیم گیری را درباره آغاز مذاكرات با تركیه درباره پیوستن به اتحادیه اروپایی به دسامبر سال ۲۰۰۴ موكول كرد. برای كمك به تركیه در این روند، كمك های مالی پیش از پیوستن به اتحادیه اروپایی به این كشور تقویت شد و پیمان های گمركی گسترش یافت. اما بعضی دولت های اروپایی همچنان در مقابل این موضوع ابرو درهم می كشیدند و پرسش های مختلف درباره شرایط اجتماعی اقتصادی و سابقه حقوق بشر تركیه و آمادگی نداشتن اروپا را مطرح می كردند. اما به رغم همه این ناخشنودی ها، اهمیت استراتژیك تركیه برای اروپا همچنان وسوسه كننده بود.امروزه رهبران ترك نگران آن هستند كه هرچه تركیه به عضویت در اتحادیه اروپایی نزدیك تر می شود، مقاومت در مقابل این موضوع در اروپا افزایش می یابد.فرصت هاشكی نیست كه عضویت تركیه در اتحادیه اروپایی هم برای تركیه و هم برای اروپا نه فقط چالش بلكه فرصت ها و مزایای زیادی در بردارد. ورود تركیه به اتحادیه اروپایی سند غیرقابل انكاری برای اثبات این خواهد بود كه اروپا یك «كلوب مسیحی» بسته نیست. این موضوع ماهیت اتحادیه را به عنوان جامعه  ای با مدارا و تحمل كه قدرت خود را از گوناگونی اش می گیرد و با ارزش های مشتركی چون آزادی، دموكراسی و حكومت قانون و احترام به حقوق بشر منسجم مانده است، اثبات می كند. در قرن ۲۱ كه غفلت و تعصب و پدیده هایی چون تروریسم بین المللی از ویژگی های آن است، یك اروپای چند قومی، چند فرهنگی و چند مذهبی می تواند پیام محكمی به بقیه دنیا بفرستد و بگوید كه «جنگ تمدن ها» سرنوشت گریزناپذیر بشر نیست. از این راه اروپا می تواند نقش قابل توجهی در آینده روابط غرب و دنیای اسلام هم ایفا كند.در شرایطی كه اتحادیه اروپایی در پی بدست آوردن مسئولیت بیشتر در دنیاست، پذیرش تركیه در این اتحادیه، توانایی های این قاره را به عنوان یك بازیگر سیاست خارجی تقویت می كند. تركیه به دلیل موقعیت ژئواستراتژیك خود به تلاش های اتحادیه اروپایی در سیاست خارجی در خاورمیانه، مدیترانه و آسیای مركزی و قفقاز ابعاد جدیدی می دهد. اروپا در حال حاضر به رغم كمك مالی به فلسطینی ها، نقش اندكی در خاورمیانه دارد اما می تواند در آینده بدون به چالش كشیدن رهبری آمریكا، مثلاً در مناقشه اسراییل و فلسطینی ها نقش مؤثرتری ایفا كند. تركیه با هر دو طرف این درگیری، روابط خوبی دارد و در اسراییل و دنیای عرب از اعتبار قابل توجهی برخوردار است. بنابر این حلقه ارتباطی خوبی میان اروپا و خاورمیانه خواهد بود. همچنین توان نظامی تركیه و قابلیت های این كشور برای ایجاد پایگاه نظامی، به نفع سیاست دفاعی و امنیتی اروپاست.تركیه از نظر اقتصادی نیز می تواند به وزن اروپا در دنیا بیافزاید. اگر چه اقتصاد تركیه با كسری و نبود توازن روبه روست اما كشور تركیه بزرگ است و منابع و نیروی كار جوان آموزش دیده ای دارد. جمعیت ۷۰ میلیونی تركیه و دورنمای افزایش قدرت خرید آن، قابلیت های یك بازار خوب برای اروپا را دارد.اما تركیه هم به اروپا نیاز دارد. رجب طیب اردوغان نخست وزیر تركیه بارها گفته است، تركیه به خاطر خودش باید اصلاحات را اجرا كند نه فقط به خاطر خوشایند بروكسل. در این روند، پیشرفت هایی در زمینه اصلاح دولت، تقویت نقش مجلس، تشویق برابری جنسیتی و ارتقای سطح حقوق و آزادی های مذهبی صورت گرفته اند.وضعیت زندگی كردها نیز بهبود یافته است. می توان گفت كه تركیه در دو سال اصلاحاتی را انجام داد كه بیشتر از تمام یك دهه گذشته بود. نظام حقوقی و سیاسی این كشور به طور عمیقی تغییر كرده است. در نتیجه این پیشرفت ها، مجمع پارلمانی شورای اروپا در نشست اخیر خود در بهار، تصمیم گرفت روند نظارتی را كه از سال ۱۹۹۶ برای تركیه به كار می گرفت برچیند.با این حال و به رغم این دستاوردها برای تضمین اجرای قوانین جدید در همه ساختارهای حكومتی تركیه، تلاش های زیادی نیاز است. از سوی دیگر اگرچه حل مشكل قبرس پیش شرطی برای آغاز مذاكرات نیست، اما حل این موضوع می تواند موضع تركیه را تقویت كند.چالش هاتركیه، بزرگ، فقیر و مسلمان است. این سه عامل، پیوستن تركیه به اتحادیه اروپایی را به چالشی بزرگ بدل كرده و نگرانی و مقاومت بسیاری از بخش های اروپا را برانگیخته است.اگر مذاكرات درباره عضویت تركیه، در سال ۲۰۰۵ آغاز شود و با فرض این كه این مذاكرات دشوار و طولانی باشد، عضویت تركیه در كوتاه ترین زمان ممكن حداقل ۱۰ سال دیگر محقق می شود. در آن زمان هم تركیه و هم اروپا دستخوش تغییرات زیادی شده اند.در سال ۲۰۱۵ اتحادیه اروپایی دست كم ۲۸ عضو خواهد داشت (كه شامل بلغارستان، رومانی و كرواسی هم می شود) سیاست های این اتحادیه متناسب با شرایط تغییر كرده است.تركیه هم تغییرات چشمگیری را تجربه كرده است و شاید كاملاً عوض شده باشد. پیش بینی می شود كه شروع مذاكرات، اقتصاد تركیه را تقویت كند و موقعیت این كشور را در مقایسه با دیگر كشورهای عضو اتحادیه اروپایی و به ویژه اعضای جدید تقویت كند. تا سال ۲۰۱۵ جمعیت تركیه به بیش از ۸۰ میلیون نفر می رسد یعنی جمعیتی برابر با آلمان كه ۱۴ درصد از جمعیت جدید اتحادیه اروپایی را تشكیل می دهد. با توجه به شرایط نامشخص اتحادیه اروپایی و تركیه، حدس دقیق پیامدهای عضویت تركیه برای نهادهای اروپایی و اتحاد سیاسی و سیاست مالی آن دشوار است. روشن است كه سازوكار جدید تعریف شده در قانون اساسی در باره نفوذ كشورها براساس جمعیت آنها، به تركیه قدرتی معادل چهار كشور بزرگ اروپا (آلمان، فرانسه، انگلیس و ایتالیا) می دهد. این وضعیت در مجلس اروپا هم صدق می كند جایی كه تركیه در آن به اندازه آلمان كرسی دارد.از سوی دیگر ادامه اجرای اصل توافق جمعی در حوزه های مهمی مانند سیاست مشترك امنیتی، خارجی ،دفاعی و مالی، امتیاز جمعیتی را از تركیه در روند تصمیم گیری ها می گیرد. عضویت تركیه همچنین نقشی در تركیب كمیسیون اروپا نیز ندارد. زیرا تا آن زمان تصمیم درباره كاهش تعداد اعضای كمیسیون اروپا و اجرای اصل عضویت دوره ای اتخاذ می شود.درباره سه محور غالب در اتحادیه اروپایی یعنی كشورهای بزرگ در مقابل كوچك، كشورهای فقیر در مقابل ثروتمند و كشورهای فدرالی در مقابل متمركز، پیش بینی تأثیر حضور تركیه آسان تر است. وجود تركیه، گروه كشورهای بزرگ را تقویت می كند و تعادل موجود را كه با ورود كشورهای كوچك در دور قبلی توسعه اتحادیه، ایجاد شده بود به هم می زند. ورود تركیه به دلیل اقتصاد ضعیف این كشور، معیارهای اقتصادی اتحادیه اروپایی را پایین می آورد و این اتحادیه را به طور كلی فقیرتر می كند.درباره خطر ورود تركیه به اروپا برای اتحاد سیاسی این اتحادیه و دورنمای اروپای متحد، حرف های زیادی زده شده است. درست است كه عضویت یك كشور بزرگ مسلمان با موقعیت منحصر به فرد ژئوپلتیك و منافع قوی در مناطقی چون آسیای مركزی و قفقاز و خاورمیانه، رویكرد سیاست خارجی اتحادیه اروپایی را تحت تأثیر قرار می دهد، اما واقعیت آن است كه با هر دور پذیرش اعضای جدید، این رویكرد دچار تغییر می شود.اتحاد سیاسی كه شش كشور مؤسس اتحادیه اروپایی داشتند با موقعیتی كه این اتحادیه ۲۵ عضوی اكنون دارد بسیار متفاوت است. این كه در مقابل شرایط جدید چه راهی را باید در پیش گرفت، آیا باید تلاش برای جذب كامل اعضای جدید تقویت گردد و یا رویكرد آرام كنونی پیگیری شود، پرسشی است كه با ورود تركیه پیچیده تر خواهد شد.تركیه به عنوان یكی از نامزدهای عضویت در اتحادیه اروپایی، با احتیاط كامل در اتخاذ و اجرای سیاست خارجی سعی می كند مطابق با مواضع اروپا عمل كند. كمیسیون اروپا هم در گزارش سال ۲۰۰۳ خود به این موضوع اعتراف كرد.در باره هزینه های مالی ورود تركیه به اتحادیه اروپایی، در این مرحله، پیش بینی، غیرممكن است. این پیش بینی به عوامل گوناگونی بستگی دارد، مسائلی چون سیاست های كشاورزی و بودجه ای اروپا.در مورد تأثیر عضویت در خود تركیه هم، همه چیز به تحولات اقتصادی این كشور در ده سال آینده بستگی دارد. بسیاری از كارشناسان عقیده دارند، این موضوع فواید آنی برای تركیه به همراه دارد؛ از جمله این فواید، سرازیر شدن سرمایه گذاری مستقیم خارجی، نرخ رشد ۵ تا ۶ درصدی و كمتر شدن بحران های فلج كننده برای اقتصاد تركیه است. تنها پیش بینی كه در این زمان می توان كرد آن است كه تركیه از كمك های زیادی برخوردار خواهد شد.تركیه مسلماندورنمای عضویت تركیه در اتحادیه اروپایی به دلیل جمعیت بیشتر مسلمان این كشور، اروپایی ها را نگران می كند. اروپایی ها نگران آن هستند كه فضای سنتی اجتماعی، فرهنگی یك تركیه مسلمان بر اروپا تأثیر بگذارد. از سوی دیگر اروپایی ها نگران آن هستند كه اسلام سیاسی در تركیه روی كار آید و به این ترتیب مهار یكی از مهمترین اعضای اتحادیه اروپایی را به دست بگیرد. كمیته ویژه نظارت بر تعهدات نامزد های عضویت، در شورای اروپا در گزارش اخیر خود اعلام كرد، میان تركیه جدید و تركیه سنتی و نواحی شرق و غرب این كشور تفاوت زیادی وجود دارد. این تفاوت به ویژه در زمینه حقوق زنان و قتل های ناموسی بسیار مشهود است. اصلاحات توصیه شده اروپا این وضع را تغییر نداده است. مقامات ترك وعده داده اند كه این اقدامات را ریشه كن كنند.درباره نقش اسلام در سیاست در تركیه نیز ابتدا باید ماهیت نظام سكولاری كه آتاتورك بعد از تأسیس جمهوری تركیه آن را بنا گذاشت درك شود. شاید این نظام برگرفته از روح «لائیسیته» فرانسوی ها باشد، اما این نظام به هیچ وجه به معنای جدایی حكومت از كلیسا، آن طور كه در فرانسه اجرا می شود، نیست. در تركیه، سكولاریسم به معنای محدود كردن عقاید مذهبی در حریم خصوصی و فردی و جدا كردن قوانین قرآنی از زندگی مردم است. نهادهای اسلامی همچنان در كنترل دولت هستند، دولت بر بخش های آموزش مذهبی، فعالیت مساجد و بنیادهای خیریه مذهبی نظارت و امام های جماعت را به عنوان كارمندان دولتی استخدام می كند.بعد از شروع به كار یك نظام چند حزبی در سال ۱۹۴۶ در تركیه و حضور اسلام سیاسی در آن، بحث درباره نقش مذهب در حكومت تركیه شدت گرفت و به تنش های سیاسی، مداخله ارتش و ممنوع شدن فعالیت احزاب اسلامگرا منجر شد. بحث اصلی میان اسلامگرایانی بود كه در پی ایفای نقش محسوس تر مذهب در زندگی مردم به عنوان یك امر عادی در یك كشور مسلمان بودند و سكولارهایی كه چنین درخواست هایی را تلاش برای ایجاد یك حكومت مذهبی و تهدیدی جدی برای اساس تشكیل دهنده جمهوری تركیه می دانستند.اكنون كه بحث عضویت تركیه در اتحادیه اروپایی مطرح است، پرسیدن این كه ۸۰ سال بعد از معرفی سكولاریسم، این مفهوم تا چه حد در جامعه تركیه ریشه دارد و آیا این خطر كه نظام سیاسی تركیه از طریق راههای دموكراتیك تغییر كند و با معیارهای اروپایی ناسازگار شود یا نه، پرسشی مشروع و منطقی است.در سال۲۰۰۰ یك مؤسسه پیشروی پژوهشی در تركیه، پژوهشی را انجام داد كه نتیجه آن دولت و نمایندگان جامعه مدنی در این كشور را از میزان حمایت مردم از نظام سكولار، مطمئن ساخت. این بررسی نشان داد اكثر مردم تركیه خود را مسلمان می دانند و برای ادای فریضه ها و وظایف مذهبی اشان تلاش می كنند. اما اعتقادی به این كه مذهب باید نقشی در زندگی سیاسی داشته باشد، ندارند. با وجود این، مانند همه كشورهای دموكراتیك دیگر، خطر سوءاستفاده گروه های افراطی از روندهای دموكراتیك برای رسیدن به اهداف خود وجود دارد.اقتصادتاریخچه طولانی بی ثباتی در اقتصاد كلان تركیه ریشه در بحران مالی سال ۲۰۰۱ دارد. دلایل این بحران، مدیریت ضعیف مالی و نظام شكننده بانكداری این كشور است. در نتیجه این دو عامل، تولید ناخالص داخلی تركیه ۵/۷ درصد كاهش یافت، نرخ بهره به۴۰۰ درصد رسید و ارزش پول كاهش و بدهی های دولت افزایش یافت. این بحران برای اقتصاد تركیه عقب گردی جدی بود، اما همزمان انعطاف پذیری و پویایی آن را هم نشان داد. در نتیجه اجرای اصلاحات با حمایت صندوق بین المللی پول، دوران بهبود طی شد و طی یك سال، نرخ رشد به بیش از ۷ درصد رسید، تورم كاهش یافت و لیره تركیه ارزش خود را به دست آورد.اما به رغم این تحولات مثبت، جبران كسری ها و فقدان ترازها، مدت ها طول می كشد. بدهی دولت و كسری بودجه هنوز بسیار زیاد است. نرخ بهره هم همین طور. نرخ تورم ۴/۱۸ درصد است و بیكاری ۸/۱۰ درصد.نرخ تولید ناخالص داخلی تركیه برای كشوری با۷۰ میلیون نفر جمعیت، در حد متعادل است و درآمد سرانه پایین.
به دلیل اندازه كوچك اقتصاد تركیه، كه در حال حاضر كمتر از دو درصد تولید ناخالص داخلی اتحادیه اروپایی را تشكیل می دهد، ورود این كشور به اروپا تأثیر چندانی بر اقتصاد این اتحادیه نخواهد داشت. اما در مقابل، این اتفاق برای تركیه پیامدهای چشمگیری دارد. براساس آمار و تخمین های موجود عضویت در اتحادیه اروپایی، تجارت دوجانبه تركیه را تا۴۰ درصد افزایش می دهد.***تأخیر بیشتر در روند عضویت تركیه در اتحادیه اروپایی و آغاز مذاكرات در این مورد، به اعتبار این اتحادیه آسیب می رساند، تركیه یك كشور اروپایی- آسیایی است و فرهنگ و تاریخ آن با اروپا عجین شده است و وضع آن با دیگر كشورهای نزدیك به اروپا در آفریقای شمالی و خاورمیانه متفاوت است. بنابراین، این كشورها نباید انتظار داشته باشند كه اتحادیه اروپایی رفتاری مانند تركیه با آنها در پیش بگیرد. دولت های اروپایی دیگر نمی توانند مخالفتی با ورود تركیه به این اتحادیه نشان دهند چون هرگونه مخالفت در این زمینه باید در سال ۱۹۵۹ در زمان ارائه اولین درخواست تركیه یا در سالهای ۱۹۸۷ و ۱۹۹۹ صورت می گرفت.البته تصمیمی كه دسامبر آینده شورای اروپا درباره عضویت تركیه می گیرد به معنای ورود فوری این كشور به اروپا نیست بلكه به معنای شروع مذاكرات در این زمینه است. مدت زمان و نتیجه مذاكرات به پیشرفت كار بستگی دارد. پیش بینی می شود كه این روند زمان زیادی طول بكشد. روند دشوار تغییرات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی در تركیه را نمی توان نادیده گرفت و این را هم نباید فراموش كرد كه در بخش های مختلف جامعه این كشور، مقاومت زیادی در مقابل این تغییرات وجود دارد.

پاکستان

این سرزمین جزئی از هندوستان بود و این کشور نیز مستعمره انگلستان بود. در هنگام قیام گاندی برعلیه استعمار انگلیس، پاکستان به رهبری محمدعلی جناح (از یاران گاندی) پیش از استقلال هند، استقلال خود را بازیافت. در قسمت غربی پاکستان، منطقه کویری وسیعی وجود دارد که به بلوچستان انگلیس مشهور است. این قسمت جزء خاک ایران بود که در زمان ناصرالدین شاه قاجار در اثر سیاستهای استعماری انگلیس بر طبق قرارداد گلداسمیت از خاک ایران جدا شد.

سیاست

·         فهرست احزاب پاکستان

حزب عوامی لیگ از احزاب مهم پاکستان بشمار می‌‌آید.

تقسیمات کشوری

پاکستان ﮬﻔﺖ استان دارد:

·         استان بلوچستان

·         استان مرزی شمال غربی

·         استان سند

 ·         استان پنجاب

·         ﻣﻨﺎﻃق ﺷﻤﺎﻟﻰ

·         ﻣﻨﺎﻃق ﻗﺒﻴﻠﻪﺍﻯ

·         ﻛﺸﻤﻴﺮﺁﺯﺍﺩ

·         ﺍﺳﻼﻡﺁﺑﺎﺩ

وضعیت جغرافیایی کشورهای همسایه ایران

افغانستان

موقعیت

در آسیای میانه

مختصات جغرافیایی

بین 60 تا 75 درجه شرقی بین 29 تا 38 درجه شمالی

مساحت

مساحت افغانستان 652225 کیلومتر مربع است.كه از نظر مساحت در جهان مقام چهلم و در قاره آسيا جايگاه يازدهم را دارا مي باشد.

مرز های مشترک

کل: 5529 کیلومتر

·         مرزهای مشترک:

o        ایران (غرب): 936 کیلومتر

o        ترکمنستان (شمال): 744 کیلومتر

o        ازبکستان (شمال): 137 کیلومتر

o        تاجیکستان (شمال): 1206 کیلومتر

o        چین (شرق): ۷۶ کیلومتر

o        کشمیر (شمال شرق): ؟؟؟ کیلومتر

o        پاکستان (جنوب): ۲,۴۳۰ کیلومتر

آب و هوا

قاره ای، تابستان گرم و زمستان سرد.

 

ارتفاع

کشور افغانستان از معدود کشورهایی است که محصور در کوهستان ها و خشکی ها است. مناطق مختلف این کشور اغلب پوشیده از کوه است اما در جنوب و جنوب شرقی مناطق پستی نیز وجود دارد.

بلندترین نقطه: قله نوشاک(Nowshâk) به ارتفاع ۷,۴۸۵ متر از سطح دریا.
منابع طبیعی

از منابع طبیعی آن می توان به گاز طبیعی ، نفت ، زغال سنگ ، مس ، کرومیت ، طلق (talc) (نوعی کانی شفاف به رنگ های سفید و سبز و خاکستری ) ، سولفات باریم ، گوگرد ، سرب ، روی ، سنگ آهن ، نمک طعام و سنگ های قیمتی (گوهر) و .... اشاره کرد.

محیط زیست

شاید مهمترین مشکل زیست محیطی افغانستان خط انقراض حیواناتی چون پلنگ ، سمور، غزال های وحشی ، قوچ و ... باشد .این حیوانات بیشتر برای استفاده از پوست شان کشته میشوند. از شاخص ترین محدودیت های زیست محیطی این کشور می توان به محدویت در دسترسی به منابع آب (مصرف کشاورزی و آشامیدنی )، چرای بیش از حد دام ، آلودگی هوا و آب ، عدم دسترسی به آب های آزاد و ... اشاره کرد. تقریبا در افغانستان سیستم چگونگی دفع زباله به روش مدرن وجود ندارد.

جغرافیای انسانی

طبق آمار سال ۲۰۰۵ دارای ۳۵ ولایت است. پرجمعیت ترین شهر های افغانستان به ترتیب کابل ، قندهار ، مزار شریف، جلال آباد و ... هستند. . روابط خویشاوندی و خانوادگی در میان مردم افغانستان بسیار نزدیک وصمیمانه است که نشانه عواطف و احساسات عمیق خانوادگی است. هنوز در این کشور مسائل حاد میان مردم توسط ریش سفیدان و بزرگان حل و فصل می شود.

تقسیمات کشوری

افغانستان دارای ۳۴ ولایت (استان) است.

خطرات طبیعی

از بلایای طبیعی معمول این کشور می توان به زلزله های متوالی در میان کوه های هندوکش و سیل و خشکسالی اشاره کرد.

جمعیت

جمعیت افغانستان حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد می‌شود.براساس سرشماري مقدماتي كميته ملي احصائيه كشور، جمعيت افغانستان در سال 1385، 24 ميليون نفر است. گفته می شود از اين تعداد 12,300 ميليون مرد و 11,800 ميليون نفرشان زن هستند، 7/21% جمعيت كشور شهرنشين مي باشند. مرحله اصلي نفوس شماري افغانستان در ماه سنبله 1387 صورت خواهد گرفت.اين آمار شامل ميليون ها مهاجر افغاني مقيم ايران، پاكستان و كشورهاي ديگر نمي باشد. سازمان ملل پيش از اين جمعيت افغانستان را 29 ميليون نفر برآورد كرده بود.

وضعیت سنی

آمار زیر به صورت تقریبی می باشند.

۰ تا ۱۴ سال: ۴۴.۶% / مرد ۷۰۹۵۱۱۷/ زنان ۶۷۶۳۷۵۹

۱۵ تا ۶۴ سال: ۵۳% / مرد ۸۴۳۶۷۱۶ /زنان ۸۰۰۸۴۶۳

۶۵ به بالا: ۲.۴% / مرد ۳۶۶۶۴۲ / زنان ۳۸۶۳۰۰

متوسط سن

43

نرخ رشد جمعیت

2.67

ملیت

افغان

گروه‌های قومی و نژادی

پشتون، تاجیک، هزاره و ازبک ،ایماق، ترکمن، بلوچ و ...

دین ها و مذاهب

99٪ مردم افغانستان را مسلمان تشکیل میدهند که حدود 75٪ آنان مسلمان سنی و 24٪ مسلمان شیعه‌هستند.

مذاهب دیگری چون هندو و سیک نیز در افغانستان پیروانی دارد. پیش از جنگ های ۳۰ سال اخیر اقلیت یهودی نیز در افغانستان و بویژه شهر هرات وجود داشتند اما امروزه اغلب آنان به اسرائیل پناهنده شده اند.

زبان

مردم افغانستان به یکی از زبان‌های دری ۵۰٪، پشتو ۳۵٪، ازبکی، ترکمنی و بلوچی سخن می‌گویند بر اساس قانون اساسی افغانستان،زبانهای دری و پشتو زبان های رسمی دولت افغانستان میباشند و در مناطقی که گویشوران زبانی دیگر زیاد باشند آن زبان به عنوان زبان رسمی سوم تلقی میشود.اگر کسی یکی از دو زبان رسمی افغانستان را بداند میتوان گفت تقریبا در برقراری ارتباط در هیچ جای افغانستان مشکلی ندارد. زبان غالب در کابل پایتخت و بیشتر شهرهای شمال، مرکز و غرب افغانستان دری است. زبان غالب در شهرهای قندهار و جلال آباد ، پشتو است

سواد

تعریف فرد باسواد: فرد بالای ۱۵ سال که می‌تواند بخواند و بنویسد.

کل: 36 درصد با سواد

·         مردها: 51% درصد

·         زنها: 21% درصد

تاریخ

آغاز پادشاهی احمدشاه ابدالی در سال ۱۷۴۴ میلادی آغاز تاریخ مستقل افغانستان است.تاریخ قبل از این تاریخ عبارت از تاریخ مشترک افغانستان با برخی کشور های همسایه اش بویژه تاریخ کشور ایران است.

تاریخ مشترک

رجوع شود به تاریخ افغانستان و تاریخ ایران

 

شکل گیری

افغانستان از زمان تاجگذاری احمدشاه درانی شکل گرفت. البته محدوده آن زمان افغانستان با محدوده امروزش متفاوت است.پس از این تاریخ بخشهایی از افغانستان کم شد و بخش هایی بدان افزوده شد. از جمله این تقیرات جغرافیایی میتوان به موارد زیر اشاره کرد.

الحاق هرات در معاهدهٔ پاریس توسط انگلیسها

حدود ۱۵۰ سال پيش، انگلیس با تصرف بخش‌هایی از جنوب ایران (بنادر خرمشهر و بوشهر و جزایر جنوب) ناصرالدین شاه قاجار را مجبور به قبول پیمان پاریس (۱۸۵۶) کرد. بر طبق این پیمان ایران از ادعای خود بر هرات چشم پوشی کرد و هرات در ۱۸۶۳ به افغانستان ملحق گشت و ایران موجودیت کشوری به نام افغانستان را به رسمیت شناخت.

جدایی بلوچستان توسط انگلیسها

در سال ۱۸۸۷ بلوچستان توسط انگلیسها به هند تحت حکومت بریتانیا ملحق شد.

جدایی نیمی از پشتونستان در معاهدهٔ دیورند توسط انگلیسها

در سال ۱۸۹۳ نیمهٔ شرقی پشتونستان طبق معاهدهٔ دیورند به هند تحت حکومت بریتانیا ملحق شد.

 

افغانستان مستقل

از تاریخ ۱۷۴۷ تا زمان استقلال افغانستان در سال ۱۹۱۹ ، ا ین کشور به زیر سلطه دو ابر امپراطوری آن دوران بریتانیا و روسیه در آمده بود. یک دوره کوتاه مدت دموکراسی و آزادی خواهی در این کشور که از سال ۱۹۷۳ آغاز شده بود که با کودتای کمونیستی ۱۹۷۸ به پایان رسید. در سال ۱۹۹۲ یک نیروی خودجوش و چریکی به نام مجاهدین در این کشور شکل گرفت که رژیم کمونیستی ۱۵ ساله را شکست داد.

سلطه طالبان

مجاهدین موفق به تشکیل دولت ملی نشدند و جای آنها را طالبان که از حمایت مادی و معنوی پاکستان سود می بردند گرفت. طالبان نتوانستند بقایای مجاهدین را که بر علیه آنها مقاومت می کردند به طور کامل سرکوب نمایند. رژیم طالبان با حمله ی ائتلاف بین المللی به رهبری امریکا از هم پاشید.

حامد کرزی

مقاله اصلی:حمله آمریکا به افغانستان

از سال ۲۰۰۱ میلادی بعد از کنفرانس بن (Bonn) در اثر توافق گروه های افغان دولت موقت به رهبری حامد کرزی روی کار آمد. حکومت در ۷ دسامبر ۲۰۰۴ میلادی به ریاست جمهوری حامد کرزی (Hamid Karzai) شکل گرفت و در ۱۹ دسامبر سال ۲۰۰۵ نیز انتخاب مجلس قانون گذاری آن را تکمیل کرد.

تاریخچه نام این کشور

در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ اثر میر غلام محمد غبار از کلمه ی "آریانا" به عنوان نام تاریخی افغانستان نام برده شده است.اما از آنجا که در آن زمان افغانستان دارای هویت یک کشور نبوده این نام را نمیتوان بعنوان نام قدیمی افغانستان قلمداد کرد و حتی میتوان آریانا را همان کلمه ی ایران دانست.دكتر ذبيح الله صفا باور دارد: (ائيرين همان نامي است كه در زبان پهلوي به « اِران» (ايران با ياء مجهول) مبدل گشت و در دورة اسلامي ايران ( با ياء معلوم ) خوانده شد... كه مي توان آن را سرزمين اصلي آريا ناميد.رك به : حماسه سرايي در ايران ،

شادروان احمد علي كهزاد را نيز باور براين است كه : (همين نام ايريانا و آريانا بود كه بعدها در پارس «پارسه» با تغيري اندك « ايران» قبول شد.)رك به : رسالة آريانا

استرابون (Strobo – 40 ق م – 40 م ) ، جغرافيدان معروف عهد قديم يونان ، كه اندكي بعد از سقوط دولت يوناني باختر مي زيست ، از محدوده ی جغرافیایی افغانستان امروزي با نام آريانا ياد كرده ، باختر و بلخ و سند را هم جزئي از آريانا بشمار آورده است. رك به: تاريخ افغانستان / مهديزاده كابليد کلمه دیگری که به عنوان نام قدیم افغانستان استفاده میشود "خراسان" است که نام بخشی از "ایران تاریخی" است. خراسان بزرگ به بخش شرقی ایران تاریخی گفته می شده. ۱احمد شاه درانی از شاهان پشتون افغانستان، در سال ۱۷۴۷ میلادی، رسما به عنوان شاه خراسان تاجگذاری نمود.واژهٔ افغانستان نخستین بار در زمان شاه شجاع و پس از نیمهٔ قرن ۱۹ توسط انگلیسها در برخی معاهده ها استفاده شد.[نیاز به ذکر منبع] افغان اگرچه در لغت به معنای ناله و فغان است اما در حقیقت مستعرب واژهٔ اوغان است که به اقوام پشتون گفته می شود اما اکنون، به هر تبعهٔ کشور افغانستان صرفنظر از قومی که بدان تعلق دارد "افغان" اطلاق می گردد.

پایتخت‌های افغانستان

1-از سال ۱۷۴۷ تا ۱۷۷۵ قندهار

2-از سال ۱۷۷۵ تا اکنون کابل

فرهنگ

زبان و خط

ماده شانزدهم قانون اساسی افغانستان زبانهای فارسی (در گویش رسمی و دولتی دری)و پشتو را زبانهای رسمی افغانستان اعلام می کند و چنین می گوید: "از جمله زبان هاى پشتو، درى ، ازبکی ، ترکمنی ، بلوچی و پشّه یی ، نورستانی ،پاميرى و ساير زبان هاى رايج در کشور، پشتو و درى زبانهاى رسمي دولت مي باشند. در مناطقي که اکثريت مردم به يکي از زبان هاى ازبکي ، ترکمني ، پشه يي ،نورستاني ، بلوچي و يا پاميرى تکلم مي نمايند، آن زبان علاوه بر پشتو و درى به حيث زبان سوم رسمي مي باشد و نحوه تطبيق آن توسط قانون تنظيم مي گردد. دولت براى تقويت و انکشاف همه زبانهاى افغانستان پروگرامهاى موثر طرح و تطبيق مي نمايد. نشر مطبوعات و رسانه هاى گروهي به تمام زبانهاى رايج در کشور آزادمي باشد."

مشاهیر فرهنگی

از چهره‌های فرهنگی که در گستره جغرافيایی افغانستان امروز زاده شده‌اند می‌توان به مولانا جلال الدین بلخی، ناصر خسرو،سنایی غزنوی، خواجه عبدالله انصاری، ابوعبید عبدالرحمن محمد جوزجانی،حميدی بلخی، حنظله بادغيسی، ظهيرالدين فاريابی واعظ کاشفی، کمال الدین بهزاد، عنصری بلخی، فارابی،ابواسحاق فارابی، ابوشکور بلخی سید جمال الدین حسینی(افغان) ،خلیل الله خلیلی و عبدالرحمان مهمند یا رحمان بابااشاره کرد.


در افغانستان پشتونها دارای نوعی رقص گروهی هستند که بدان اتن ملی می گویند.

·         احمد ظاهر

رادیو و تلویزیون

افغانستان دارای یک سازمان رسانه ای ملی به نام "رادیو تلویزیون ملی افغانستان" (RTA) میباشد.این سازمان دارای یک کانال تلویزیونی و یک کانال رادیویی میباشد. اگرچه RTA رسانه ای متعلق به دولت است اما طبق قوانین جدیدرسانه ای نه دولتی و نه خصوصی ، بلکه رسانه ای مردمی است که صرفا هزینه اش را دولت تامین میکند. علاوه بر RTA رادیو و تلویزیون های خصوصی دیگری در افغانستان وجود دارد که شامل نزدیک به ۱۰۰ فرستنده رادیویی و حدود ۱۰ شبکه تلویزیونی میشود. فهرست شبکه های تلویزیونی افغانستان

آموزش و پرورش

در زمان اشغال افغانستان توسط شوروی جنگهای داخلی این کشور(دهه‌های ۹۰ میلادی)، شالوده‌ آموزش و پرورش افغانستان از هم پاشید. در دوره‌ی قدرت طالبان حتی دختران خانه‌نشین شده و اجازه‌ی تحصیل از آنها گرفته شد. در این دوره، به جای درسهای علمی مانند شیمی و فیزیک در مدارس، بیشتر بر آموزشهای مذهبی تاکید می شد. اکنون برآورد می‌شود کمتر از نیمی از مدارس افغانستان دسترسی به آب آشامیدنی داشته باشند. پس از حمله‌ امریک به افغانستان در سال ۲۰۰۱ میلادی و فروپاشی طالبان، با روی کار آمدن دولت انتقالی وضعیت تحصیل اندک‌اندک رو به بهبودی می‌رود ولی با این وجود هنوز بیش از ۶۰٪ مردم افغانستان از سواد خواندن و نوشتن بی‌بهره‌اند.

 دولت

نظام قانونی

نظام حکومتی افغانستان جمهوری اسلامی ( متفاوت با پاکستان و ایران) است.براساس ساختار جدید در این کشور ، قوانین این کشور بر اساس تعالیم دین اسلام است. بر اساس قانون اساسی این کشور حکومت متبوع از قانون اساسی متعهد است یک کشور مترقی و کامیاب ، یک نظام مبتنی بر عدالت اجتماعی ، محفوظ نگه داشتن حقوق و کرامت انسانی مردم افغانستان ، تفهیم و نهادینه کردن یک کشور دموکراتیزه ، حفظ اتحاد ملی ، برابری و تساوی حقوق اقوام و قبایل گوناگون ساکن در کشور، به معرض وجود گذارد. براساس قانون اساسی این کشور متعهد به رعایت قوانین سازمان ملل و قوانین بین المللی در دفاع از حقوق بشر است. براساس قانون اساسی افغانستان ، یک جوان با ۱۸ سال سن تمام می تواند رای بدهد.

رئیس جمهور افغانستان: حامد کرزی

وزیر خارجه افغانستان: دادفر سپنتا

قوه ی قانون گذاری

مجلس نمایندگان افغانستان (ولسی جرگه): 249 نفر

مجلس سنا افغانستان (مشرانو جرگه): 102 نفر
رئیس: عبدالسلام عظيمی

ارتش ملی افغانستان(Afghan National Army) بعد از سقوط طالبان به تدریج شروع به بازشکلگیری کرد .در سال ۲۰۰۶ نیروی هوایی این کشور رسما آغاز به کار کرد . هر افغانی دارای ۲۲ سال سن باید به خدمت سربازی برود که به مدت ۴ سال است. به موجب آمار اگر افغانستان وارد جنگی غیر منتظره شود حدود ۵ میلیون سرباز آماده دارد که نیمی از آن را زنان تشکیل می دهند.

اقتصاد

افغانستان به لحاظ اقتصادی یکی از فقیرترین کشورهای جهان محسوب می شود که همه ناشی از نابسامانی های سیاسی است. اقتصاد افغانستان بعد از فروپاشی حکومت طالبان در سال ۲۰۰۱ رو به بهبودی نهاده است .نرخ آمار زیر خط فقر این کشور بسیار وحشتناک است ، به موجب این نرخ از هر صد افغانستانی ۵۵ نفر آنان زیر خط فقر هستند. از دیگر نرخ های نگران کننده این کشور فقیر نرخ ۴۳ درصدی بیکاری است. حدود ۸۱ درصد مردم این کشور کشاورز هستند و بقیه شامل ۱۱ درصد در صنعت ( اغلب بافندگی ) و۹ درصد در خدمات مشغول به کار هستند. به موجب آمار سال ۲۰۰۴ ، ۱۵ میلیون نفر در این کشور کارگر هستند. نرخ تورم در این کشور در سال ۲۰۰۵ ، ۱۶.۳ و در سال ۲۰۰۶ بنا بر پیش بینی ها ۱۷ درصد است. عمده ترین محصولات صادراتی این کشور به سه کشور آمریکا(۲۵.۴%) ، پاکستان(۲۲%) و هند(۱۹.۵%) است که حجم آن ۵۰۰ میلیون دلار تخمین زده می شود. و عمده ترین شریکان صادر کننده محصولات به این کشور پاکستان (۲۳.۷%) ، آمریکا (۱۱.۲%) ، هند (India ۷.۹%) ، آلمان (۶.۸%) ، ترکمنستان (۴.۹%) ، روسیه (۴.۵%) ، کنیا (۴.۳%) و ترکیه (۴.۲%) می باشند که حجم آن به بیش از ۴ میلیارد دلار می رسد. بیشترین بدهی این کشور به کشور روسیه و نیز بانک بین المللی پول است که به بالغ بر ۸ میلیارد دلار می رسد. پس از سقوط طالبان بیش از ۶۰ کشور جهان قول کمک به این کشور را دادند که به فاصله ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ ، ۸.۹ میلیارد دلار به این کشور کمک بلاعوض کنند. واحد پول آن افغانی نام دارد که از سال۲۰۰۰ به بعد ارزش ها به نسبت دلار رو به بهبودی دارد.سال مالی آن از اول فرودین (۲۱ مارس ) تا ۲۹ اسفند ( ۲۰ مارس ) است. عمده ترین محصول صادراتی این کشور مرفین یا تریاک است . از دیگر اقلام صادراتی این کشور می توان به جامه پشمی بومی این کشور و فرش های دستباف و پوست گاو و گوسفند و سمور و پلنگ و مار اشاره کرد.

راهها

افغانستان به لحاظ ارتباطی و وضعیت جاده ها و بزرگراه ها نسبت به گذشته رشد نموده است. به طور کلی ۴۵ فرودگاه در این کشور وجود دارد که بیشتر آن پس از سقوط طالبان به ضرورت عملیات نظامی ساخته شدند. نام هواپیمای بین المللی افغانستان آریانا است. سه فرودگاه بین المللی کابل و قندهار و بگرام از مهمترین میدان های هوایی (فرودگاه) این کشور است. افغانستان به دلیل عدم دسترسی به آب های آزاد فاقد بندر و کشتیرانی است و تنها رودخانه مرزی آمودریا از این قاعده مستثنا است که آن هم به سبب عدم توجه کافی هیچ بهره ای برای این کشور ندارد. در افغانستان راه آهن وجود ندارد .در کشور افغانستان بنا بر آمار سال ۲۰۰۴ حدود ۳۵ هزار کیلومتر جاده وجود دارد که تنها ۹ هزار کیلومتر آن سنگ فرش و آسفالت شده است. ۱۲۰۰ کیلومتر تنها مسیر رودخانه ای و آبی این کشور است که در محدوده آموردیا با سه کشور تاجیکستان و ازبکستان و ترکمنستان واقع است. از بنادر نزدیک به این رودخانه می توان به شیرخان بندر و خیر آباد اشاره کرد. نزدیک ترین شهر مهم به این رودخانه مزار شریف است.

ارتباطات

رشد و توسعه نظام ارتباطی افغانستان به دلیل کوهستانی بودن این کشور بسیار کند صورت می گیرد که مستلزم توسعه کیفی در زمینه ماهواره است . در افغانستان بیش از ۵۰ هزار نفر صاحب تلفن هستند و جالب تر آن که ۱۲ برابر آن در این کشور صاحب تلفن همراه هستند.به طور متوسط ۱۰ کانال تلوزیونی در این کشور به فعالیت مشغولند. در این کشور بیش از ۳۰ هزار نفر کاربر اینترنت هستند.از مهم ترین وسایل ارتباطی میان مردم و آگاهان جامعه مجلات و روزنامه ها و نیز رادیوها هستند.

 

رابطه های خارجی

رابطه با همسایه ها

رابطه با ایران

به سبب ارتباطات ریشه دار فرهنگی ، ایران نقش مهمی در سیاست خارجی افغانستان دارد علاوه بر این ایران یکی از بزرگترین طرف های تجاری افغانستان است.بعد از سقوط حکومت طالبان و روی کار آمدن نظام سیاسی جدید در افغانستان روابط تجاری افغانستان و ایران افزایش چشمگیری داشت البته این روابط تا کنون بیشتر صادرات ایران به افغانستان میباشد.ایران و افغانستان در ضمینه مبارزه با مواد مخدر و بازسازی شبکه حمل و نقل افغانستان همکاری دارند.افغانستان و ایران در سالهای اخیر که مشکل کمبود باران وجود دارد بر سر تقسیم آب رودخانه هیرمند در منطقه ی سیستان اختلاف نظر دارند .اگرچه ه ردو بر توافقنامه ی امضا شده توسط امیر عباس هویدا و آقای مشفق ( صدراعظم های وقت هردو کشور) در مورد تقسیم حق آبه هیرمند تاکید دارند.

رابطه با پاکستان

رابطه با هند

رابطه با چین

رابطه با تاجیکستان

رابطه با ازبکستان

رابطه با ترکمنستان

وضعیت جغرافیایی کشورهای همسایه ایران

جمهوری ارمنستان

جمهوری ارمنستان در قفقاز جنوبی در میان دریای سیاه و دریای خزر است. همسایگان آن در غرب ترکیه، در شمال گرجستان، در شرق جمهوری آذربایجان و در جنوب ایران و ناحیه خودگردان نخجوان می‌باشند. بزرگ‌ترین دریاچه این کشور دریاچه سوان است که آب شیرین دارد و رویه نسبتاً بزرگی از بخش میانی این کشور را پوشانده است.

: تاریخ ارمنستان

ارمنستان پیش از سال ۱۴۵۴ یک پادشاهی توانگر با فرهنگی پرمایه بود که در برهه‌ای از زمان همه سرزمینهای میان دریای سیاه و خزر را در بر می‌گرفت. در سال ۳۰۱، ارمنستان نخستین کشوری بود که مسیحیت را چونان دین رسمی کشور برگزید، دوازده سال پیش از رم.

استان‌ها

 

1.       آراگاتسوتن

2.      آرارات

3.    آرماویر

4.    گغارکونیک

5.     کوتایک

6.     لوری

7.    شیراک

8.    سیونیک

9.      تاووش

10.   وایوتس جور

۱۱.  ایروان

: گیتاشناسی ارمنستان

خاستگاه ارمنیان : ارمنیان از دیدگاه نژادی آمیزه‌ای از هورّی-لووی‌ها و فریژیهای تراکی هستند. هورّی- از نژاد قفقازی یعنی خویشاوند با گرجی هاامروزی بودند. لووی‌ها از خویشاوندهای نزدیک هتیت‌ها بودند و همچون هتیت‌ها ریشه هندواروپایی داشتند. فریژیهای تراکی هم هندواروپایی بودند. دسته سوم همان دسته ایست که زبان ارمنی را با خود به قفقاز آورد. پس بنا بر این ارمنیها از دیدگاه نژادی حدود دو سوم هندواروپایی و یک سوم قفقازی اند.

زبان ارمنی زبانی کاملاً هندواروپایی است .

مردم : امروزه شمار ارمنی زبانان جهان پیرامون ۵ تا ۶ ملیون است. جمعیت خود جمهوری ارمنستان دو و نیم ملیون است یعنی کمتر از نیمی از ارمنیان بیرون از میهن خود بسر می‌برند. دومین کشور که بیشترین جمعیت ارمنی را در جهان داراست ایران است با ۳۷۰٫۰۰۰ ارمنی. پس از آن سوریه (۲۹۹٫۰۰۰) لبنان (۲۳۵٫۰۰۰)، امریکا (۱۷۵٫۰۰۰) و مصر (۱۰۰٫۰۰۰) قرار دارند. شمار دیگری نیز در بسیاری کشورها و مناطق جهان از جمله در قره باغ زندگی می‌کنند. ارمنیان خود برای زبانشان نامهای هایِرن و آشخاری را بکار می‌برند. البته نام آشخاری بیشتر از سوی ادیبان بکار می‌رود.

در ارمنستان همچنین اقلیت کرد یزیدی و روسی زندگی می‌کنند.

 جمهوری ترکمنستان

جمهوری ترکمنستان (به ترکمنی: Türkmienistan Riespublikasy) از کشورهای تازه استقلال یافته از شوروی سابق است. در شمال شرقی ایران و در منطقه آسیای مرکزی قرار دارد. پایتخت آن عشق‌آباد است. مردم آن به زبان ترکمنی (شاخه‌ای از زبان‌های ترکی‌تبار) صحبت می‌کنند.

رئيس جمهور ترکمنستان در سال ۲۰۰۶ میلادی صفرمراد نيازف بوده است.

تاریخ

در سپتامبر ۲۰۰۵ رسما از جرگه کشورهای مستقل همسود خارج شد.

سیاست

تقسیمات کشوری

ترکمنستان دارای ۵ استان (ولایت) است:

1.       آخال

2.      بلکان

3.    داش‌حوض

4.    لباب

۵.   مرو

جغرافیا

ترکمنستان با ایران، افغانستان، ازبکستان، قزاقستان و دریای خزر همسایه است.

اقتصاد

ترکمنستان اقتصادی رو به رشد دارد وبا توجه به منابع سرشار نفت وگاز وپنبه از طریق سرمایه گذاری مشترک(jv)صنایع پائین دست راگسترش داده وجزوء معدود کشورهائی است که فرآورده های نفتی صادر میکند با فراوری محصول پنبه وبا اتکا به نیروی کار خود صنایع فعال نساجی پیشرفه ای دارد که ازبازار فروش بالائی در سطح جهان برخوردار می باشد و با فروش سالانه مقدار زیادی گاز به کشورهائی چون اکراین و روسیه و چند کشور دیگر از جمله ایران , اقدام به کسب درآمدهای سرشار برای کشورش را دارد .

مردم

72 درصد مردم ترکمنستان به زبان ترکمنی صحبت می کنند که شاخه ای از شاخه زبان‌‌های آلتاییک می‌باشد و نزدیک به 90 درصد از جمعیت 5 میلیونی این جمهوری را ترکمن ها تشکیل می دهند و بقیه مردم آن کشور از نژادهای روس، ازبک بوده و تعداد کمی نیز قزاق هستند.  ترکمن ها مسلمان و پیرو مذهب اهل سنت حنفی هستند.

عراق

عراق کشوری است در خاورمیانه در جنوب غرب آسیا. از جنوب با کشور عربستان سعودی و کویت از غرب با اردن و سوریه از شرق با ایران و از شمال با کشور ترکیه همسایه است. کشور عراق از جنوب مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد و دو رود مشهور دجله و فرات که منشأ تمدن‌های باستانی ساکن میان‌رودان (بین‌النهرین) در طول تاریخ کهن این کشورند از شمال به جنوب آن روان هستند. پایتخت عراق شهر باستانی بغداد است.

·         تاریخ عراق

تاریخ باستان

نخستین قوم‌های باستانی ساکن سرزمین کنونی عراق سومریان، اکدی‌ها و آشوری‌ها بودند.

تاریخ میانه

کشور عراق دوره‌های تاریخی بسیاری را بخود دیده. از آن میان دوره طولانی سالاری شاهنشاهان ایران بر آن سرزمین.

در روزگار ساسانیان پایتخت شاهنشاهی ایران یعنی کلانشهر تیسفون در میانرودان قرار داشت. عراق کنونی در تقسیمات کشوری ساسانیان، دل ایرانشهر یا سورستان نامیده می‌شد.

تاریخ معاصر

شکلگیری عراق امروزی

پس از متلاشی شدن امپراتوری عثمانی کشور کنونی عراق که جزئی از آن بود در سال 1920 به تصرف بریتانیا درآمد. کشور عراق از 3 ولایت موصل در شمال، بغداد در مرکز و بصره‌ در جنوب تشکیل شد. در سال 1932 عراق استقلال خود را از بریتانیا کسب کرد. و تا سال 1958 حکومت خاندان ‌هاشمی که‌ دست‌نشانده‌ بریتانیا بود بر آن حاکم بود تا اینکه‌ در 14 ژوئیه‌ 1958 با کودتای تیمسار عبدالکریم قاسم برانداخته‌ شد. عبدالکریم که‌ چپگرا بود با برانداختن حکومت سلطنتی، حکومت خود را تشکیل داد. دوران حکومت عبدالکریم پنج سال طول کشید تا اینکه‌ در سال 1963، عبدالسلام عارف وی را از حکومت خلع نمود. عبدالسلام عارف در سال 1966 درگذشت و برادرش عبدالرحمان عارف، زمام امور را در دست گرفت. در سال 1968، عبدالرحمان عارف توسط جناح راست حزب سوسیالیستی عربی بعث برکنار شد و حزب بعث توانست قدرت را در دست گیرد. و این آغازی شد برای قدرتگیری صدام حسین و تداوم حاکمیت وی در دهه‌های آتی. در سال 1980 جنگ ایران و عراق آغاز شد که‌ تا سال 1988 ادامه‌ یافت. در همان دهه عملیات انفال که‌ در مناطق شمالی عراق به‌ اجرا درمی‌آمد به‌ قتل و کشتار بیش از 182 هزار از کردها گردید و از جمله‌ آن می‌توان به‌ بمباران شیمیایی شهر حلبچه‌ اشاره‌ نمود. به‌ دنبال تهاجم ارتش عراق به‌ کویت و جنگ خلیج فارس کشور عراق با تحریم‌های اقتصادی روبرو شد و قسمت شمالی آن منطقه‌ پرواز ممنوع اعلام شد. تهاجم امریکا و همپیمانانش در سال 2003 به‌ عراق سرنگونی حکومت صدام حسین را به‌ دنبال داشت و دولت موقت در آن برقرار شده‌ است.

مردم

عراق کشوری است با قومیت‌های گوناگون و ساکنان آن را عرب 72% و کرد 25% آسوری، ترکمن و غیره 3% تشکیل می‌‌دهند. کردها در نواحی شمال و شمال شرقی عراق که به کردستان عراق مشهور است زندگی می‌کنند و از لحاظ فرهنگی. زبانی و طرز پوشش با عرب‌ها متفاوتند.پس از جنگ کویت و عراق و وضع ممنوعیت پرواز عراق به بالای خط ۲۳ درجه در سال ۱۹۹۱ کردهای عراق عملا توانستند حکومت خود را تأسیس نمایند و با حل اختلافات گروهی و قیام علیه حکومت بعث حکومت منطقه را به عهده گرفتند که کردها این خیزش را «راپه‌رین» می‌نامند. پس از ده سال و با حمله مجدد امریکا به عراق در شمال و شمال شرقی عراق که به کردستان عراق معروف است کردها حکومت خود مختاردر جمهوری فدرال عراق به طور رسمی تشکیل دادند. در سال ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ نیز ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه عراق توسط کردها اداره می‌گردد. جلال طالبانی رئيس جمهور عراق استقلال کردستان از اين کشور را "ناممکن" میداند و میگوید: "فرض کنيم که ما اعلام استقلال کرديم. عراق، ايران، سوريه و ترکيه نيازی ندارند که با ما جنگ کنند. اگر اين کشورها مرزهايشان را ببندند و جلوی عبور و مرور ما را بگيرند، ما چگونه به زندگی ادامه دهيم؟"

مقاله‌ اصلی: کردها در عراق

سیاست

دولت عراق جمهوری است پس از براندازی رژیم حزب بعث عراق و رهبر حزب صدام حسین، حکومت موقت برقرار شده است.

تحکیم قدرت حزب بعث عراق

حزب بعث عراق زمانی قدرت را به دست گرفت که عراق در میان بحران‌های عمیقی غرق شده بود. عراق بسیار پیش‌تر از قدرت گیری حزب بعث، بین گروه‌های اجتماعی، قومی، مذهبی و اقتصادی‌اجتماعی تقسیم شده بود. سنی دربرابر شیعه، عرب علیه کرد، رئیس قبیله در مقابل بازرگان شهری و کوچ‌نشین ضد روستایی. ثبات قدرت در کشوری که توسط چنددستگی‌ها و درگیری‌های سیاسی به هم ریخته بود، نیازمند پیشبرد استانداردهای زندگی بود.

حزب بعث، نوسازی اقتصاد عراق را به همراه تشکیل یک دستگاه امنیتی قدرتمند برای جلوگیری از بروز کودتا در ساختار قدرت و جلوگیری از شورش‌های مردمی پیگیری ‌کرد. حزب بعث به دقت روی برنامه‌های توسعه و رفاه اجتماعی نظارت می‌کرد.

در مرکز استراتژی حزب بعث، نفت عراق واقع شده بود. حزب بعث در تاریخ ۱۱ خرداد ۱۳۵۱ (۱ ژوئن ۱۹۷۲) فرآیند سلب مالکیت شرکت‌های نفتی غربی را که امتیاز انحصاری نفت عراق را در اختیار داشتند آغاز کرد. یک سال بعد بهای نفت در بازارهای جهانی بر اثر شوک نفتی سال ۱۳۵۲ (۱۹۷۳) به شدت افزایش یافت و حزب بعث توانست از رهگذر سود بالای نفت، مقاصد جاه‌طلبانهٔ خویش را با شدت بیشتری دنبال کند.

در خلال چند سال پس از آن، دولت عراق شروع به ارائهٔ خدماتی به مردم کرد که تا پیش از آن در دیگر کشورهای خاورمیانه سابقه نداشتند. حزب بعث طرح «نهضت ملی سوادآموزی» و «آموزش اجباری رایگان» را راه‌اندازی کرده و نظارت می‌کرد. دولت آموزش رایگان همگانی تا آخرین درجهٔ آموزشی را تشکیل داد؛ ظرف چند سال بعد هزاران نفر توانستند خواندن و نوشتن را یاد بگیرند. دولت همچنین شروع به حمایت مالی از خانواده‌های سربازان کرده، درمان عمومی را رایگان ساخته و به کشاورزان وام بلاعوض می‌داد. با اینکار عراق توانست یکی از بهترین سیستم‌های بهداشت عمومی در خاورمیانه را به وجود آورد.حزب بعث به منظور ایجاد تنوع در اقتصاد تک ‌محصولی و متکی به نفت، طرح ملی تقویت زیربنای اقتصادی عراق را آغاز کرده و از آن پشتیبانی می‌کرد. این طرح باعث پیشرفت زیادی در ساخت جاده‌ها، ارتقای صنعت معدن و توسعهٔ صنایع غیرنفتی شد. همچنین این طرح باعث انقلاب قابل توجهی در صنایع تولید انرژی گردید. تقریباً تمامی شهرهای عراق از جمله روستاها و نواحی دورافتاده دارای برق شدند.پیش از دههٔ هفتاد میلادی، بیشینهٔ جمعیت عراق در روستاها زندگی می‌کردند و کشاورزان تقریباً دو سوم کل جمعیت به حساب می‌آمدند. این رقم در دههٔ هفتاد میلادی به شدت کاهش یافت. دلیل آن، اسکان مردم در شهرها و صنعتی‌سازی‌ای بود که صدام از طریق تزریق پول نفت، آن را به جلو می‌راند.حزب بعث پس از ملی‌سازی صنعت نفت، شروع به نوسازی و پیشرفت مناطق روستایی، مکانیزه‌سازی کشاورزی در مقیاسی وسیع و توزیع زمین بین کشاوزران کرد. حزب بعث تصرفات زمینداران بزرگ را گرفت و به کشاورزان روستایی بخشید. بعثی‌ها چندین شرکت تعاونی تأسیس کردند که سودهای بدست آمده را بنابر میزان کار روستاییان بین آنها تقسیم می‌کردند و بقیه را صرف تربیت بی‌تجربه‌ها می‌ساختند. تعهد دولت عراق بر اصلاحات ارضی، خود را در دو برابر شدن هزینه‌های توسعهٔ کشاورزی در سال ۱۳۵۴-۱۳۵۳ (۱۹۷۵-۱۹۷۴) نشان داد. اصلاحات ارضی همچنین باعث پیشرفت استانداردهای زندگی لشکر بزرگ دهقانان و رشد تولید شد.پیشرفت سریع عراق در دههٔ هفتاد میلادی به بار نشست؛ پیشرفت عراق با آنچنان سرعتی جلو می‌رفت که دو میلیون نفر از دیگر کشورهای عربی و یوگوسلاوی در عراق کار می‌کردند تا نیاز به کارگران در عراق تأمین شود.

حزب بعث نوعی سیستم قضایی غربی در کشور به اجرا گذاشت. با این کار عراق تبدیل به تنها کشور خلیج فارس شد که طبق قوانین سنتی اسلام (شریعت) اداره نمی‌شد. او فعالیت دادگاه‌های مبتنی بر شریعت را به جز برای رسیدگی به دعاوی آسیب‌های شخصی ممنوع اعلام کرد.کشمکش‌های داخلی ادامهٔ کار پروژه‌های نوسازی را با مشکل مواجه ساخت. جامعهٔ عراق بین گروه‌های زبانی، دینی و قومی تقسیم شده است؛ دولت بعثی عراق تنها از سوی ۲۰ درصد مردم که از طبقهٔ کارگر، کشاورز و خرده‌تاجران سنی مذهب بودند حمایت می‌شد. این روال مانند زمانی بود که حاکمان انگلیسی در این سرزمین حکومت می‌کردند.شیعیان که اکثریت جمعیت عراق را تشکیل می‌دادند به دلیل سیاست‌های ضددین دولت، عَلم مخافت با آن را برداشته بودند و حزب بعث از تأثیر گرفتن آنها از انقلاب ۱۳۵۷ (۱۹۷۹) ایران واهمه داشت. کردهای شمال عراق (که سنی هستند ولی عرب نیستند) نیز مخالف سیاست‌های عرب‌سازی حزب بعث بودند. در این شرایط بود که رژیم صدام برای حفظ رژیم خود، هستهٔ مرکزی دولت را از خویشاوندان و اهالی قبیلهٔ تکریت انتخاب می‌کرد.رژیم صدام حسین برای مقابله با خطر فزایندهٔ شیعیان، کردها، کمونیست‌ها و دیگر مخالفان بالقوه‌، دو راه پیش رو داشت. اول اینکه آنها را هم وارد رژیم ساخته و منافع را با آنها تقسیم کند یا اینکه با تدابیر شدید پیشگیرانه مانع از اقدامات آنها شود. ابزار اصلی این هدف، سازمان‌های پلیسی و نظامی بودند. در سال ۱۳۵۳ (۱۹۷۴)، طه یاسین رمضان ریاست ارتش خلق را بر عهده داشت که وظیفه‌اش حفظ امنیت داخلی بود. این گروه به عنوان شاخهٔ نظامی حزب بعث به عنوان وزنه‌ای علیه کودتاهایی بود که توسط نیروهای عادی مسلح انجام می‌شد. در کنار ارتش خلق، سازمان اطلاعات کل عراق (استخبارات) قرار داشت که مشهورترین بازوی سیستم امنیتی دولت بود و از استفاده از هرگونه ترور و شکنجه ابایی نداشت. این سازمان توسط برزان ابراهیم التکریتی که برادر کوچک‌تر و ناتنی صدام بود اداره می‌شد. ناظران خارجی از سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲) به بعد بر این باور بودند که این سازمان در عملیات‌های مختلف، مخالفان صدام حسین در داخل و خارج از کشور را نابود می‌کند.دستگاه امنیت داخلی رژیم صدام به دلیل ستمکاری‌های بیش از حد، بدنام شده بود. در سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲) عملیاتی تروریستی علیه صدام حسین در شهرک دجیل در ۴۰ کیلومتری شمال بغداد انجام شد. نیروهای امنیتی نیز در پاسخ به این اقدام به شهر حمله کرده و بالغ بر ۱۶۰ نفر از ساکنین را کشته و اعدام کردند که در میان آنها چند کودک نیز وجود داشتند. حدود ۱,۵۰۰ تن از اهالی شهر به زندان فرستاده شدند تا تحت شکنجه قرار گیرند. جریمهٔ تمامی اهالی هم این بود که ۱,۰۰۰ کیلومتر مربع از زمین‌های زراعیشان نابود شود؛ تا ده سال بعد هم به کسی اجازهٔ کاشت دوباره داده نشد.رژیم صدام حسین، میهن‌پرستی عراقی را با این ادعا که عراق نقش تعیین کننده‌ای در تاریخ جهان عرب داشته است تصدیق و تشویق می‌کرد. او به عنوان رئیس‌جمهور، غالباً به دورهٔ عباسیان که در آن بغداد مرکز سیاسی، فرهنگی و اقتصادی جهان عرب بود اشاره می‌کرد. صدام همچنین به دوران پیش از اسلام در عراق اشاره می‌کرد و میانرودان را به عنوان گهوارهٔ تمدن بشری می‌ستود و شخصیت‌هایی چون بخت‌النصر و حمورابی را گرامی می‌داشت. او منابع مالی زیادی را صرف اکتشافات باستان‌شناسی می‌کرد. وی در عمل به دنبال ترکیب پان‌عربیسم و ملی‌گرایی عراقی و ارائهٔ تصویری از یک دنیای عربی متحد، تحت رهبری عراق بود.تلاش صدام حسین در ارتباطات خود با خارج بر این استوار بود که عراق نقش تعیین‌کننده‌ای در خاورمیانه داشته باشد. عراق در سال ۱۳۵۱ (۱۹۷۲) یک پیمان کمک‌رسانی با شوروی امضا کرد که پس از آن محموله‌های زیادی اسلحه و هزاران مشاور به عراق فرستاده شدند. اما اعدام کمونیست‌های عراقی در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۸) و قرار گرفتن غرب به عنوان طرف تجاری عراق باعث کدورت روابط با شوروی شد. پس از آن نیز غربگرایی عراق روز به روز بیشتر می‌شد تا اینکه جنگ خلیج فارس در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۱) واقع شد.عراق در سال ۱۳۵۴ (۱۹۷۵) پیمانی با ایران امضا کرد که به موجب آن عراق دست از ادعاهای مرزی خود برداشته و در مقابل ایران هم دست از حمایت کردهای مخالف در عراق بر می‌داشت.عراق در دههٔ هشتاد میلادی طرح غنی‌سازی اتمی عراق را با کمک فرانسه آغاز کرد. اولین راکتور اتمی عراق اوسیراک نام گرفت. اوسیراک نام خدای مرگ در مصر باستان بود. این راکتور بعدها توسط حملهٔ هوایی اسرائیل نابود شد زیرا اسرائیل بر این باور بود که عراق می‌خواهد از این راکتور برای تولید سلاحهای مبتنی بر مواد اتمی استفاده کند.پس از اینکه شاه ایران به موجب معاهدهٔ سال ۱۳۵۴ (۱۹۷۵) حمایت خود از کردهای عراقی را سلب کرد، صدام از فرصت استفاده کرده و شکستی سنگین بر آنها وارد ساخت. از آغاز تشکیل عراق به عنوان یک کشور مدرن در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۰) کردها جزو مخالفان دول عراقی بوده و خواستار استقلال شمال عراق بوده‌اند. صدام حسین در سال ۱۳۴۹ (۱۹۷۰) موافقتنامه‌ای با کردها امضا کرد که در آن به رهبران کرد خودمختاری داد، ولی این موافقتنامه به زودی از سوی صدام شکسته شد. نتیجهٔ آن، نبردی بی‌رحمانه بین دولت و گروه‌های کرد بود. در این نبردها حتی روستاهای کردنشین ایران نیز بمباران شدند که این کار باعث تیرگی روابط ایران و عراق گردید.پس از براندازی رژیم حزب بعث عراق و رهبر حزب صدام حسین، حکومت موقت برقرار شده است. کردها از سال 1991 منطقه خودگردان خود را اداره می‌کنند. رئیس جمهور حکومت موقت عراق جلال طالبانی از چهره‌های مشهور سیاسی عراق و رهبر حزب اتحادیه میهنی کردستان (Yekêtî Nîştmanî Kurdistan) می‌‌باشد.

بخش اعظم عراق صحراست اما مناطق مابین دو رود دجله و فرات حاصلخیز است. قسمت‌های شمالی کشور به عمدتاً کوهستانی است و بلندترین قله آن حاجی عمران (هممرز با بلندیهای پیرانشهر ایران) با ارتفاع 3600 متر است. عراق مرز ساحلی کوجکی با خلیج فارس دارد. در مجاورت شط العرب که نزد ایرانیان با اروندرود شناخته شده است، مرداب‌ها قرار داشتند اما بیشتر آنان طی سالهای دهه 90 خشکانیده شدند. آب و هوای کشور (به جز شمال) عمدتاً صحرایی است با زمستان‌های خنک و گاها سرد و تابستانهای خشک و گرم و آفتابی.مناطق کوهستانی شمال اغلب از زمستانهای سرد با بارش برف و باران برخوردار است که گاهی موجب طغیان رودخانه‌ها می‌شود. شهر بغداد که پایتخت کشور است در مرکز کشور و در ساحل رود دجله قرار دارد. شهرهای بزرگ دیگر اربیل و موصل در شمال و بصره در جنوب هستند.

کشور عراق را گهواره تمدن بشریت دانسته اند.

استان‌های عراق

کشور عراق به ۱۸ استان (به عربی: المحافظة به کردی: پاریزگه Parêzge) تقسیم می‌شود.

این ۱۸ استان که گروههای زبانی ساکن آنان نیز در زیر مشخص است بدین ترتیب می‌‌باشند:

 

1.       بغداد ؛(عربی)، (کردی)، (آسوری)،

2.      صلاح‌الدین؛ (عرب)، (کردی)

3.    دیاله؛ (کردی)، (عربی)

4.    واسط؛ (عربی)

5.     میسان؛ (عربی)

6.     بصره؛ (عربی)

7.    ذی‌قار؛ (عربی)

8.    مثنی؛ (عربی)

9.      قادسیه؛ (عربی)

10.   بابِل؛ (عربی)

11.    کربلا؛ (عربی)

12.   نجف؛ (عربی)

13. انبار؛ (عربی)

14. نینوا؛ (عربی)، (کردی)، (آسوری)

15.  دهوک؛ (کردی)

16.  اربیل؛ (کردی)

17. تأمیم (کرکوک)؛ (کردی)، (عربی)، (ترکمنی)

۱۸.سلمانیه (کردی)

تعریف - مفهوم و انواع گل فشان هاVolcanic Mud

گل فشان ها Volcanic Mud

گل فشان ها ازعوارض مهم مورفولوژيكي هستند كه اغلب به شكل مخروطي از جنس گل رس بوده و ازارتفاع 2 مترتا حداكثر400- 500 متراز اطراف خود و با قاعده اي به قطر20متر تا حداكثر3500مترمي باشد. احتمال دارد قسمت مركزي آن از جنس ماسه و بخش خارجي آن از جنس گل باشد. اين گل فشان ها تپه اي و داير هاي شكل هستند كه داراي يك دهانه اصلي و چند دهانه كوچكتر جانبي است، دهانه اصلي معمولاً در وسط گل فشان واقع شده و كاس هاي يا تيغه اي شكل است و دهانه هاي جانبي، ثابت ودائمي نيستند. گاهي گل فشان ها فاقد انفجار بوده و برخي دائمي نبوده و به صورت دوره اي و چشمه هاي نبض دار فعاليت دارند و از اين حيث به آتش فشان ها شباهت داشته كه به مراتب كوچك تر از آن ها هستندو خطر چنداني ندارند. گل فشان ها هم در خشكي ها و هم در اقيانوس ها ديده مي شوند. اين ساخت ها با ذخاير هيدروكربني، مناطق تكتونيكي در حال فرورانش و نيز كمربندهاي كوهزايي در ارتباط بوده در مواردخيلي نادر با آتشفشان ها مرتبط مي شوند. خوشبختانه بيشتر گل فشان ها در كف درياها وجود دارند وتاثيرات آن ها به مراتب كمتر است.

در فرهنگ بزرگ گيتاشناسي گل فشان به اين صورت تعريف شده است: گل و آب گرمي كه از دهانه آتشفشان به خارج پرتاب گشته و مخروط هاي موقتي كوچكي را پديد مي آورد و گاهي اوقات گازهاي طبيعي توأم با رسوبات نفتي نيز با مواد مزبور همراه هستند.نه تنها در اين فرهنگ جغرافيايي تشكيل و حضور گل فشان در ارتباط با فعاليت آتشفشان ها مطرح شده و تشكيل آن را به آتشفشان ها نسبت داده شده است بلكه در فرهنگ هاي جغرافيايي ديگر نيز بر ارتباط

گل فشان ها با پديده آتشفشان ها اشاره شده و تشكيل گل فشان ها را مرتبط با فعاليت هاي آتشفشاني

مي دانند. حفره اي مخروطي به شكل يك دهانه كوچك كه از آن گل و گاز خارج مي شود و در مناطق آتشفشاني بيشتر ديده مي شود مثل زلاند نو و جزيره سيسيل در ايتاليا.گل فشان در بلوچستان جنوبي نيز ديده مي شود. در مناطق غير آتشفشاني نيز از اين گل فشان ها اتفاق افتاده است.

در فرهنگ ديگري آمده است: در اثر حركت توده هاي مذاب از داخل زمين توده هاي گل نيز به خارج پرتاب مي شود كه همراه آن آب داغ نيز مي باشد. به عبارت ديگر بيرون ريختن مواد مذاب دروني وگازهاي طبيعي همراه با رسوبات گلي است كه در نواحي نفت خيز به وفور ديده مي شود و تپه هاي كوچك مخروطي شكل از اين گل ها در باكوي آذربايجان ديده شده است.

فواره گل فشان فواره آب، بخار و گل مي باشد كه به وسيله گازهاي ولكانيك به سطح زمين رانده مي شوند ودر زمان انفجار گل فشان از دهانه جرياني از گل و گاز به بيرون پرتاب مي شود. همين پديده مي تواند به وسيله گازهاي نفتي در حال فرار صورت گيرد. گاهي نيز به تود ههاي مخروطي گلي اطلاق شده است كه 0بيرون زدگي آن ها حاصل آب گيري لايه هاي رسي باشد. گل فشان ها بي شباهت به گنبدهاي نمكي نيستند و گاهي همراه آن ها ديده مي شوند و شايد بتوان آن ها را گنبدهاي رسي ناميد. نحوه عملكرد بدين صورت است كه لاي ههاي رسي به وسيله آب و گاز شارژ شده و ايجاد يك تنش عمودي از پايين به بالا مي كند. اين تنش زماني كه بتواند به فشار ليتوساتيك غلبه كند در طبقات بالايي ايجاد كمانش، و اگر فشار زياد باشد آن ها را بريده وگاهي با صداي انفجارگونه به سطح زمين مي رسند و ايجاد مخروط گل فشان را مي نمايند.

معمولاً اين پديده بيشتر در مناطقي اتفاق ميافتد كه طبقات هنوز تحت تراكم قرار داشته و رديفهاي ضخيم و ضعيف رسوبات تخريبي ترشياري وجود دارد. در رسوبات توربيدايتي به علت ته نشست سريع موادو خروج بعدي آب از لابه لاي ذرات باعث تشكيل آتش فشان گلي در سطح رسوبات مي شود. فوران گل دربعضي موارد بسيار آرام است ولي در پار هاي حالات، خروج مواد به صورت فوران شديد است و مقدار زيادي لجن به هوا پرتاب مي شود. در حالي كه لجن هاي خارج شده خيلي سيال باشند، مخروط تشكيل نمي شود واين مواد به سهولت پخش مي شوند.زمين شناسان در مورد زايش يك گل فشان )لحظه تولد آن در اعماق زمين( چندان متفق القول نيستند.

تصویری از یک گل فشان

برخي آن را پيامد روندهاي خاص زمين شناسي مي دانند و عده اي آن را به عوامل ديگري نظير وقوع زمين لزره و تغييرات فشار لايه هاي مرتبط مي دانند اما همگي آن ها در يك نكته اتفاق نظر دارند كه عامل اصلي بالا آورنده گل فشان به سطح زمين گازهاي موجود در تل ههاي نفتي اعماق زمين هستند و نيز اين نكته كه گل فشان ها در مناطق داراي رسوبات جوان )جوان درمقياس زمين شناسي يعني درحدود 10 تا 20 ميليون سال) و در نقاط ضعيف "مثلاً امتداد گسل ها" به وجود آمده و به سطح زمين مي رسند. گل فشان، مخروطي در سطوح زمين يا كف دريا ايجاد مي كنند. گاهي مي توان قطعات سنگي با قطر1 تا 2 متررا درمواد پرتابي يافت. دودكش لوله باريك و يا نسبتاً عريض گل فشان به سمت پايين شبيه قيف برگشته است كه ازحوضچه پايين )درون زمين( تغذيه مي كند. حوضچه گل فشان دره اي حاوي گل فشان هاي متعدد مي باشد.

زماني كه سه بخش سازنده گل فشان آب، گاز و نفت شروع به تراكم نمايد، به علت تحرك بيشتر گاز و آب خيلي سريع به هسته گسل هجوم م يآورد. آب سنگ هاي هسته چين را نرم كرده و بر اثر نفوذ گاز آب به سمت بالا حركت كرده و از قسمت بالايي ساختمان هاي دياپيري به صورت چشمه هاي گاز خارج مي شود.

اگر هم گاز زياد باشد امكان خارج شدن، به بيرون نداشته و در هسته به مقادير زيادي تراكم م ييابد به همين علت فشار حاصل در هسته چين به مقدار خيلي زياد بالا مي رود. بر اثر انفجار گاز نيروي كششي حاصل مي شود. فوران قوي باعث خروج مواد به سمت بيرون شده و قطعه سنگ هاي هسته و بخش هاي مجاور در اثر انفجار به بيرون مي ريزد. در اغلب گل فشان ها انفجار با به وجود آمدن شعله گاز تا ارتفاع 300متر و يا بيشتر همراه بوده و با زبانه هاي گل همراه هستند.

گازهاي متصاعد در گل فشان ها اختلافي با ذخاير نفتي همراهشان نداشته و شامل متانCH4 (بين 85تا 89 درصد دي اكسيد كربن (حداكثر تا 10درصد)و CON2 مي باشد.مايعات همراه گل  بيشتر آب و گاه شامل مواد اسيدي، آب شور و يا سيالات هيدروكربني است.

گل فشان ها بر خلاف گفته بعضي از راهنمايان تورهاي طبيعت در ايران كه فقط در ايران ديده مي شوند،در كشورهاي ديگر مانند جنوب شرق اكراين، سيسيل در ايتاليا، آذربايجان، اطراف درياي سياه، پاكستان،منطقه ژينگ جيان در چين، اندونزي، هندوستان، آمريكا، ونزوئلا و منطقه آمريكاي مركزي وجود دارد.

منشا گل فشان ها

اما چه چيز يك گل فشان را به وجود مي آورد؟ همان طور كه اشاره گرديد، زمين شناسان در مورد ايجاد يك گل فشان نظرات مختلفي دارند. برخي آن را مربوط به روندهاي خاص زمين شناسي دانسته و علت به وجود آمدن آن را عامل فرورانش و ساير فشارهاي ناشي از حركات تكتونيكي مي دانند. عده اي ديگري نيزگل فشان ها را از پي آمدهاي بعدي آتشفشان ها مي دانند. برخي نيز آن را به عواملي مثل زمين لرزه وتغييرات فشار لايه ها نسبت مي دهند، اما جالب اين جاست كه همگي در يك مورد هم عقيده هستند و آن اين كه عامل اصلي بالا آمدن گل فشان به سطح زمين گازهاي موجود در تله هاي نفتي اعماق زمين هستند و گل فشان ها در مناطق داراي رسوبات جوان و درمناطق ضعيف مثل امتداد گسل ها به وجود آمده و به سطح زمين رسيده اند.در هر حال گل فشان ها بيشتر به خاطر فشار گازهاي هيدروكربني و يا احتمالا بخار آبي كه از اعماق زمين به سطح صعود مي كند، تشكيل مي شوند. گازهايي مثل متان ضمن صعود و عبور از لايه هاي سست سنگي و اشباع آب، آن ها را يه صورت گل درآورده، با خود به سطح زمين حمل مي كنند. گل فشان ها را بر اساس دمايشان به دو گروه گل فشان سرد و گل فشان گرم تقسيم مي كنند.به نظر مي رسد كه منشا تشكيل گل فشان ها در سواحل شمالي درياي عمان، حركت صفحه اقيانوسي درياي عمان به زير صفحه قاره اي ايران باشد.

درباره منشا گل فشان هاي ايران نيز نظريات مختلف و متعدد بيان شده است. آن چه مسلم است تشكيل كليه گل فشان هاي موجود در مناطق مختلف كشور و به خصوص استان سيستان و بلوچستان را نمي توان بر اساس يك نظريه واحد توضيح داد و بيان نمود.

همان طور كه در بالا اشاره شد، منشا تكتونيكي، عوارض بعدي آتشفشان ها و فشار گازهاي هيدرو كربن ويا احتمالا بخار آبي كه از اعماق زمين به طرف سطح صعود مي كنند همه از عوامل تشكيل گل فشان ها دانسته شده اند. يعني گازهاي مذبور در ضمن صعود و عبور از لايه هاي سست سنگي و اشباع از آب آن ها را به صورت گل درآورده و با خود به سطح زمين منتقل مي نمايد. به هر حال گل فشان ها عارضه هاي طبيعي و مخروطي شكلي هستند از جنس گل كه همراه با خروج گازهايي از درون زمين در سطح زمين تشكيل مي شوند.اين مواد گل )رس( در طي فرايندهاي رسوب گذاري در فعاليت هاي گذشته حوضه رسوبي در لابه لاي لايه هاي غير قابل نفوذ در عمق كم گذاشته شده اند.

لايه بالايي و لايه زيرين رس اگر غير قابل نفوذ باشد، آب )چه آب زير زميني در حال صعود به بالا و چه آب فرو رو باران ها يا آب هاي جاري سطحي كه به اعماق فرو مي روند( نتوانسته به لايه رس محصور شده برسد. حال بر اثر حوادث مختلف مثلا تكان ها و فعاليت هاي تكتونيكي اگر لايه هاي نفوذ ناپذير بالا و زيربشكنند و يا بر اثر فعاليت هاي هوازدگي و تخريب و حمل و نقل بخش هايي از لايه نفوذ ناپذير بالاتخريب شود در اين صورت از اين طرق آب هاي سطحي يا آب هاي در حال صعود زيرزميني به لايه رس مي رسد. رس اين خاصيت را دارد كه آب گيري نمايد.

رس ها بر اثر آب گيري افز ايش حجم مي يابند در نتيجه اگر در لابلاي لايه هايي غير قابل نفوذ محصورشده باشند بايد راهي براي خروج از لايه ها تحت فشار ناشي از افزايش حجم يافته تا با خارج شدن از لايه هاي محصور كننده و ريختن در سطح زمين حجم مقدار ماده رس آبگيري نموده دفن شده كاهش يافته در نتيجه فشار حاصل از افزايش حجم كاهش يافته و پايداري نسبي ايجاد گردد. البته اين عمل با ادامه تدريجي آب گيري و افزايش حجم و در نتيجه افزايش فشار به صورت مداوم ادامه مي يابد و گل حاصل ازافزايش حجم به طور دائم به بالا مي آيد و در سطح زمين جاري و گل فشان را به وجود مي آورد.با اين همه نمي توان منشا و تشكيل كليه گل فشان ها را يكسان توضيح داد و هر منطقه گل فشاني ساختار و شرايط خاص خود را دارد.

اهميت و كاربرد گل فشان ها:

1- وجود اين پديده مورفولوژيكي در هر منطقه نشانه فعاليت تكتونيكي آن منطقه بوده است. بنابراين

احتمال زلزله خفيف و گسل خوردگي وجود داشته كه اين امر بايد در احداث سازه هاي ثابت وسكونتگاه هاي استاني لحاظ شود.

2- تركيبات بعضي گل فشان ها تا حدي مشخص كننده وضعيت دروني زمين از لحاظ وجود منابع آب ونفت و ساير مشتقات هيدروكربوري مي باشد.

گل فشان هاي ايران اكثراْ در جلگه ساحلي درياي عمان در جنوب استان سيستان و بلوچستان و هرمزگان واقع شده اند. تعدادي از آن ها فعال بوده و فعاليت آن ها در فصول مختلف سال با تغييراتي همراه است، به طوري كه گاهي يك گل فشان فعال غيرفعال مي شود و بالعكس.وجود گل فشان ها موار د استفاده متعدد و گوناگون دارد:

1- ازديدگاه مطالعات زمين شناسي:

وجود گل فشان ها در خشكي نشانه يك زون ضعيف يا زون گسله مي باشد. وجود گل فشان ها در هر منطقه نشانه بارزي از فعاليت هاي تكتونيكي جوان در منطقه مي باشد. يعني منطقه از نظر تكتونيك و نئوتكتونيك فعال بوده و احتمال زلزله نسبتا خفيف؛ گسل خوردگي و ... زياد بوده و در هنگام ساخت و ساز سازه هاي ثابت و بزرگ و ماندگار و لرزان همچون نيروگاه هاي توليد برق و يا كارخانه هاي پتروشيمي و ... بايد به اين مسئله توجه نمود.

تشكيل گل فشان ها در ارتباط با آتشفشان ها و نواحي فرورانش بوده پس و جود گل فشان در يك منطقه وفعاليت آن در طول زمان مي تواند نشانه سابداكشن )فرورانش( در منطقه بوده و ثانيا وجود گل فشان ها دريك منطقه نشان مي دهد كه در آن منطقه فعاليت هاي آتشفشاني )فعال، نيمه فعال، غير فعال( وجود داشته و بايد منتظر گسترش اين گونه فعاليت ها در منطقه بود.

2- ازديدگاه اقتصادي:

گل فشان ها مي توانند تا حدي معرف وضعيت دروني زمين در منطقه مورد فعاليت داشته و نشان دهنده وجود منابع آب هاي زير زميني،گازهاي هيدروكربن و نفت باشد.

در برخي از گل فشان ها قطرات نفت كه سبك تر از آب هستند بر روي سطح آب و گل جوش آن از دهانه گل فشان خارج مي شوند اين مورد در گل فشان سنرمبرسوبان گزارش شده است. اين گل اگر با دست لمس شود بر خلاف گل لمس شده در ساير گل فشان ها كه چسبنده و لغزنده است در اين گل فشان به دليل نفت لمس چرب را به خوبي از خود نشان مي دهد و بوي نفت از گل به مشام مي رسد.

برخي از گل فشان ها بوي لجن و گوگرد از آن ها متصاعد شده كه بوي لجن مربوط به فعاليت هاي حياتي وتجزيه مواد آلي موجود در لابلاي لايه هاي رس و يا ساير لايه هاي موجود در منطقه بوده و بوي گوگرد نيزمربوط به مواد گوگردي موجود در آب منطقه است. چنان چه در گل فشان هاي اطراف پزم بوي ماندگي ولجن همراه با گازهاي هيدروكربن (متان) به راحتي به مشام رسيده و حتي در برخي از ايام اين گازها باكبريت مشتعل مي گردند.

در گل فشان پير گل وجود تركيبات زرد گوگردي باعث شده است كه رنگ گل خشك شده و گل فشان زردو نارنجي شده كه حكايت از وجود گوگرد فراوان در منطقه داشته و اين هم راستا با وجود فعاليت هاي گوگردي در اطراف تفتان است.

پف كردگي زمين هاي پايين دست گل فشان ها ارتباط گل فشان ها با آب هاي شور مي باشد كه پس ازتبخير و خشك شدن آب گل هاي خارج شده از گل فشان، گل خشك شده به صورت پف كرده و

نمك زارهاي كويري ديده مي شود. نمونه اي از اين پديده در گل فشان عين(10كيلومتري جاده كهير-  زر آباد )ديده مي شود.

3- ازنظر بهداشتي:

گل موجود در گل فشان ها از نظر بهداشتي استفاده هاي دارويي متعدد داشته و در درمان بيماري هاي مختلف همچون دردهاي رماتيسمي، كوفتگي و خستگي عضلاني بسيار موثر است.

ضمنا گل فشان ها در درمان بيماري هاي پوستي و قارچي انسان و حيوان موثر بوده و حتي برخي از اهالي اطراف گل فشان پيرگل معتقدند كه استراحت چند دقيقه اي در گل گل فشان در رشد موهاي سر و پرپشتي موي سر نيز موثر است. گل فشان باعث خنكي بدن و از بين بردن گرمي شده و باعث شادابي و نشاط استفاده كنندگان از گل در گل فشان ها مي گردد.

علل پيدايش گل فشان هاي ايران:

اهالي محل در مورد اين پديده چندين باور را مطرح مي كنند و بر اساس اعتقادات خود نام هايي را نيز براي گل فشان به كار مي برند. به نظر آن ها گل فشان پديده اي طبيعي است كه با دريا در ارتباط بوده و به هنگام بالا آمدن آب دريا (مد) به ويژه در فصل تابستان، فعاليت آن به حداكثر مي رسد، از اين رو به آن ناف زمين يا ناف دريا نيز مي گويند. عده اي بر اين باورند كه فعاليت اين پديده به كشش و جاذبه اجرام سماوي به خصوص ماه وابسته است. بر اين اساس معتقدند كه فعاليت آن در ابتداي ماه و نيمه ماه قمري )ماه نو،بدر( بيشتر مي شود. هر چند اين نظريه كمتر به حقيقت نزديك است اما به طور كل هم قابل رد نيست.

گروهي نيز بر اين عقيده اند كه فعاليت اين پديده پس از بارندگي ها ي شديد زيادي مي شود، لذا ممكن است از آب ناشي از سيلاب ها، فعال شود. اما بايد گفت كه از نظر علمي، وجود گل فشان ها در هر منطقه اول نشانه بارزي از فعاليت هاي تكتونيكي بوده و ثانيا اغلب به لايه هاي سنگي داراي ذخاير نفت و يا ديگرانواع هيدروكربور بستگي دارد. فشار گازهاي حاصل از اين لايه و ذخاير آن ها موجب مي شود كه سنگ هاي رسي و مارني كف و تحتاني، كه توسط آب هاي زير زميني اشباع و نرم شده و يا به صورت گل در آمده اند

به خارج پرتاب شوند و از اين طريق دهانه هايي گاهاً بسيار بزرگ شبيه به دهانه هاي آتشفشان )شبه كراترCraterيا كراترگون( به وجود مي آيند.

مناطق گل فشاني ايران

درحال حاضر برخي از گل فشان هاي ايران خاموش و يا غيرفعال هستند و برخي ديگر فعال بوده و داراي فعاليت متناوبي هستند. در فصول بارندگي، فعاليت آن ها بيشتر مي شود، اما گل آن ها رقيق تر و سيال تربوده و به صورت سر ريز جاري مي شود. در فصول خشك تر فعاليت آن ها كمتر است و در عوض گل غليظ تر و به حالت انفجاري تر بيرون مي ريزد.

در قله اين مخروط ها و داخل كراتر آن ها، دهانه هاي متعددي با قطر چند سانتي متر وجود دارد كه به طور متناوب ازآن ها گل خاكستري يا كمي متمايل به سبز خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي گردد.

تناوب بيرون ريزي و فوران گل ها در طي زمان، يك ساختمان چند لايه اي را در مخروط ها و زمين هاي مجاور پديده آورده است. اين لايه ها داراي ساختمان فلسي يا پولكي هستند و با يكديگر همپوشاني دارند.به گونه اي كه جديد ترين لايه در رو و در راس مخروط قرار گرفته و قديمي ترين لايه نيز به رنگ روشن است. همچنين گاهي جريان گل غليظ در دامنه مخروط نقوش مينياتوري همانند گچ بري هاي قرنيز شكل را پديد مي آورد. با گذشت زمان و فرا رسيدن مرحله پيري گل فشان، فاصله و تناوب فعاليت هاي آن كمترمي شود و غلظت گل آن افزايش مي يابد. در نتيجه گسترش افقي مخروط كاهش يافته و به ارتفاع آن افزوده مي شود.

از آن پس زمان خاموشي و مرگ گل فشان فرا مي رسد و فرسايش بر آن غالب مي گردد. عمل فرسايش دربرخي موارد منجر به محو كامل گل فشان مي گردد و اثري از آن بر جاي نمي گذارد. اهالي محل در مورداين پديده چندين باور را مطرح مي كنند و بر اساس اعتقادات خود نام هايي را نيز براي گل فشان به كارمي برند.

بخش اعظمي از گل فشان هاي ايران در منطقه اي واقع در كرانه ي درياي عمان در استان سيستان وبلوچستان قرار گرفته است. بسياري از چشمه هاي اين منطقه حاوي گاز محتوي هيدروكربن هاي سبك مثل متان، اتان و پروپان است كه با مقدار كمي گازH2S همراه مي باشد.

مناطق عمده گسترش گل فشان هاي ايران، منحصر به سواحل پست شمالي و جنوبي كشور بوده و به طوركلي در دو ناحيه زير مشهود اند:

- گل فشان هاي واقع در استپ هاي تركمن صحرا، درشرق درياي مازندران

- گل فشان هاي سواحل درياي عمان درحد فاصل ميناب تا بندر گواتر

ويژگي گل فشان ها

اين پديده ها به صورت تپه هاي مخروطي قرينه وگاه بي قرينه هستند كه حداكثر ارتفاع آن ها به 30 تا 50 متر مي رسد. مخروط هاي مذكور گاه به صورت انفرادي و در برخي مناطق با يك يا چند مخروط كوچك ترو فرعي همراه هستند. مورفولوژي اين مخروط ها در درجه اول به غلظت و يا سياليت گل هاي خارج شده،كه خود تابع شرايط فصلي و مرحله سني مخروط است، بستگي دارد و در درجه دوم متاثر از فرسايش آب هاي جاري است. به اين معني كه گل فشان هاي مورد اشاره احتمالا با بيرون ريزي گل هاي سيال ترفعاليت خود را آغاز نموده و در نتيجه روانه هاي گل را به نقاط دورتر )چند صد متري دهانه (گسترشمي دهند، و ليكن با گذشت زمان و يا در فصول خشك تر، گل ها غليظ تر شده، شكل تقريبا خميري به خود مي گيرند و به بيرون مي ريزند. در چنين شرايطي است كه گل ها قادر نيستند خود را به نقاط دورتربرسانند و در محل دهانه، مخروطي را شكل مي دهند كه شيب دامنه آن ها تقريبا تند بوده و به 45 درجه وبيشترمي رسد. اما چون مواد متشكله سست و داراي نفوذ پذيري كم مي باشد، ديري نمي پايد كه آب هاي جاري آن ها را مي فرسايند و با ايجاد فركندها و آبكند ها به تقطيع دامنه هاي مخروطي مي پردازند. اين مخروط ها، همانند مخروط هاي آتشفشا ني داراي دهانه اي به شكل كراتر هستند كه قطر آن ها از چندين سانتي متر تا چندين ده متر متغير است. عمق اين دهانه ها چندان زياد نبوده و جداره داخلي دهانه شيبي تند و در حدود85تا 90 درجه داردبخشي از ديواره پيراموني دهانه، باز بوده و معبري براي خروج گل سرريز، مي باشد. اين وضعيت عاملي براي بي قرينه شدن مخروط به شمار مي آيد.

در برخي موارد، مانند گل فشان سند، چون ارتفاع مخروط بسيار كم است و در دهانه نيز گل نسبتا رقيقي حضور دارد و دهانه آن به شكل يك مخروط كوچك خود نمايي مي كند. در حل حاضر بعضي گل فشان ها خاموش و يا غير فعال هستند و برخي ديگر فعال بوده وداراي فعاليت متناوبي هستند. در فصول بارندگي،فعاليت آن ها بيشتر مي شود، اما گل آن ها رقيق تر و سيال تر بوده و به صورت سرريز جاري مي شود. درفصول خشك تر فعاليت آن ها كمتر است و در عوض گل غليظ تر و به حالت انفجاري تر بيرون مي ريزد. درقله اين مخروط ها و داخل كراتر آن ها، دهانه هاي متعددي با قطر چند سانتي متر وجود دارد كه به طورمتناوب از آن ها گل خاكستري يا كمي متمايل به سبز خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي گردد.

 

دوره تناوب اين پديده 10 تا 15دقيقه است كه معمولا با لرزش خاك همراه مي باشد. دبي گل خارج

شده در هر بار 3 تا 5 ليتر است. دهانه ي داخل كراتر يا واقع در سطح دامنه مخروط غالباً تغيير مكان مي دهند. گل خارج شده سرد و فاقد بخار آب مي باشد. گاهي صداهايي مانند شليك گلوله تفنگ نيزشنيده مي شود. گل خروجي بسيار چسبناك بوده و بوي گاز متان و گوگرد از آن استشمام مي شود و دماي آن برابر با دماي محيط مي باشد و خاصيت پاك كنندگي دارد، زيرا به هنگام شستشوي كمي كف مي كند.

اين گل ها خواص درماني داشته و براي بيماري هاي پوستي مفيد است. به گفته اهالي منطقه، گل فشان هايي در اين ناحيه وجود دارد كه نفت خام از آن ها نشت مي كند و بوي آن به خوبي استشمام مي شود.

تناوب بيرون ريزي و فوران گل ها در طي زمان، يك ساختمان چند لايه اي را در مخروط ها و زمين هاي مجاور پديده آورده است. اين لايه ها داراي ساختمان فلسي يا پولكي هستند و با يكديگر همپوشي دارند. به گونه اي كه جديد ترين لايه در رو، و در راس مخروط قرار گرفته و قديمي ترين لايه نيز به رنگ روشن است. همچنين گاهي جريان گل غليظ در دامنه مخروط، نقوش مينياتوري همانند گچ بري هاي قرنيز شكل را پديد مي آورد. با گذشت زمان و فرا رسيدن مرحله پيري گل فشان، فاصله و تناوب فعاليت هاي آن كمترمي شود و غلظت گل آن افزايش مي يابد. در نتيجه گسترش افقي مخروط كاهش يافته و به ارتفاع آن افزوده مي شود. از آن پس زمان خاموشي و مرگ گل فشان فرا مي رسد و فرسايش بدلندي برآن غالب مي گردد. عمل فرسايش در برخي موارد منجر به محو كامل گل فشان مي گردد و اثري از آن بر جاي نمي گذارد.

گفتني است، گل فشان از جمله پديد ههاي جالب توجه در منطقه ساحلي خزر و درياي عمان هستند. هرچند در نقاط ديگر دنيا نيز وجود دارد اما همبستگي اين عارضه زمين شناسي با منابع نفت و گاز آن را به پديده اي جذاب در اين دو حوضه تبديل كرده است. در كل تعداد گل فشان ها ي زمين بيش از 800عددنيست كه بيش از نيمي از آن ها در اطراف اين دو دريا قرار گرفته، به ويژه تعدادي از آن درحوضه خزر درمنطقه جمهوري آذربايجان واقع شده است.

كارشناسان زمين شناسي و گردشگري بر اين باورند كه در مورد گل فشان هاي شمال و جنوب كشورتاكنون مطالعات سيستماتيك و ارزنده اي انجام نشده و از آن جايي كه اين پديده از ارزش اقتصادي وگردشگري بسيار خوبي برخوردار است، پيشنهاد مي كنند تا اين طرح به عنوان يكي از جد ي ترين طرح ها وبرنامه هاي مطالعات زمين شناسي دريايي همگام با گشايش انستيتوي زمين شناسي دريايي در ايران موردتوجه قرار گيرد.

گل فشان هاي فعال سيستان و بلوچستان

در جنوب شرق ايران 20 گل فشان وجود دارد كه 5 مورد آن ها بين بندر جاسك و ميناب، 9 مورد بين چابهار و بندر جاسك و 6 مورد ديگر هم بين چابهار و مرز ايران و پاكستان به ويژه شمال خليج گواتر قرارگرفته است. مهم ترين اين گل فشان ها در 95 كيلومتري غرب بندر كنارك و در دشت كهير نرسيده به روستاي تنگ در زميني مسطح واقع شده و داراي سه تپه كوچك گل فشان است كه يكي از آن هاشبيه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقيه آن ها نيز از چند سال قبل به صورت غيرفعال درآمد هاند. دربلنداي اين تپه ها، دهانه هايي به قطر چند سانتي متر وجود دارد و از دهانه گل فشان كه در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گل خاكستري رنگ خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي شود. دوره تناوب اين پديده نادر و زيبا ده تا پانزده دقيقه است كه اين عمل با لرزش خاك همراه است و گاهي به هنگام خروج گل فشان هاي ايران بيشتر در جلگه ساحلي درياي عمان ، صدايي همانند شليك تفنگ از آن به گوش مي رسد.

به خصوص بلوچستان جنوبي تمركز دارند و بيشتر آن ها در حال حاضر فعالند، اما فعاليت آن ها در

فصول مختلف، از سالي به سال ديگر تغيير پيدا مي كند. اين پديده به طور عمده در فصول پر باران ازجاذبه هاي نادر و ديدني استان به شمار مي رود.گل فشان ها در ميان بوميان ساكن استان سيستان وبلوچستان و هرمزگان به صورت هاي مختلفي تلفظ مي شود. مردم منطقه گواتر، جلگه دشتياري و شرق بلوچستان گل فشان را به لهجه محلي "بوتن" و اهالي چابهار، كهير و زرآباد آن را "گل پاشان" و "ناپك" به معناي ناف زمين يا ناف دريا مي نامند و در بين ساكنان شرق استان هرمزگان نيز به "آب باد" معروف است.

گل فشان ناپاق

مهم ترين گل فشان قسمت مركزي ناحيه ي بلوچستان به "ناپاق" معروف است كه در فاصله 75 كيلومتري شمال غربي بندر چابهار قرار گرفته است. قله ي مخروطي شكل آن حدود 50 متر از سطح زمين ارتفاع داردو از مسافت بيش از سي كيلومتري قابل ديدن است. قسمت مركزي آن به شكل گنبد با سطح نسبتا شيبداري به شكل مخروط است كه قطر قاعده آن در حدود 1 كيلومتر مي باشد و از گل هاي قديمي تر به وجودآمده است. دهانه آن حدود 5 متر قطر دارد و از لجن تيره رنگ و جوشان پر شده است. گاز در فواصل 5 تا10 ثانيه با شدت از دهانه خارج مي شود و در نتيجه آن قطعات گل به ارتفاع چندين متر به هوا پرتاب مي شوند.چنين ساختي در سطح رسوبات توربيدايتي و ولكانيكي سازند سينا در آق دربند كپه داغ نيز ديده شده

است.

گل فشان پيرگل

گل افشان پيرگل در يك هزار و 300 كيلومتري خاش با ارتفاع يك هزار و 653 متر بين حصار كوه هاي تفتان نمونه اي بي بديل از آفرينش را در اين منطقه به نمايش مي گذارد. گل افشان ها پديده جالب ومهيجي هستند كه با جزر و مد دريا از دل زمين گل به بيرون پرتاب مي كنند. گستره اي 3 هكتاري پوشيده در لفافه گل هاي رس و مارن، بدون هيچ گياه و سبزي در اطراف، منحصر و تك افتاده در نزديكي ساحل درياي آزاد، منظره اي زيبا از عارضه جغرافيايي به نمايش گذاشته است. پيرگل نام گل فشان مشهورخاش است. خاك حاشيه اش كه ترك برداشته و خشك و نيمه خشك، تكه تكه شده، با رنگي شبيه خاك كائولين )خاك زرد( جلايي زيبا به فضاي بين كوه هاي سپيدپوش تفتان داده است.

اين گل فشان يكي از زيباترين فورآن هاي گل بوده كه در روستاي گونيچ كارواندر قد برافراشته و همان طوركه اشاره شد، در محدوده سه هكتاري آن هيچ گونه پوشش گياهي و جانوري وجود ندارد. اين گل فشان زيبابا دهانه هاي فوراني بسيار به عنوان اثري طبيعي و ملي به ثبت رسيده و اين جاذبه طبيعي در دنيا نظيرندارد و در جذب گردشگر بسيار موثر است. هر چند در نقاط ديگر دنيا نيز چنين پديده هايي چشم هربيننده اي را مجذوب مي كند اما همبستگي اين عارضه زمين شناسي با منابع نفت و گاز بر اهميت آن مي افزايد. تاكنون مطالعات سيستماتيك و ارزنده اي روي اين گ لفشان انجام نشده است. از آن جا كه اين پديده داراي ارزش اقتصادي و گردشگري بالايي است، ضروري است ضمن انجام مطالعات متعدد روي آن براي جذب گردشگران و تشويق سرمايه گذاران در اين منطقه توجه ويژه اي صورت پذيرد.

براساس اطلاعات زمين شناسي موجود اين گ لفشان همانند گنبدهاي نمكي بوده و گاهي همراه آن ها ديده مي شود و شايد بتوان آن ها را گنبدهاي رسي ناميد. به علت نزديكي زياد اين منطقه به اقيانوس هند، وجودقله آتشفشاني نيمه فعال تفتان و همچنين شكل هاي خاص پوسته زمين در اين ناحيه باعث به وجود آمدن فشارهاي زيادي به پوسته زمين و خروج آب همراه با گل و لاي مي شود.گل فشان پيرگل به طور عمده در فصول مختلف سال از جاذب ههاي نادر و ديدني منطقه به شمار مي رود، اين گل فشان داراي 15 سوراخ استخراج گل است كه از بلندترين گنبد آن، گ لهاي بيشتري تراوش مي كند وگل ها سرد هستند. علاوه بر گ لفشان پيرگل، گ لفشان هاي ديگري در شمال و جنوب ايران از جمله چابهارو در مقياس كوچك تر قرار دارند.

گل فشان تنگ

يكي از بزرگ ترين گل فشان هاي ايران، گل فشان تنگ است كه در فاصله 400 متري جاده ساحلي بندرصيادي تنگ در 100 كيلومتري غرب شهرستان چابهار واقع شده و داراي تپه مخروطي به ارتفاع 45 متر ازسطح دريا مي باشند.

گل فشان تنگ با مختصات جغرافيايي"1 ′28 °25شمالي"59 ′55 °59 شرقي به عنوان بزرگ ترين وبارزترين گل فشان ايران در سواحل شمالي درياي عمان، خودنمايي كرده و بر جاذبه هاي طبيعي سواحل جنوبي كشورمان افزوده است. تنگ با تپه اي مخروطي شكل و با چندين دهانه كه به صورت متناوب يكي ازدهانه ها خاموش و ديگري فعال مي شود. خروج و فوران گل با دبي متفاوت معمولا بين 3 تا 5 دقيقه به صورت متناوب تكرار شده و از قسمت غربي مخروط كه ديواره آن فرو ريخته به سمت زمين هاي اطراف جريان مي يابد.

فوران گل با تشكيل حباب هايي با اشكال گوناگون تواْم با سروصدا مي باشد. اين روانه هاي گلي سرد كه ازدهانه مخروط گل فشان خارج مي شوند با گذشت زمان به صورت لايه لايه روي هم قرارگرفته و تا مسافتي دور از دهانه گسترش يافته و در مجاورت هواي گرم و آفتاب شديد منطقه خشك شده و شكاف هايي در آنها پديد مي آيد، دامنه گسترش اين روانه هاي گلي در اطراف مخروط گل فشان تا 400 الي 500 متر رسيده است. وجود مارن هاي فراوان در گل هاي خارج شده رنگ خاكستري آن را سبب شده است.

كوه گل افشان تنگ داراي 100 متر ارتفاع است و اطراف اين كوه را بياباني وسيع فرا گرفته كه ظاهرا اين بيابان نيز همچون خود كوه ماحصل اتفاقاتي درون زمين است. اطراف كوه به فاصله حدود 200 متر از كوه،چاله اي به عمق حدود 2 متر ايجاد شده كه براي رسيدن به كوه بايد وارد اين چاله شد.

بالا رفتن از كوه اگر فصل بارندگي نباشد؛ تقريبا راحت است. در بالاترين نقطه كوه چاله اي به قطر كمتر ازيك متر و به عمق حدود نيم متر وجود دارد كه با گل پوشيده شده است. در فواصل زماني حدود يك دقيقه،مقداري گل با صداي خاصي شبيه به تركيدن يك حباب، از چاله خارج و به اطراف پراكنده مي شود. احتمالا تمام اين كوه در طول ساليان دراز بر اثر فعاليت اين چشمه ايجاد شده باشد. در كنار اين كوه، دو كوه كم ارتفاع ديگر وجود دارد كه به نظر مي رسد زماني آن ها نيز گل افشان بوده اند.

نظرات گوناگوني در مورد علت وجود اين چشمه ها ذكر شده كه آنوبانيني محتمل ترين آن ها را بيان

مي نمايد. به علت نزديكي زياد اين منطقه به اقيانوس هند و همچنين شكل خاص پوسته زمين در اين

ناحيه، پوسته اقيانوس با شيب بسيار تندي در زير اين منطقه به داخل زمين فرو مي رود كه باعث به وجودآمدن فشارهاي زيادي به پوسته زمين مي گردد. فشار به وجود آمده باعث خروج آب و به همراه آن گل ولاي مي شود. اين عامل يكي از علت هاي به وجود آمدن گل فشان ها و چشمه هاي آب معدني فراوان دراين منطقه به حساب مي آيد.

سرد بودن گل و عدم وجود بخار به همراه آن تاييدي بر صحت ادعاي ذكر شده است. زيرا در مناطقي كه پديده هاي مشابهي به علت گرماي زمين و فعاليت هاي آتشفشاني رخ مي دهد، خروج آب گرم به همراه بخار طبيعي تر است.

اين گل فشان نسبت به گل فشان پيرگل خاش كه در سال 1380 به عنوان يك اثر طبيعي- ملي شناخته

شده است داراي مزاياي ويژه اي است كه از اين رو مي تواند به فهرست آثار طبيعي كشورافزوده شود:

1- فاصله نزديك آن به بندر چابهار كه به علت دارا بودن منطقه آزاد تجاري، سواحل صخره اي كم نظير وامواج خروشان، جنگل هاي حراو ... همواره مورد توجه مسافرين و طبيعت دوستان بوده و هست.

2- وضعيت توپوگرافي منطقه به نحوي است كه تپه مخروطي شكل گل فشان در دشت هاي منطقه كاملاواضح و نمايان است.

3-  راه مناسب و اهميت منطقه.

گل فشان بولوبولو

نيز گل فشان مهم ديگرى است كه در جنوب شرق ايران و « بولوبولو » اما گل فشان واقع در روستاي تنگ يا در 95 كيلومترى غرب بندر كنارك و در دشت كهير نرسيده به روستاى تنگ در زمينى مسطح واقع شده است. اين گل فشان داراى سه تپه كوچك است كه يكى از آن ها شبيه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقيه آن ها نيز از چند سال قبل به صورت غيرفعال در آمده اند. در بلنداى اين تپه ها، دهانه هايى به قطرچند سانتى متر وجود دارد و از دهانه گل فشان كه در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گل خاكسترى رنگ خارج شده و به سوى دامنه ها سرازير مى شود. دوره تناوب اين پديده نادر و زيبا ده تا پانزده دقيقه است كه اين عمل با لرزش خاك همراه است و گاهى به هنگام خروج گل، صدايى همانند شليك تفنگ ازآن به گوش مى رسد.

گل فشان هاي كرانه خزر

گل فشان "گميشان"، "قارنيارق" و "نفتليجه" از جاذبه هاي كم نظير گردشگري گلستان و قلب تپنده خزربه شمار مي آيند كه به رغم سردي و خاموشي از فوران همچنان زيبا و پر جاذبه و در عين حال ناشناخته ماندند.

اين قلب هاي تپنده، پر جاذبه و كم خروش خزر به عنوان مناظر طبيعي، درماني و گردشگري به رغم داشتن جاذبه هاي فراوان همچنان ناشناخته باقي مانده اند و براي معرفي، نياز به تلاشي مضاعف دارند.

اين پديده ها از زيباترين پديده هاي طبيعي به اشكال مخروط هاي كوچك آتشفشاني از جنس گل يا ماسه هستند كه ابعاد آن ها از چند سانتي متر تا چندين متر متغير است و به نظر مي آيد قسمت مركزي آن ازجنس ماسه و بخش خارجي آن از جنس گل باشد.

در اين آتشفشان ها، تزريق مواد گلي و ماسه اي از زير به داخل شكاف و به همراه آب صورت مي گيرد و به مواد گلي كه از شكاف خارج مي شود، روانه گلي مي گويند.

پرتاب شدن سريع گل هاي روان و آبكي كه با حباب و صدا همراهند موجب شكل گيري مخروط مي شود ودر مركز اين مخروط ها، حفره كراتر مانند براي خروج مواد وجود دارد كه در اثر ايجاد شكاف در سطح زمين و تزريق مواد از زير همراه آب و گاز شكل مي گيرند.

بررسي ها نشان مي دهد كه اين مخروط ها در مناطق زلزله خيز و در امتداد برخي از گسل ها به وجودمي آيند و ته نشست سريع مواد و خروج بعدي آب از لابه لاي ذرات باعث تشكيل آتشفشان گلي در سطح رسوبات مي شود.

برخي نيز معتقدند كه گل فشان ها، منشا تكتونيكي دارند و عمل فرورانش و فشارهاي ناشي از حركات تكتونيكي دليل پيدايش آن ها است و برخي نيز معتقدند كه گل فشان ها در مناطق آتشفشاني ايجادمي شوند.گل فشان "قارنيارق" در شرق گميشان، "نفتليجه" در شمال شرق گميشان و "اينچه" در كنار تالاب اينچه برون گل فشان هاي معروف استان گلستان هستند و همگي با خروج گاز، آب حاوي كلريد سديم و موادنفتي آروماتيكي فعال هستند.

گل فشان نفتليجه در شمال شرق گميشان با مواد نفتي همراه بوده و تپه اي را در وسط يك دشت صاف ازخمير گلي، نفتي كه از دهانه آن خارج مي شود ايجاد كرده و فعاليت گازي بالايي نيز دارد.

قارنيارق نيز در زبان محلي يعني جايي كه شكم زمين شكافته شده، با قطر دهانه حدود 600 متر

بزرگ ترين گل فشان گلستان محسوب شده كه رسوبات نمكي، گاز متان و آثاري از مواد نفتي از آن خارج مي شود و اهالي بومي به خواص درماني آن اعتقاد دارند.گل فشان اينچه نيز در كنار تالاب اينچه برون واقع است كه در سال هاي گذشته صدور مجوز چاه هاي بهره برداري در كنار تالاب، اين گل فشان را از فعاليت انداخته است.

گل فشان، پديده زمين شناسي نادر و جذابي براي گردشگري است و نزديكي چاه هايي از اين قبيل در

همجواري تالاب ها كار درستي نيست و بايد براي اين گونه فعاليت ها فاصله اي در نظر گرفته شود زيرا فعاليت انساني در كنار اكوسيستم هاي طبيعي اثرات منفي دارد.گل فشان ها در معرفي جاذبه هاي گردشگري ديگر مانند تالاب ها، صحرا، بازارچه مرزي، سد وشمگير وبسياري مجموعه هاي ديگر استان گلستان نقش موثري دارند.

نخستين مجموعه گل درماني كشور توسط بخش خصوصي در گل فشان نفتيلجه در شهر گميشان در حال احداث است و اين طرح براي اولين بار در سطح كشور در حال اجرا است. استفاده از خواص اين گل فشان ها به ويژه در زمينه درمان پوكي استخوان و بيماري هاي پوستي از مزاياي اجراي اين طرح است. گل درماني يكي از انواع گردشگري رايج در دنيا بوده كه در صورت فعال كردن آن سودآوري زيادي به همراه خواهد داشت. با توجه خواص فراوان اين گل فشان ها مي توان براي گسترش صنعت توريسم و توريسم درماني بهره گيري كرد و اين امر مستلزم معرفي و شناخت بيشتر اين پديده ها و ارائه امكانات و خدمات بيشتر در حاشيه اين مناطق است.

گل فشان هاى منطقه گميشان و بندر تركمن اين گل فشان تپه اي دايره اي شكل به قطر 20 متر و ارتفاع 2 متر تشكيل داده و داراي يك دهانه اصلي وچند دهانه كوچك تر جانبي است كه دهانه هاي جانبي، ثابت و دايمي نيستند.

اين گل فشان مانند ديگر گل فشان هاي حاشيه درياي خزر، در ارتباط با ميدان هاي گاز و نفت است و درمنطقه ظهور آن بوي نفت خام به مشام مي رسد و گل آن غلظت كمي دارد و به همين دليل حباب هاي توليدشده توسط آن به سرعت منفجر مي شوند.

در بخش جنوبى درياى خزر در منطقه گميشان علاوه برگل فشان دشت تركمن كه محل رويداد آن در

فاصله قابل توجهى از ساحل دريا قرار دارد، گل فشان هاى ديگرى نيز در خشكى در خاور گميشان و شمال آق قلا وجود دارند )گل فشان هاى نفتليجه و قارنياريق تپه( كه بررسي هاى اوليه نشان دهنده وجود ارتباط ساختارى و احتمال هم زمانى فعاليت دوره اى در اين گل فشان ها مى باشد.

ادامه رشته كوه هاى قفقاز با روند شمال باخترى- جنوب خاورى، به صورت برجستگى زيرآبى بخش هاى ميانى و جنوبى درياى خزر را از هم جدا مى سازد. نهشته هاى موجود شامل رسوبات نئوژن و كواترنرى با ضخامت تقريبي 10 كيلومتر اس ت كه بر روى نهشته هاى قديمى تر و بر روى پوسته اقيانوسى موجود قرارگرفته اند. بر مبناى اطلاعات حاصل از عمليات لرزه نگارى، وجود تاقديس ها و ناوديس هاى بزرگى دربخش جنوبى درياى خزر و ارتباط نزديك محل گل فشان ها با اين ساخت ها به اثبات رسيده است. حضورگل فشان ها همواره راهنماى خوبى براى پى جويى هاى نفتى به شمار مى آيد.

بخش جنوبى درياى خزر به ويژه ميدان هاى نفتى جمهورى هاى آذربايجان و تركمنستان و تا حدودى

شمال بندر تركمن در ايران بيشترين پراكندگى گل فشان هاى خزر را نشان مى دهد كه حدود 70 درصد گل فشان هاى جوان را شامل مى شود. گل فشان هاى قارنياريق تپه و نقتليجه معروف ترين گل فشان هاى شناخته شده در كشور ما درناحيه خزر هستند كه دراين بخش تشريح شده اند.

گل فشان نفتليجه

اين گل فشان در فاصله 16 كيلومترى شمال گميشان در ميان دشت به صورت تپه برجسته مخروطى شكل و مدورى ديده مى شود كه دست كم در حدود 4 تا 5 متر از زمين هاى اطراف بلندتر است. در بخش مركزى و رأس تپه دهانه گل فشان با قطر تقريبى 10 متر قرار دارد كه فوارن گل و لاى به همراه خروج حباب هاى گاز قابل مشاهده است. دهانه گل فشان به صورت نا متقارن در ميان مخروط واقع شده به طوري كه شعاع بزرگ ترين دايره به مركزيت دهانه در حدود 100 متر و كوچك ترين دايره در حدود 50 متراست. به اين ترتيب قطر ميانگين مخروط در حدود 150 متر برآورد مى گردد كه در حاشيه آن آب شورتجمع يافته و در برخى نقاط آثارى از وجود مواد نفتى مشاهده شده است )واژه نفت در نام اين گل فشان نيز به اين نكته اشاره دارد(. خروج مواد به صورت ناپيوسته و نامنظم معمولاً به صورت فوران شديد پس ازدقايقى آرامش و سكون صورت گرفته، كه با استشمام بوى گاز همراه مي باشد. با دور شدن از دهانه گل فشان ميزان سياليت مواد كاهش يافته و به تدريج از نظر سنى قديمى تر مى شدند. در واقع با توجه به چينه شناسى نهشته ها از نظر سنى مى توان مخروط را به دو بخش قديمى تر )بخش خارجى يا پائينى( بارنگ روشن مواد، بدون رطوبت )يا با رطوبت كم( و با شيب ملايم و بخش جديدتر با رنگ تيره، شيب تندترو رطوبت زياد )با نزديك شدن به دهانه حالت باتلاقى پيدا مي كند( تقسيم نمود.

گل فشان قارنياريق تپه

قارنياريق تپه در زبان تركمنى به معناى تپه شكم پاره است و اين مفهوم با ويژگي هاى آن هم خوانى دارد.اين گل فشان در فاصله 29 كيلومترى شمال خاورى گميشان و در 12 كيلومتري شمال غربي آق قلا وكيلومتر هفت جاده "قلعه جيق" با قطر خارجي 700 متر داراي يك فرو افتادگي در داخل به عمق تقريبي پنج تا 10 متر بوده و در مركز اين چاله يك تپه مخروطي شكل كه در راس آن چاله اي قرار داشته، دهانه گل فشان متروكه اي را نشان مي دهد.

وسعت آن بسيار زياد و بيش از 500 متر مربع مى باشد. از نظر ريخت شناسى شامل يك حلقه خارجى)بخش قديمى تر( و يك بخش داخلى )مخروط جوان تر(مى باشد كه بين آن ها به وسيله آب پرشده است.

با توجه به ابعاد بزرگ و فرسايش پيشرفته در نهشته هاى ديواره مخروط اين گل فشان مى توان سن

بيشترى را نسبت به گل فشان نفتليجه براى آن در نظر گرفت. به دليل باتلاقى بودن زمين امكان بررسى بخش داخلى مخروط وجود نداشته و نمى توان درمورد چگونگى فعاليت و فوران مواد اظهار نظر نمود ولى به نظر مى رسد فعاليت زيادى نداشته باشد. نكته قابل توجه اين است كه اين گل فشان با گل فشان هاى نفتليجه وگل فشان اخير در درياى خزر در يك فاصله تقريبى 50 كيلومترى در يك راستا قرار دارند. اين نكته تا حدودى تأييد كننده رويداد اين پديده بر روى و يا در راستاى ساختمان هاى تكتونيكى خطى نظيرتاقديس ها ياگسله ها بوده و ارتباط نزديك آن را با اين ساخت ها نشان مى دهد.چنان چه گفته شد همخوانى محل رويداد گل فشان ها با ساختمان هاى تكتونيكى امرى شناخته شده بوده و موارد بسيارى از اين همخوانى در حوضه هاى نفتى خزر ديده شده است.

قرارگيرى خطى گل فشان هاى قارنياريق تپه، نفتليجه و گل فشان دشت تركمن خاور جنوب خاورى- باخترشمال باخترى را مى توان با ساختارهاى تكتونيكى زيرسطحى مربوط دانست. با استفاده از نقشه هاى زمين شناسى وجود چنين ساختارى را به طور مستقيم نمى توان دريافت ولى نحوه گسترش و ريخت شناسى نهشته هاى سطحى و راستاى قرارگيرى گل فشان هاى ياد شده تا حدودى مى تواند وجود اين ساختار را درزير نهشته ها نشان دهد.

گل فشان قارنياريق تپه ابعاد به مراتب بزرگ ترى از نفتليجه دارد. از نظر وضعيت فعاليت مى توان گل فشان دشت تركمن را فعال تر از نفتليجه دانست ضمن اين كه هم زمان با فعاليت آن فعاليت محدودترى نيز درنفتليجه صورت گرفته است. آثار فعاليت جديدى درگل فشان قارنياريق تپه محسوس نيست. به اين ترتيب با توجه به ابعاد، ترتيب قرارگيرى و وضعيت فعاليت شايد بتوان گفت كانون فعاليت و فوران مواد در ساختارزيرسطحى از گل فشان قارنياريق تپه به سوى گل فشان جديد در دريا مهاجرت نموده است كه دليل آن رامى توان تغيير در نحوه عملكرد و راستاى نيروهاى تكتونيكى در عمق دانست.

گل فشان گوبكل جه

گل فشان "گوبكل جه" در شمال منطقه گوبكل جه و در حاشيه شرقي جاده صوفيكم به صورت پنج چاله برون مخروط به قطر تقريبي هر يك دو متر در مجاورت هم و در يك امتداد نيز به طور همزمان فعال،مشاهده مي شود.

گل فشان اينچه

گل فشان اينچه يكي ديگر از گل فشان هاي دشت گرگان است در 26 كيلومتري شمال آق قلا در مجاورت حاشيه غربي درياچه اينچه است. در اين گل فشان گودال مدور به عمق 10 متر و قطر هشت متر وجود داردكه از آن گاز، آب حاوي كلريد سديم و مواد نفتي آروماتيكي خارج مي شود كه آثار سكوي حفاري نفتي درآن ملاحظه مي گردد.در سال هاي گذشته صدور مجوز چاه هاي بهره برداري از يد در كنار تالاب، اين گلفشان را از فعاليت انداخته است.

گل فشان هاي جمهوري آذربايجان

از حدود 700 گل فشان شناسايي شده در دنيا، 300 گل فشان در آذربايجان و در حاشيه درياي خزر

گزارش شده است كه توانايي بيرون ريختن ميليون ها متر مكعب گازهاي هيدروكربني و كوهي از گل رادارند.خوشبختانه خسارت ناشي از اين گل فشان ها كم بوده و بسياري از توريست ها براي استفاده از اثرات درماني استخر گل فشان ها به اين مناطق سفر مي كنند.

گل فشان هاي جمهوري آذربايجان نمادهاي ديدني وجود منابع نهفته نفت و گاز در زير عمق زمين دردرياي خزر هستند. تراوش گاز زماني اتفاق مي افتد كه زير سطح زمين از گاز متان اشباع شده و به دنبال پيداكردن راه عبور به سطح هستند.

مثال مشهور تراوش گاز، در يانارداق (كوهستان آتش) در شبه جزيره آبشرون است. مردم غالباً براي ديدن رقص شعله ها به آن جا مي روند و از تماشاي اين پديده دلفريب كه هيچ گاه خاموش نمي شود لذت مي برند و اين براي آن ها جالب است كه بفهمند چگونه اين آتش جاويد مي ماند و از داخل زمين مي سوزدو وسيله اي براي پرستش مي شود.

مردم آذربايجان پيدايش آيين زرتشتي در آذربايجان را - در حدود 2000 سال پيش- با اين پديده زمين شناسي مرتبط مي دانند. بر طبق نظر آنان اسم كشور "آذربايجان" نيز از كلمه آذر به معني "آتش" از زبان فارسي مشتق شده است. اين آيين آتش پرستي مهم ترين آيين تاريخي قبل از اسلام در اين منطقه بوده است.

حجم نهايي ساليانه گاز گسيل شده توسط همه گل فشان ها در آذربايجان 20 ميليون مترمكعب در سال برآورد شده است. در سال 1964 گل فشان "Turaghayi"شعله هايي ايجاد كرد كه چندين سال سوختن آن به طول انجاميد و 500 ميليون مترمكعب گاز از آن آزاد گرديد.گل فشان هاي آذربايجان معمولا خارج از مراكز جمعيتي، به طور ناگهاني و در زمان كوتاهي اتفاق مي افتند.

به همين دليل مشاهده آن ها از ابتدا تا انتها ميسر نمي گردد. به استثناي گل فشان "Lokbatan"

كه توسط دانشكده علوم موسسه زمين شناسي آذربايجان مطالعه گرديد و فوران آن بيشتر از 20 ساعت به طول انجاميدLokbatan نام منطقه اي واقع در 15 كيلومتري جنوب باكو است كه در زمان هاي گذشته به علت وجود گل، شتر ها در آن غرق شده اند.

گل فشان هاي آذربايجان در اندازه و شكلشان تنوع دارند، اما بيشتر گل فشان هاي اين كشور مخروط

كوچك يا منفذ خروج گل دارند. اين مخروط هاي كوچك جالب بوده و حتي منظره زيبايي دارند و گل سرد،آب و گاز به بيرون مي ريزند. در اين گل ها خواص درماني )يد، برم، كلسيم، منيزيم، اسيدهاي ارگانيك وهيدروكربن هاي آروماتيك( گزارش شده است. اين محلول گلي ماده سمي قابل توجه اي ندارد.

گل فشان ها اثري جاويدان و بي همتا هستند كه نياز به محافظت دارند و تاكنون در مورد 23 گل فشان درآذربايجان اين محافظت انجام گرفته است.

شيوه جديد جست و جوي گل فشان

پژوهشگران زمين شناس آذربايجان به تازگي موفق به استفاده از شيوه هاي جديد براي يافتن گل فشان شناسايي « آبشرون » شده اند و با اين روش، گل فشان هاي مدفون شده اي را در جنوب غربي شبه جزيره كرده اند.

گل فشان ها به مدت 40 سال در موسسه زمين شناسي مطالعه مي شدند ولي برخي ترديدها درباره اين بخش از علوم وجود داشت. هيچ نظريه كاملي راجع به تشكيل و ساز و كار گ لفشان ها وجود نداشت و هيچ اطلاعات قابل توجهي راجع به گل فشان هاي مدفون شده، ارائه نشده بود.اين محققان با استفاده از عكس هاي گرفته شده از منطقه و روش هواي دكد شده به شناسايي گل فشان ها پرداخته اند.

همان طور كه مي دانيم، بيش از 90 درصد نهشته هاي نفت و گاز آذربايجان داراي ساختارهاي گل فشان مي باشند؛ از اين رو، گ لفشان هايي كه به تازگي كشف شده است، مي تواند گواه محتوي نفت و گاز در اين مناطق باشد.

كشف گل فشان در سطح مريخ

دكتر عباس كنگي، عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شاهرود و پژوهشگر زمين شناسي سياره اي،موفق به كشف پديده گل فشان به جا مانده از فعاليت هاي آتشفشاني در سطح سياره مريخ شد.

يافته هاي جالب توجه اين محقق ايراني كه به گفته وي احتمالا نخستين گزارش علمي از وجود گل فشان در سطح سياره سرخ است در قالب مقاله اي در شماره ماه مه 2007 مجله علمي معتبر(ASTRONAUTICA (Elsevier- ACTA مجله آكادمي بين المللي كيهان نوردي- ارائه شده است.

اثبات اين كشف مبني بر فعاليت گل فشان ها در سطح مريخ كه با بررسي يكي از آتشفشان هاي باستاني مريخ موسوم به Hecate Tholus و با بهره گيري از اطلاعات حاصل از فضاپيمايي مارس اكسپرس ناسا حاصل شده مي تواند فصل جديدي در كاوش ها در سياره مريخ بگشايد چرا كه با توجه به آن چه در نمونه هاي مشابه زمين مشاهده شده، گل فشان ها از محل هاي داراي پتانسيل حيات فسيل شده در سطح سياره سرخ مي باشند.

وي با بيان اين كه چون مطالعه بر روي مريخ به صورت غير مستقيم انجام مي شود، در بيشتر موارد آن را با مدل هاي زميني تطبيق مي دهند، تصريح كرد: مطالعه حيات بر روي سياره مريخ به دو صورت جستجوي حيات زنده و موجودات فسيل شده انجام مي شود. وجود حيات زنده در مورد مريخ منتفي مي باشد، اما دانشمندان به دنبال شناسايي مناطقي هستند، كه آثاري از حيات گذشته در آن جا مشاهده مي شود. اثبات فعاليت گل فشان ها در سطح مريخ مي تواند به عنوان يكي ديگر از محل هاي داراي پتانسيل حيات فسيل شده در سطح سياره باشد.

به عبارت ديگر ارگانيسم هاي گرما دوست، با سوخت و سازهاي متنوع، توانايي زندگي در شرايط نامناسب رادارند و مي توانند از تركيبات آهن و ديگر منابع انرژي موجود در محيط بهرمند شوند. بنابراين مي توان پيش بيني كرد مجموعه هاي حياتي در داخل رسوبات گل مانند حاشيه آتشفشان هكاتيس تالوس بر سطح مريخ به صورت مجموعه هاي ميكروبي، در شكل استروماتوليت و ميكرو فسيل ها قابل دسترسي باشد.

به گفته كنگي هر روز هزاران تصوير و طيف هاي نوري توسط فضاپيماها مستقر در مدار مريخ تهيه و به زمين ارسال مي گردد. در چنين شرايطي با وجود فاصله بيش از 55 ميليون كيلومتري مريخ از زمين مي توان به كمك تكنيك هاي سنجش از دور علاوه بر بررسي ساختمان هاي زمين شناسي سطح سياره،خصوصيات مغناطيسي، جنس سنگ ها، درجه حرارت و ديگر خصوصيات مورد نياز را به دست آورد.آخرين فعاليت آتشفشاني كه در مريخ اتفاق افتاده مربوط به 20 ميليون سال پيش است و پديده گل فشان در آتشفشان هكاتيس تالوس جزو فعاليت هاي جديد سياره محسوب مي شود.

تا سال 1997 تصاوير تهيه شده از سطح مريخ داراي قدرت تفكيك پايين بود. بنابراين شناسايي بسياري ازساختمان هاي زمين شناسي از جمله گل فشان ها در سطح سياره ممكن نبود؛ بنابراين، بحث وجود گل فشان ها در مريخ حداكثر در حد گمانه زني و طرح سوال بود.

از سال 1997 تا 2001 فضاپيما Global Surveyor در مدار مريخ مستقر شد و سطح سياره به صورت دقيق نقشه برداري شد. با استقرار فضا پيما مارس اكسپرس در سال 2003 در مدار مريخ تصاوير با رزلوشن بالا ازبخش هاي مختلف سياره تهيه شد و دور جديدي از تحقيقات در سطح اين سياره آغاز شد.

تهيه كننده :مريم السادات مير كاظميان

منابع

1- خاني، ع.، مشاهدات و بررسي هاي به عمل آمده از گل فشان تنگ، گزارشات استاني اداره كل حفاظت

محيط زيست سيستان و بلوچستان.

٢- زمرديان، م.ج.، ژئومورفولوژي ايران: فرايندهاي اقليمي و ديناميك هاي بيروني، 1387 ، دانشگاه فردوسي

مشهد

3- نگارش، ح.، 1380 ، مطالعه گل فشان هاي بلوچستان جنوبي، دانشگاه سيستان و بلوچستان.

4‐ http://arizonageology.blogspot.com /

5‐ http://azer.com/

6‐ http://chht-sb.ir/

7‐ http://en.wikipedia.org/

8‐ http://g2.blogfa.com/

9‐ http://geogerapher.blogfa.com/

10‐ http://khschool.ir/

11‐ http://matinfar20.persianblog.ir/

12‐ http://msshamraz.wordpress.com/

13‐ http://news83.persianblog.ir/

14‐ http://www. isna.ir/

15‐ http://www.abrarnews.com/

16‐ http://www.daneshju.ir/

17‐ http://www.farsnews.net/

18‐ http://www.gsi.ir

19‐ http://www.irandeserts.com/

20‐ http://www.irna.ir/

21‐ http://www.jamejamonline.ir/

22‐ http://www.mehrnews.ir/

23‐ http://www.ngdir.ir/

24‐ http://www.p30lords.com/

25‐ http://www.persiangeo.com/

26‐ http://www.persiangeo.com/

27‐ http://www.rozane3625g.blogfa.com/

28‐ http://www.topiranian.com/

29‐ http://www.usgs.gov/

30‐ http://zamin.tama.ir/

31‐ http://geology.about.com/

32‐ http://azerbaijan24.com/

تصفیه آب

 

مقـدمـه :

توسعه انساني همواره در طول تاريخ و به ويژه در دهه هاي اخير با آهنگي بسيار شتابان روند تخريب منابع زيست محيطي را طي نموده است. توجه نکردن به ساختارهاي زيست محيطي و نگاه صرف از روزنه اقتصاد به امر توسعه امروزه شرايط را به سمت بحراني شدن وضعيت منابع زيست محيطي سوق داده است.لذا به منظور مقابله با شرايط موجود، جهت دهي و معنا بخشيدن به واژه پايداري توسعه در بخش محيط زيست و اتخاذ راهكارهاي نوين و پويا به منظور دسترسي به شرايط مطمئن و وضعيت مطلوب تر زيست محيطي با اهميت مي باشد.

در همين راستا شركت تحقيقات پيشرفته به منظور ارتقاء سطح كيفي وضعيت زيست محيطي جامعه با بهره‌گيري از دانش فني پيشرفته دنيا و سودجستن از دانش متخصصين مجرب داخلي سعي در برداشتن گامي هر چند كوچك در مسير بهبود وضعيت منابع زيست محيطي داشته است.

شـركت تحقيقات پيشـرفته بعنـوان بخش محيط زيست شركت اقليم دانش(كه از ســال 1372 تاسيس شده است ) با هـدف نيل به آرمـان ارتــقــاء سطح كيـفي وضعيت محيط زيست و بهداشت جامعه، توسعه فناوريهاي نوين ، انجام پژوهشهاي زيست محيطي و در سال 1381  از شركت اقليم دانش منفك و تاسيس گرديد. اكثر متخصصين اين شركت داراي اختـراعــات، نوآوريهاي علمي و تـاليفـاتي در زمينــه هاي تخصصي محيط زيست ( بـويژه امور آب و فاضلاب ) بوده و در واقع نام شركت اعتبار خود را از نوآوريها و پژوهشهاي علمي انجام گرفته كسب نموده است . از جمله اين موارد مي توان ثبت چندين طرح انحصاري جهاني در زمينه تصفيه فاضلاب از جمله روش نوين تصفيه همزمان شيميايي بيولوژيكي فاضلاب و تصفيه دوزيستي را نام برد. از ديگر اختراعات شركت‌هاي گروه، ساخت و توليد دستگاه‌هاي ازن‌جنراتور، سوپرهواده، پكينگ مدياي Biofix و هيدروكلريناتور مي‌باشد. شرکت ازن آب از شرکتهاي زير مجموعه داراي فن‌آوري ساخت ازن ژنراتورهاي صنعتي و پيشرفته با تکنولوژي Spiral Variable Gap Technology و فرکانس بالا با ظرفيتهاي چندگرم در ساعت تا چند کيلوگرم در ساعت مي‌باشند. از جمله نوآوري‌هاي اين شرکت, سيستم ثبت شده و پيشرفته پرورش آبزيان بصورت حوضچه‌هاي پرورش خودپالايشي است. افزايش ظرفيت مزارع پرورشي موجود به صورت نيمه متراکم نيز از ديگر تخصصهاي اين شرکت به شمار مي‌آيد. اگر بخواهيم فن‌آوري‌ها و محصولات شرکت را در يک عبارت توصيف کرده باشيم, عبارت "پيشرفته و ساده " در اين مورد گويا است.

  از ديگر فعاليت‌هاي علمي متخصصين اين شركت مي‌توان به ترجمه و تاليف كتاب ها و مقالات مختلف در زمينه آب و فاضلاب و انجام پروژه‌هاي مختلف تحقيقاتي وكاربردي اشاره نمود .  اهـم فعاليت‌ها و  تـوانمنديهاي اين شركت در زمينه‌هاي زيست محيطي را مي‌توان در قالب عناوين ذيل  طبقه‌بندي كرد :


الف ـ ارائه امور مشاوره اي و مطالعاتي در زمينه فرايندها و سيستم هاي مختلف تصفيه آب و فاضلاب :

 نظر به ظرفيت بالاي دانش فني كادر متخصصين شركت، طراحي، نظارت و اجراي سيستم هاي متعارف و  پيشرفته تصفيه آب و فاضلابهاي شهري و صنعتي با شرايط مطلوب، علمي و دقيق در مجموعه شركت  صورت مي پذيرد. اين شركت در زمينه تصفيه فاضلاب هاي صنعتي داراي چندين طرح انحصاري در مقياس جهاني است كه با توجه به مشاركت تنگاتنگ با برخي از شركتهاي آلماني،  استـراليا يي و ژاپني، اين طــرحها بصورت قابل قبـولي در  اين كشور مورد استفاده قرار مي گيرند.  

اين شرکت در زمينه نوآوري در سيستم هاي تصفيه فاضلاب گامهاي بزرگي برداشته است که از آن جمله مي توان به ثبت چندين طرح انحصاري در سطح جهاني اشاره کرد. از جمله اين طرحها مي توان به  روش تصفيه بيولوژيکي شيميايي همزمان که توسط رئيس هيئت مـديـره اين شـركت در كشـور استراليا   و به صورت جهاني ( PCT)به ثبت رسيده است و قابليت هاي فراوان و منحصر به فردي دارد اشاره نمود:

 

مشخصات روش 

اين روش نوع جديدي از روشهاي بيولوژيكي هوازي است كه همانند سيستم هوادهي گسترده داراي مخازن هوادهي به همراه ته نشيني نهايي مي باشد ولي تفاوتهاي چندي با سيستم هوادهي گسترده و ديگر روشهاي متعارف هوازي دارد كه به شرح زير مي باشند:

               ·          مخازن هوادهي داراي مديا( Media ) براي انجام فرايند رشد چسبيده (Attached  growth ) ميباشند كه موجب تشكيل بيوفيلم  (Biofilm ) در مخازن هوادهي گرديده كه اين باعث افزايش ميزان زيست توده(Biomass) در مخزن هوادهي (Attached+Suspended ) و در نتيجه كاهش حجم مخزن هوادهي گردد.

        ·          مواد پركننده مخصوص رشد(Media ) مخازن هوادهي در اين روش منحصر به فرد است .چرا كه :

                     1.         از جنس مخصوصي ساخته شده كه مناسب رشد باكتريهاي موجود در فاضلاب مي باشد.

                     2.         داراي سطح تماس بسيار بالائي  (500 m²/m³  )مي باشد.

                    3.       هزينه  آن نيز در مقايسه با Media معمولي كمتر است .

                    4.        مشكل گرفتگي ندارد( با وجود سطح تماس بالا).

                    5.        تقسيم جريان به صورتي است كه تمام قسمتها در تماس است.

                    6.        مشكل كاناليزه شدن ندارد.

   ·          داراي سيستم جريان نيم قالبي( Semi plug flow )مي باشد. بدين صورت كه درتمام قسمتهاي حوض هوادهي، به يك ميزان هوادهي نشده و اختلاط كامل نيست و همين امر باعث مي شود كه با توجه  به نوع فاضلاب اين روش داراي قدرت مانور مناسبي مي باشد.

   ·        ميزان لجن توليدي با توجه به تشكيل بيوفيلم در مخزن هوادهي نسبت به هوادهي گسترده كمتر و تثبيت شده تر مي‌باشد .

   ·               بصورت اختياري( Facultative ) مي توان در قسمت هايي از حوض بصورت نيمه هوازي (Anoxic) و حتي بي هوازي  ( (Anaerobic- با توجه نوع فاضلاب- عمل كرد .

   ·               نياز به سطح كمتري براي ته نشيني مي باشد و ته نشيني بصورت بهتري انجام مي شود.

راندمان هوادهي در اين روش نسبت به ديگر روشهاي متعارف بالاتر است.

   ·               در اين روش نيترات زدائي به طور كامل صورت مي گيرد و اين از مهمترين ويژگي هاي اين  روش است كه مطابق با استانداردهاي جهاني است.  

   ·               با توجه به ابعاد كمتر، كيفيت خروجي مناسبتر است.

خصوصيات فوق با در نظر گرفتن تنها تصفيه بيولوژيكي سيستم مي باشد. در صورتي كه از تصفيه شيميايي بصورت همزمان با تصفيه بيولوژيكي استفاده كنيم. مي توان كيفيت سيستم تصفيه را به شدت بالا برد . اين روش جديدترين روش شناخته شده در دنيا مي باشد. در اين روش ازن همراه با هوا به حوضچه، راكتورها يا استخرهاي هوادهي كه درآنها تصفيه زيستي درحال انجام است دميده مي شود. تزريق ازن براي كاهش يا حذف توليد لجن و كاهش غلظت رنگ، TOC و COD پساب تصفيه شده به كار گرفته مي شود .

 

به طور خلاصه، ازن اعمال شده به تصفيه زيستي اثرات زير را دارد:

1-           كاهش توليد لجن : لجن در واقع زيست توده مازاد (Excess  Biomass) سيستم مي باشد. ازن با افزايش در  سوخت و ساز (Metabolism ) زيست توده و همچنين ايجاد تغييرات در تركيب جمعيت گونه هاي موجود به نفع گونه هاي با سوخت و ساز بالاتر، موجب شكستن تركيباتي كه بازدارنده فعاليت ميكروبي تلقي مي گردند،مي شود.

2-          حذف توليد لجن اضافي با پاره كردن غشاء سلولي بخشي از زيست توده و آزاد كردن محتواي سلولي آن در محيط كه به صورت غذا در دسترس زيست توده فعال قرار مي گيرد.

3-        شكستن تركيبات غير قابل استفاده يا مشكل براي زيست توده به تركيبات قابل استفاده و تجزيه پذير(Biogradable  ). اين قابليت تصفيه زيستي را افزايش داده و نسبت  COD/BOD   و همچنين غلظت COD,TOC  در پساب تصفيه شده پائين مي آيد.

4-        شكستن تركيباتي كه بازدارنده فعاليت ميكروبي تلقي مي گردند.

5-         افزايش فعاليت سلولهاي ميكروبي زنده با تحريك آنها و يا نازك كردن غشاء سلولي كه اين كار باعث افزايش بازده تصفيه زيستي  مي شود.

6-         افزايش چشمگير در سرعت انعقاد و ته نشيني لجن و آبگيري بعدي لجن اضافي در صورت توليد شدن.

7-        شكستن تركيبات بودار و حذف بو در گاز و هواي خروجي.

8-        شكستن تركيبات رنگي در پساب و حذف رنگ از پساب تصفيه شده.

مزيت هاي اشاره شده باعث مي شود كه اين روش بهترين نوع تصفيه به ويژه براي فاضلابهاي صنعتي با  COD بالا و حاوي رنگ باشد.

 

  ب ـ سيستم تصفيه دوزيستي :

 برکه‌هاي دوزيستي از ديرباز مورد استفاده بوده‌اند. در برکه‌هاي دوزيستي لايه بالايي برکه به علت در معرض هوا بودن هوازي و پائين برکه بي‌هوازي مي‌باشد. اين برکه‌ها به خاطر نرخ پائين تصفيه و بارگذاري کم سطح زيادي را اشغال کرده و همچنين ممکن است با انتشار بو همراه باشد.

شرکت تحقيقات پيشرفته تکنولوژي تصفيه دوزيستي را با روشي نوين توسعه داده که  از زمره تکنولوژي‌هاي جديد اين شرکت است که در تصفيه‌خانه‌هاي فاضلاب طراحي و اجرا مي‌نمايد. در اين پروسه مخازن دوزيستي با عمق چندين برابر برکه‌هاي سنتي دوزيستي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. فاضلاب معمولاً به همراه تمامي لجن بيولوژيکي به کف بيوراکتور دوزيستي وارد و پخش مي شود.

هوادهي توسط سوپرهواده‌هاي ساخت شرکت تحقيقات پيشرفته در کمر بيوراکتور انجام مي‌گيرد. در نتيجه قسمت بالاي بيوراکتور هوازي و پائين آن بي‌هوازي مي‌گردد. سوپرهواده وسيله هوادهي عمقي ساده‌اي است که بدون افت فشار بالا و گرفتگي, با تلاطم فوق‌العاده علاوه بر خود بر انتقال اکسيژن با راندمان بالاتر از ديفيوزرهاي سوراخ ريز, عمل همزني را نيز انجام مي‌دهد و نيازي به تعمير, نگهداري و يا تعويض ندارد.

بخشي از باکتري‌هاي بي‌هوازي قسمت پائين و هوازي قسمت بالا بر اثر توربولانس ايجاد شده و به تناوب به قسمت هوازي و بي‌هوازي رانده مي‌شوند کهدر نتيجه  باعث مساعد شدن محيط براي رشد باکتري‌هاي دوزيستي و از بين رفتن بخشي از باکتري‌هاي هوازي و بي‌هوازي مي‌گردد. باکتري‌هاي از بين رفته مانند بار آلي جديد تلقي شده و خود مورد تصفيه بيولوژيکي قرار مي‌گيرد. اين عمل باعث کاهش شديد توليد لجن اضافي مي‌گردد.

با توجه به آن چه که گفته شد مزاياي اين روش به طور خلاصه عبارتند از :

1-    در قسمت پائين تصفيه بي‌هوازي انجام مي‌گيرد که باعث توليد لجن کمتر و آماده شدن مواد آلي با زنجيره بلند براي تصفيه هوازي مي‌شود.

2-   تصفيه بي‌هوازي معمولاً با بو همراه است ولي در اين بايوراکتور با هوادهي در ميانه, قسمت بالاي آن کاملاً هوازي بوده و بوي توليد شده در قسمت بي‌هوازي در آن حذف بيولوژيکي مي‌شود. (سولفيدها به سولفات تبديل مي‌شوند)

3-بخشي از ميکروارگانيسم‌هاي هوازي و بي‌هوازي به تناوب به قسمتهاي بي‌هوازي و هوازي رانده مي‌شوند و شرايط براي رشد ميکروارگانيسم‌هاي دوزيستي مطلوب مي‌شود که اين خود همراه با از بين رفتن بخشي از ميکروارگانيسم‌هاي دوزيستي مطلوب مي‌شود که اين خود همراه با از بين رفتن بخشي از ميکروارگانيسم‌هاي اضافي, باعث کاهش توليد لجن مي‌شود.

4- لجن ته‌نشين شده در حوضچه ته‌نشيني به قسمت بي‌هوازي بايوراکتور دوزيستي برگردانده شده  و در آنجا ذخيره و هضم مي‌گردد, در نتيجه نيازي به تعبيه مخزن نگهداري و هضم لجن وجود نخواهد داشت همچنين به خاطر هوازي بودن قسمت بالايي بايوراکتور دوزيستي نگهداري لجن که معمولاً با نشر بو همراه است, در اين طرح کاملاً بدون بو مي‌باشد.

5- در اين روش مي‌توان در بخشي از قسمت هوازي و يا بي‌هوازي از پکينگ مدياي بيوفيکس ساخت و اختراع شرکت تحقيقات پيشرفته استفاده نمود که در نتيجه سيستم بدون توليد لجن کارکرده و در برابر انواع شوکها مقاوم مي‌شود.

اين پروسه در عين ساده بودن به خاطر داشتن پتانسيل و توانايي عدم توليد لجن اضافي از پيشرفته‌ترين پروسه‌هاي تصفيه بيولوژيکي فاضلاب در سطح جهان مي‌باشد.

اين پروسه مناسب فاضلاب‌هاي صنعتي با BOD , COD بالا و همچنين پساب‌هاي بهداشتي مي‌باشد و نيتروژن نيز مي‌تواند به صورت همزمان با حذف مواد آلي کربنه در يک بايوراکتور حذف گردد.

 

ج ـ طـــراحـي و نظارت بـــر اجـراي شبكـــه هـــاي تــوزيـع آب آشـاميـدني و شبكـه‌هـاي جمع آوري  فاضلاب :

1-     طـراحي ايستگاههاي پمپاژ ، خطوط انتقال و شبكــه هاي تـوزيع آب آشاميدن

طراحي شبكه هاي توزيع آب با استفاده از كارشناسان مجرب و نرم افزار هاي پيشرفته نظير Epanet طراحي مي شوند. لازم به ذكر است كه اين شركت با توجه به وجود مهندسين ناظر با تجربه ، توانايي نظارت بر پروژه هاي مذكور را به بهترين شكل دارا است .

2-    طراحي و نظارت بر اجراي شبكه هاي جمع آوري فاضلاب و ايستگاههاي پمپاژ فاضلاب

 طراحي شبكه هاي جمع آوري فاضلاب با استفاده از پيشرفته ترين نرم افزارهاي طراحي نظيرSewerage  و                   sewercad صورت مي پذيرد كه نرم افزار  Sewercadدر شــرايط كنوني براي طــراحي شبكه هاي جمع آوري فاضلاب كليه شهرهاي بزرگ كشور و همچنين نرم افزار Hydra در سطوح بين المللي به شكل بسيار مطلوب و مــوثري استفاده مي گردد . نظارت بر پروژه هاي مختلف شبكه هاي جمع آوري فاضلاب و ايستگاههاي پمپاژ توسط مهندسين ناظر مجرب شركت قابل انجام است.

3- حذف H2S از آب شرب

4-  حذف Co2 از آب

5-  حذف طعم و بو و رنگ  از آب شرب

6-  آب شيرين‌کن (RO)

7- حذف نيترات, آهن و منگنز از آب شرب

د ـ گندزدايي آب و فاضلاب :

گندزدايي آ ب و فاضلاب به منظور حذف عوامل ميکروبي و باکتريايي بيماري‌زا, با استفاده گازهاي ازن, دي‌اکسيدکلر, کلر, اشعه UV  و همچنين مواد گندزاي جديد و همچنين غيرفعال‌سازي پاتوژنها جهت مقابله با تشکيل DBPs از کارکردهاي شرکت تحقيقات پيشرفته است که تاکنون در پروژه‌هاي متعددي اعمال شده است.

اين شرکت هيدروکلريناتور را که بدون برق کار مي‌کند براي کلرزني منابع آّب شرب روستائي و الکتروکلريناتور را که از نمک در محل هيپوکلريت سديم توليد مي‌کند را براي جايگزيني کلرزني گازي ارائه مي‌نمايد.


ه ـ نمايندگي فروش و تامين كليه سيستم‌هاي تصفيه آب و فاضلاب و ساير تجهيزات مورد استفاده در زمينه‌هاي مختلف آب و فاضلاب :

اين شركت با توجه به گستردگي ارتباطاتي كه با شركتهاي معتبر بين المللي فعال در زمينه توليد سيستم هاي تصفيه آب و فاضلاب و ساير تجهيزات دارد، قادر است كليه تجهيزات مورد نياز اعم از سيستم هاي هوادهي، گندزدايي، دستگاههاي اندازه گيري، تجهيزات مكانيكال و الكتريكال را در حداقل زمان ممكن با هزينه هاي بسيار مناسب براي مشتريان فراهم نمايد.

1- داراي نمايندگي تجهيزات آب و فاضلاب از كمپاني هاي معتبر دنيا

     - سيستم Electro  Chlorinator  از كمپاني   Engineers Water  استراليا با قابليت توليد كلر در محل

    - سيستم Disinfection Electro  از كمپاني   Engineers Water  استراليا

   -  سيستم Ozone  Generator    از كمپاني Techtrade International  از استراليا

   -  سيستم UV Disinfection   از كمپاني Ultra  Violet  Services    استراليا

   -فروش انواع سيستم هاي اندازه گيري (به صورت پرتابل ، روميزي و در خط)

     از كمپاني هاي معتبر جهان نظير : HACH , WTW , GreenSpan , Aqualytic , Hanna , Testo , MN , Jenway , Techtrade  Int , Lovibond  

2 تجهيز آزمايشگاههاي تخصصي صنايع و مراكز تحقيقاتي

 

و ـ نمايندگي فعال شركت هاي معتبر خارجي در زمينه هاي مختلف زيست محيطي :

  شركت تحقيقات پيشرفته داراي نمايندگي و سند همكاري با چند شركت خارجي بوده كه در صورت لزوم مي تواند از همكاري و توانائيهاي آن شركت ها استفاده كند :

2-1 -  شركت Water  Engineers  استراليا  فعال در زمينه هاي آب و فاضلاب .

2 -2-  شركت  Environtech   Treatment  System  استراليا فعال در زمينه هـــــاي آب و فاضلاب .

2-3 -  شركت ADER  آلمان  متخصص در زمينه فاضلاب صنعتي بروش Electro floatation  .

2-4 -  شركت DUTEK  استراليا متخصص در تصفيه فاضلاب بروش Membrane Microfiltration  و

Bio-Cord Technology           


ز ـ   انتشار فصلنامه فني تخصصي تحقيقات پيشرفته زيست محيطي :

فصلنامه تحقيقات پيشرفته زيست محيطي، تنها نشريه تخصصي غيردولتي در زمينه محيط زيست و آب و فاضلاب با شمارگان 5000 نسخه، با محتواي كيفي بالا و چاپ گلاسه و تمام رنگي در ايران است.

برخي دريافت‌كنندگان نشريه عبارتند از:

— شركت‌هاي فعال در زمينه آب و فاضلاب و محيط زيست        — كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي مرتبط

— كارخانجات و صنايع                                                               — واحدهاي مرتبط در وزارت صنايع و معادن

— شهرداري‌ها                                                                           — واحدهاي مرتبط در وزارت نفت

— شركت‌هاي آب و فاضلاب روستائي و شهري                         — واحدهاي مرتبط در مجلس شوراي اسلامي

— سازمان حفاظت محيط زيست و واحدهاي تابعه                       — واحدهاي مرتبط در وزارت كشور

— شهرك‌هاي صنعتي                                                        —       واحدهاي مرتبط در وزرات جهاد كشاورزي

— دانشگاه‌ها                                                                             — واحدهاي مرتبط در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي

— كتابخانه‌هاي عمومي

اين نشريه با انتشار چهار شماره اول خود توانسته است توجه و رضايت تعدادي از مخاطبان را به خود جلب نموده و روز به روز بر تعداد مشتركين خود افزوده است.

 

ح ـ  ساير موارد :

1- سيستم پيش سـاخته بسيـار پيشــرفته و در عين حال ساده براي تصفيه فاضلاب  تك واحدي  و مجتمع هاي كوچك با قابليت آبياري پســـــاب تصفيه شــــــــده براي زمين چمن، باغچه و درختان غير ميوه اي، طراحي شده توسط شركت تحقيقات پيشرفته و در حال استفاده در كشورهاي پيشرفته توسط شركتهاي طرف قرارداد.

2- طراحي و ساخت نمك گير آب ( آب شيــــرين كن) با استفاده از ممبراين‌هـاي اسمـز معكوسReverse Osmosis) ( با ظرفيت هاي كوچك( چند ليتردر روز) جهت مصارف خانگي و ظرفيت هاي بزرگ( چند هزار متر مكعب در روز) براي استفاده هاي صنعتي و شهري.

3- طـراحي، ساخت و تهيه انواع توليد كننده هاي ozone  با ظرفيت ها ي مختلف براي بوزدايي از هــوا، ضد عفــوني آب و فاضلاب تصفيه شده و همچنين استفاده در پروســـه تصفيه بيولوژيكي فاضلاب براي كم كردن توليد لجن، حذف رنگ و بو و ارتقاء كيفيت پساب تصفيه شده.

4- طراحي، ساخت و تهيه وسايل براي تكنولوژي انعقاد الكتريكي   ( Electro Coagulation) بـراي استفاده در صنعت آب و فاضلاب.

5- طراحي، ساخت و تهيه وسايل براي تكنولوژي گندزدايي الكتريكي (Electro Disinfection ) آب و پسابهاي تصفيه شده.

6- طراحــي و ساخت تصفيه خانه هاي كوچك پيش ساخته (Package ) با استفاده از تكنولوژي هاي فوق با راندمان بسيار بالا.

7- اجراي پروژه هاي تحقيقاتي در زمينه تكنولوژي هاي نو.

8- طـــراحي و اجراي پروژه هاي بوگيري هوا در تصفيه خانه هاي فاضلاب و يا هر كجا كه مشكل بو باشد، با تزريق ازن در هوا و يا بصورت بيولوژيكي

9- طراحي، ساخت و واردات وسايل ضد عفوني آب و پساب تصفيه شده با اشعه ماوراء بنفش.

 

ط ـ  كادر فني :

  کادر فني شركت تحقيقات پيشرفته از تمام رشته هاي مرتبط با زمينه كاري شركت تشكيل گرديده كه توانايي انجام پروژه هاي مختلف زيست محيطي را داشته باشد. تخصص‌هاي كادر فني شركت عبارتند از :

      1-          دكتراي بيوتكنولوژي محيط زيست

      2-          دكتراي مديريت محيط زيست

      3-           دكتراي سم شناسي محيط زيست

      4-          دكتراي علوم آزمايشگاهي

      5-          دكتراي ابزار دقيق و كنترل

      6-           دكتراي مهندسي عمران با گرايش مهندسي محيط زيست

      7-          كارشناسي ارشد بهداشت صنعتي

      8-          كارشناس ارشد مهندسي صنايع با گرايش مديريت اجرايي

      9-          كارشناسي ارشد مهندسي عمران با گرايش مهندسي محيط زيست

   10-        کارشناسي ارشد مهندسي شيمي با گرايش مهندسي محيط زيست

   11-         كارشناسي ارشد مهندسي عمران با گرايش سازه هاي هيدروليكي

   12-        كارشناسي ارشد مهندسي شيمي

   13-        كارشناسي مهندسي عمران با گرايش آب

   14-         كارشناسي ارشد مهندسي  بهداشت محيط

   15-        كارشناسي مهندسي عمران با گرايش آب و فاضلاب

   16-        كارشناسي مهندسي الكترونيك

   17-        كارشناسي مهندسي كامپيوتر با گرايش نرم افزار

   18-         كارشناسي مهندسي طراحي صنعتي

   19-         كارشناسي مديريت صنعتي

 

ي ـ برخي از  پروژه هاي انجام شده توسط شركت تحقيقات پيشرفته در زمينه­هاي آب و فاضلاب، مطالعات زيست محيطي و كنترل آلودگي هوا :

1-    طراحي و اجراي تصفيه خانه فاضلاب كارخانه لبنيات صالح آمل - اين تصفيه خانه درنوع خود بي نظيرمي باشد .

2-   طراحي شبكه جمع آوري و تصفيه خانه فاضلاب گروه صنايع كاغذ پارس هفت تپه اهواز  بصورت كليد در دست (يكي از بزرگترين پروژه‌هاي تصفيه پساب صنعتي در خاورميانه)

3-مشاوره و طراحي  شبکه جمع آوري و سيستم تصفيه خانه فاضلاب كارخانه سيمان شاهرود

4- افزايش ظرفيت و اصلاح تصفيه­خانه فاضلاب كارخانجات مواد غذايي پريس

5- مشاوره و طراحي اصلاح  تصفيه خانه فاضلاب كارخانه قند قزوين

6- انجام مطالعات طراحي و تهيه نقشه‌هاي اجرايي, نصب تجهيزات, راه‌اندازي و آموزش پرسنل و نظارت بر اجراي تصفيه‌خانه پساب بهداشتي و صنعتي كارخانه عمل‌آوري مرغ صنايع برتر آتي نظرآباد

7-انجام مطالعات طراحي و تهيه نقشه‌هاي اجرايي, نصب تجهيزات, راه‌اندازي و آموزش پرسنل و نظارت بر اجراي تصفيه‌خانه پساب بهداشتي و صنعتي كارخانه فرآورده‌هاي  لبني  چاشت پسند- قزوين

8-  انجام مطالعات طراحي و تهيه نقشه‌هاي اجرايي, نصب تجهيزات, راه‌اندازي و آموزش پرسنل و نظارت بر اجراي تصفيه‌خانه پساب بهداشتي و صنعتي كارخانه سيوند پلاستيک- شهرک صنعتي سلفچگان

9-  انجام مطالعات طراحي و تهيه نقشه‌هاي اجرايي, نصب تجهيزات, راه‌اندازي و آموزش پرسنل و نظارت بر اجراي تصفيه‌خانه پساب بهداشتي و صنعتي كارخانه فرآورده‌هاي  لبني  تک شير کرمان

10-                       انجام امور مشاوره اي در امورتصفيه فاضلاب كارخانه صنام الكتريك

11-انجام گاز زدائي و حذف CO2 جهت كارخانه آب معدني آ'مولو

12-                       گندزدايي آب برج خنك‌كننده نيروگاه نكاء توسط الكتروكلريناتور (توليد هيپوكلريت سديم در محل)

13-                     گندزدايي آزمايشي چاه زرتشت شرقي آبفاي تهران توسط الكتروكلريناتور

14-                     مشاور منتخب شركت آبفاي تهران در امر نيترات‌زدايي از آب شرب تهران

15-                      مشاور منتخب شركت آبفاي تهران جهت گندزدايي آب شرب تهران

16-                      مشاور منتخب شركت آبفاي تهران در پلي الكتروليت‌ها

17-                     طراحي و ساخت سيستم‌هاي تصفيه آب و پساب به روش RO شركت آب و فاضلاب روستائي استان تهران براي شش روستا

18-                     حذف H2S از آب شرب شهر رودان بندرعباس

19-                       اصلاح سيستم تصفيه‌ فاضلاب صنعتي کارخانه پنير پيتزا جلگه نيشابور

20-                      افزايش ظرفيت مزرعه پرورش ماهي آقاي قهرمان روزگار- اردبيل

21-                       اصلاح سيستم مدار بسته پرورش قزل‌آلاي آقاي خجسته‌پور- فيروزکوه

22-                      طراحي سيستم تصفيه  آب كارخانه ايروف

23-                    طراحي سيستم تصفيه آب كارخانه والاقطعه

24-                    طراحي سيستم تصفيه آب بيمارستان آبادان

25-                     ارزيابي اثرات زيست محيطي توسعه شهرك صنعتي اسفيدواجان

26-                     ارزيابي اثرات زيست محيطي توسعه شهرك صنعتي خيرآباد

27-                    ارزيابي اثرات زيست محيطي توسعه شهرك صنعتي دليجان

28-                    ارزيابي اثرات زيست مجيطي توسعه شهرك صنعتي اردستان اصفهان

29-                      بررسي عوامل آلاينده رودخانه‌هاي تجن رود ـ سياه رود ، بابل رود و چالوس رود استان مازندران

30-                    بررسي عوامل آلاينده سواحل استان مازندران درياي خزر

31-                     بررسي كمي و كيفي تصفيه خانه شهرك صنعتي البرز قزوين و اثرات آن بر محيط زيست پيرامون

32-                    ارزيابي اثرات زيست محيطي سد درود زن استان فارس

33-                 ارزيابي اثرات زيست محيطي سد زاينده رود استان اصفهان

34-                  ارزيابي اثرات زيست محيطي و طرح سامان دهي رودخانه كر

35-                  ارزيابي اولويتهاي تحقيقاتي در بخش محيط زيست وتوسعه پايدار

36-                  ارزيابي اثرات زيست محيطي پروژه‌هاي برق آبي استان كهكيلويه و بويراحمد

37-                 طراحي و اجراي سيستم تهويه صنعتي و تصفيه كننده هواي شركت گلسرخ آمل

38-                 طراحي سيستم هيدروليک و نيوماتيک شرکت نصب گستر

39-                   طراحي سيستمهاي تهويه صنعتي و تصفيه کننده هواي آلوده مجتمع صنعتي حديد

40-                    طراحي سيستم تهويه صنعتي شرکت پاکان

41-                     طراحي سيستم تهويه صنعتي و تصفيه کننده هواي آلوده شرکت رنگينه سازان

 

 

ک ـ  اهم فعاليت شركت :

٭ تصفيه آبهاي صنعتي و بهداشتي

٭ حل مشكلات تصفيه‌خانه‌هاي فاضلاب بهداشتي و صنعتي موجود

٭ گندزدايي آب و فاضلاب

٭ پيش ازن‌زني آب شهري جهت حذف بو و طعم

٭ حذف آهن و منگنز از آب شرب

٭ طراحي مزارع پيشرفته پرورش آبزيان

٭ ارزيابي زيست محيطي پروژه‌هاي صنعتي ، عمراني و توسعه‌اي

٭ ارتقاء و افزايش ظرفيت تصفيه‌خانه فاضلاب موجود با كمترين تغييرات سازه‌اي ممكن

٭ مشاوره، طراحي، نظارت و اجراي كليد در دست تصفيه‌خانه‌هاي فاضلاب بهداشتي و صنعتي

٭ اصلاح سيستم‌هاي هوادهي با استفاده از سوپرهوادهي عمقي بدون گرفتگي، افت فشار پائين و بدون نياز به سرويس و نگهداري و راندمان انتقال اكسيژن بالا

٭ حذف نيترات از آب شرب به روش بيولوژيكي و يا تعويض يوني

٭ طراحي بيوفيلترهاي با راندمان بالا براي مزارع پرورش ماهي

٭ اصلاح تصفيه‌خانه‌هاي بي‌هوازي

٭ حذف بو با استفاده از بيوفيلتر و يا ازن

٭ ارائه بيورآكتورهاي غشائي (MBR) براي تصفيه فاضلاب

٭ مبتكر سيستمهاي دوزيستي هوازي بيهوازي در يك حوض با استفاده از مديا و سوپرهواده (پائين بيهوازي-بالا هوازي) بدون بو، با راندمان بالا و توليد لجن پائين هضم شده بدون احتياج به حوض نگهداري و هضم لجن تثبيت شده

٭ مبتكر پروسس تصفيه همزمان شيميايي بيولوژيكي ثبت شده

٭ مبتكر پروسس (Aeration - Filtration)Aerofilt كه نوع پيشرفته‌اي از بيورآكتورهاي غشائي مي‌باشد.

٭ مبتكر و سازنده پكينگ مدياي (Biofix) ثبت شده كه در نوع خود بي‌بديل مي‌باشد.

 

ل ـ  افتخارات :

٭  مخترع روش نوين تصفيه همزمان شيميايي و بيولوژيكي فاضلاب

٭ مخترع روش نوين تصفيه دوزيستي فاضلاب

٭ مخترع روش نوين پرورش آبزيان به صورت خودپالايشي هر حوضچه

٭ مخترع پكينگ مديا Biofix

٭ مخترع سوپرهواده

٭ مخترع هيدروكلريناتور

٭ شركت برتر در گروه طراحي و ساخت تصفيه‌ آب و فاضلاب در چهارمين نمايشگاه بين‌المللي آب و تأسيسات آب و فاضلاب و دريافت لوح تقدير و تنديس از وزير محترم نيرو

منظومه شمسی

شناخت اجمالی سیارات منظومه شمسی
سیاره عطارد(Mercury)
سیاره عطارد که به نام های تیر و مرکوری (پیک بادپای خدایان) نیز خوانده می شود جرمی است کوچکتر از زمین با قطر 4878 کیلومتر که در نزدیکترین فاصله از خورشید به دور آن می گردد.  مدار بیضوی آن بعد از مدار سیاره  پلوتو دارای بیشترین خروج از مرکز (206/0) است و فاصله متوسط آن از خورشید 9/57 میلیون کیلومتر است.  سیاره کوچک عطارد به دلیل جرم کم و فاصله اندکش با خورشید جوّی ندارد لذا سطح روشن آن بسیار داغ (حدود 327 درجه سانتیگراد) و سطح تاریک آن بسیار سرد (163ـ درجه سانتيگراد) است. این سیاره در هر 88 روز یک بار به دور خورشید گردش می کند و جالب آن که  مدت شبانه روز آن 65/58 شبانه روز زمینی است. این بدان معناست که عطارد بسیار آرام به دور خود می گردد. چگالی یا تراکم این سیاره نزدیک به چگالی زمین است (34/5 برابر چگالی آب) و این موضوع دلالت دارد بر اینکه ساختار داخلی آن عمدتاً از فلزات سنگین است و احتمالاً بیشتر آن را  فلز آهن تشکیل می دهد. دراین مورد عطارد دارای یک هسته فلزی متراکم و یک گوشته یا جبه ضخیم سنگی (سیلیکاتی) است. سطح سیاره دارای نسبت بازتاب 06/0 است،  یعنی فقط 6 در صد نور تابیده به سطح اش را به فضا بازتاب می دهد. تاکنون فقط یک سفینه کاوشگر به نام مارينر 10 از این سیاره دیدن کرده است. این سفینه درسال 1974 میلادی از فاصله 200 هزار کیلومتری سطح عطارد عبور کرد و تصاویر نزدیکی از سطح آن به زمین ارسال نمود. در این تصاویر سطح عطارد همانند سطح کره ماه دیده می شود که گودالهای شهابسنگی دهانه های آتشفشانی، دشتهای پهناور،  کوهها، رشته کوهها و درّه های عظیم و طولانی درآن نمایان است. همچنین درسال 2004 سفینه به نام مسنجر (Messenger)  بسوی این سیاره پرتاب گردید.  ماموریت فضایی دیگری نیزدر سال 2012-2011  انجام خواهد شد. این سیاره قمر ندارد.

سیاره زهره(Venus)  
سیاره زهره که به نامهای ناهید و ونوس (الهه عشق و زیبایی) و خواهر زمین نیز خوانده می شود جرمی است، اندکی کوچکتر از زمین با قطر 12104 کیلومتر که در فاصله متوسط 2/108 میلیون کیلومتری خورشید به دور آن گردش می کند. مدت گردش انتقالی آن 7/224 شبانه روز زمینی به طول می انجامد و گردش وضعی اش را در مدت 243 شبانه روز زمینی انجام می دهد. این موضوع دلالت بر چرخش بسیار آرام و کند سیاره بدور خود دارد. چگالی سیاره زهره 5/24 برابر چگالی آب است که  کمی از چگالی زمین و عطارد کمتر است و احتمالاً ساختار درونی آن به ساختار درونی زمین شباهت دارد. یعنی دارای یک هسته مرکزی فلزی، گوشته یا جبّه ضخیم سیلیکاتی و پوسته ای نازک است. این سیاره دارای جوّ بسیار غلیظ و متراکمی است که همیشه سطح آن را از ديد ما پنهان می دارد. ترکیب جوّ زهره عمدتاً از گاز دی اکسید کربن است که این موضوع می تواند منشاء اثر گلخانه ای شدید در جو سیاره باشد. درواقع این گاز همانند شیشه های یک گلخانه مانع خروج بازتاب های گرمایی از سطح زهره به فضا می شود. بدین وسیله می توان افزایش دمای سطحی سیاره را توجیه کرد. در واقع دمای جوّ زهره حدود 480 درجه سانتیگراد است که از دمای سطحی وجویّ  هر سیاره ای در منظومه شمسی بیشتر است در این دما سرب به راحتی ذوب می شود! تاکنون سفاین زیادی به این سیاره گسیل شده اند که  می توان سفاین کاوشگر مارینر2 (سال1962)، مارینر5 (سال1967)، مارینر 10(سالهای1975-1973)، ونراها (سالهای1983-1961)، وگا1و2 (سال1985)، گالیله (سال1990)، پایونیر(سالهای1992-1978) ، ماژلان(سالهای1994-1989) ، مسنجر(سال2004) و آخرین آن سفینه ونوس اکسپرس (سال2005) را نام برد. برخی از سفاین فوق کاوشگرهایی به درون جوّ متراکم زهره ارسال کرده اند و بر سطح آن فرود آمده و در فرصت کوتاهی توانسته اند تصاویر ارزشمند از سطح سیاره و جوّ حاکم بر آن ارسال نمایند. حتی نمونه برداری هایی از خاک آن نیز داشته باشند. اطّلاعات به دست آمده نشان از وجود سطحی داغ و بسيار خشک دارد که جویّ بسيار گرم و متراکم و مه آلود برآن احاطه دارد و بادهای ملايمی نيز سطح آن را در می نوردند. حتی وقوع رعد و برق نيز درآن آشکار شده است. لازم به ذکر است که این  سياره هيچ قمری ندارد.

سياره مريخ(Mars)
سياره مريخ که به نام های بهرام و مارس (الهه جنگ) نيز خوانده می شود جرمی است کوچکتر از زمين با قطر متوسط 6776 کيلومترکه در ورای مدار زمين و در فاصله متوسط 227 ميليون کيلومتری خورشيد به دور آن گردش می کند. فاصله آن از کره خاکی ما در بهترين زمان (حالت مقابله مطلوب) به حداقل 56 ميليون کيلومتر می رسد. البته مقابله معمول اين سياره در هر 780 روز يکبار رخ می دهد. سياره سرخ در مدت 687 شبانه روز زمينی (تقريباً دو برابر سال زمينی) يکبار به دور خورشيد و در مدت 623/24 ساعت به دور خود گردش می کند. که البته اين مدّت به شبانه روز زمين بسيار نزديک است. جالب آن که ميل محوری آن نيز 4/23 درجه است که آن هم به ميل محوری زمين 5/23 درجه نزديک است. به همين دليل مريخ نيز همانند کره خاکی ما دارای فصول چهار گانه است که البته مدّت هر فصل تقريباً دو برابر مدّت زمان فصلهای زمينی است. دمای سطحی مريخ در نواحی استوايی اش و در گرم ترين ساعات شبانه روز به 26 درجه سانتيگراد و در سردترين زمان (پيش از طلوع خورشيد) تا 111ـ درجه سانتیگراد کاهش می يابد. دما در نواحی قطبی آن در سراسر سال به ندرت از 123ـ درجه سانتيگراد گرم تر می شود. مريخ دارای جوّی رقيق با فشاری حدود 01/0 فشار جویّ زمين است که عمدتاً از گاز دی اکسيد کربن تشکيل شده است. فشار اندک جوّ آن موجب می شود تا  تغييرات دمايی آن زياد باشد. همچنين در اين فشار مايعات سريعتر تبخير خواهند شد. تصاوير تلسکوپی و مدار گردی مريخ وقوع توفان های کوچک و يا سراسری گرد و غبار را در جوّ آن آشکار ساخته اند. جالب آنکه گاهی اوقات ابرهای نازکی خصوصاً در نواحی قطبی آن تشکيل می شود. به دليل تشابه نزديک محيط مريخ با سياره ما از زمانهای دور اين سياره مورد توجّه بوده است و پيشرفت های فضايی کمک موثری به شناخت هر چه بيشتر اين سياره نموده است و تا کنون بيشترين پژوهش های بين سياره ای را به خود اختصاص داده است به طوريکه سفاين زيادی  به اين سياره ارسال شده است و مريخ نشين های متعددی بر سطح آن فرود آورده و تحقيقات مهمی را در محيط آن به عمل آورده اند. کاوشگرهايی مانند مارينر4 (سال1964)،  مارینر6و7 (سال1969)،  مارس2،3و9 (سال1971)، مارس5و6 (سال1973)، وايکينگ1و2 (سال1975)، فوبوس (سال1988)،  مارس ابزرور (سال1992)، مارس96 (سال1996)، مارس پت فايندر و  مارس گلوبال سورویر(سال1996)، نوزومی و مدارگرد آب وهوایی مریخ (1998)، دیپ اسپیس2 (سال1999)، فرودگر قطبی مریخ (سال1999)،  ادیسه2001مريخ (سال2001)، مارس اکسپرس(سال2003)،  رهیابهای اکتشافی سطح مریخ (سال2003)،  مدار گرداکتشافی مریخ (سال2005) و درسالهای آتی سفینه های فونیکس و مارس 2007 (سال2007) با هدف شناخت هر چه بيشتر محيط مريخ به اين سياره ارسال شده و می شوند.
سطح سرخ گون مريخ عوارضی مانند گودال های برخوردی شهاب سنگی، آتشفشانهای کوچک وبزرگ، دشتهای پهناور،  کوهها و درّه های طولانی را در خود جای داده است. در قطبين مريخ نيز کلاهکهای يخی سفيد ديده می شود که جنس آنها از يخ خشک و يخ آب است و جالب آن که با تغيير فصول در مريخ تغيير اندازه می دهند. سياره مريخ دو قمر کوچک دارد که هر دوی آنها در سال 1877 توسط ستاره شناس آمريکايی آساف هال (Asaph  Hall) کشف شدند. بزرگترين قمر مريخ فوبوس (ترس)  نام دارد که با شکل نامنظم خود قطری معادل 28 × 23 ×20 کيلومتر دارد و در فاصله متوسط 9270 کيومتری سطح مريخ و در مدت 32/0 روز به دور آن گردش می کند. قمر ديگر با نام ديموس (وحشت) به سيب زمينی شباهت دارد و قطرآن 16 × 12 × 10 کيلومتراست. فاصله آن از مريخ 23400 کیلومتر بوده و در مدت 27/1 روز به دور آن گردش می نمايد. در سطح هر دو قمر گودالهاي برخوردی شهابسنگی به وفور يافت می شود و گمان می رود اين دو قمر سيارک های سرگردانی بودند که در گذشته های دور به دام جاذبه مريخ افتاده اند.

سياره مشتری(Jupiter)
سياره غول پيکر مشتری به نام های برجيس و ژوپيتر (فرمانروای کوه المپ) نيز خوانده می شود،  بزرگترين سياره منظومه شمسی است  مشتري با قطر 142800 کيلومتر در فاصله ای دور از خورشيد و در آن سوی مدار مريخ و سيارک ها به دور خورشيد گردش می نمايد. فاصله متوسط آن از خورشيد 36/778 ميليون کيلومتر است و در مدت 86/11 سال زمينی گردش انتقالی اش را انجام می دهد. گردش وضعی اش نيز در مدت 928/9 ساعت انجام می گيرد. اين مدت گردش وضعی در ميان سيارات کوتاهترين زمان محسوب می شود. چرخش سريع اين سياره موجب شده تا ميزان پخ شدگی آن نيز زياد باشد به طوريکه سياره در نواحی استوايی برآمده و در مناطق قطبی فرو رفته به نظر می رسد.  چگالی مشتری کمی بيشتر از چگالی آب است (33/1) و اين موضوع نشاندهنده آن است که از نظرساختاری از عناصر سبکی همچون هيدروژن و هليوم به حالت گاز يا  مايع تشکيل شده است. در واقع سياره سطح جامدی ندارد و گمان می رود که فقط در مرکز آن يک هسته جامد وجود داشته باشد که اطراف آن را لايه ای از هيدروژن فلزی مايع در بر گرفته و در ورای آن جوّ غليظ و ضخيمی از هيدروژن و هليوم وجود دارد که نمای خارجی مشتری را تشکيل می دهد. سياره درخشان مشتری از ديد ناظری در فضا به صورت کره گازی زرد رنگی که دارای خطوطی موازی به رنگ تيره و روشن و به صورت يک درميان است جلوه گری می کند. درواقع به رگه ها يا نواحی تيره جوّ فوقانی مشتری کمربندهای ابری و به نوارهای روشن ناحيه می گويند.
درجوّ غليظ اين سياره لکّه های بيضوی کوچک و بزرگی که به شکل گرداب هستند ديده می شود. يکی ازاين لکّه ها به قدری بزرگ است که قطر طولی آن سه برابر قطر کره زمين است. اين لکّه که به رنگ سرخ ديده می شود اولين بار توسط ستاره شناس انگليسی رابرت هوک درسال 1664 ميلادی کشف شد. لازم به ذکر است کمربندهای جویّ و لکّه سرخ مشتری از ميان تلسکوپی نسبتاً قوی آماتوری قابل تشخيص و رويت می باشند. سياره مشتری دارای ميدان مغناطيسی قدرتمند و عظيمی است که ساختار پيچيده ای دارد ودنباله آن تا مدار سياره زحل نيز کشيده شده است! مسلماً درايجاد اين ميدان قدرتمند توده مرکزی مشتری و لايه هيدروژن فلزی اطراف آن و همچنين چرخش سريع سياره نقش موثری دارند. ميدان  مغناطيسی سياره حتی بر اقمار مجاورش نيز تاثيرگذار است. مشتری اقمار زيادی دارد که چهار عدد آنها از بقيه به مراتب بزرگترند و اولين بار توسط ستاره شناس مشهور ايتاليايی گاليلئوگالیله کشف شدند. بدين جهت به آنها اقمار گاليله ای مشتری می گويند. اين چهار قمر به ترتيب فاصله از سياره عبارتند از: آيو (IO)، اروپا (Europa)، گانيمد (Ganymede) و کاليستو ( Callisto). جالب اين که هر کدام از اقمار ويژگي شاخصي دارند. آيو دارای فعاليت شديد آتشفشانی است در واقع فعال ترين قمر در منظومه شمسی محسوب می شود. اروپا دارای سطحی بسيار صاف وهموار است و سطح آن کاملاً از يخ پوشيده شده لذا نسبت بازتاب آن نيز بالاست (64/0 ). گانيمد با قطر 5276 كيلومترنه تنها بزرگترين قمر سياره  مشتری است بلکه با قطر 5276 کيلومتر بزرگترين قمر نيز در منظومه شمسی محسوب می شود. کاليستو نيز دارای سطحی تيره و بسيار قديمی است و احتمالاً كهنسال ترين قمر منظومه شمسي است. لازم به ذکر است که چهار قمر بزرگ مشتری را می توان به راحتی با دوربين های با بزرگنمايی کم مشاهده کرد. تاکنون سفینه های فضایی پایونیر10(سال1973)، پایونیر11(سال1974)،  ویجر1و2 (سال1979)، اولیس(سال1992) و مدارگرد و فرودگر جوّ مشتری (از سال1989 تاکنون) ازاین سیاره غول دیدن کرده اند. شمار اقمار کشف شده مشتری بعد از ارسال سفاين فوق به بيش از 63 قمر رسيده است که در نوع خود در منظومه شمسی جالب و بی نظير است .

سياره زحل(Saturn)
سياره زحل که به نام های کيوان و ساترن (الهه زمان و پدر ژوپیتر)  نيز خوانده می شود از زيباترين سيارات منظومه شمسی است که در فاصله متوسط 1427 ميليون کيلومتری از خورشيد به دور آن گردش می کند. گردش انتقالی زحل 46/29 سال زمينی به طول می انجامد. مدّت گردش وضعی آن در نواحی استوايی 25/10 ساعت است. زحل با قطر استوايی 120660 کيلومتر دومين سياره بزرگ منظومه شمسی است. چگالی آن در مقايسه با ديگر سيارات بسيار کمتر و فقط70/0 چگالی آب است. در واقع اگر به طور فرضی اقيانوس عظيمی از آب وجود داشته باشد، سياره زحل به راحتی بر آب شناور خواهد شد. چگالی اندک آن دلالت دارد براينکه ساختار داخلی آن از عناصر سبک هيدروژن و هليوم می باشد که شباهت زياد آن را با ساختار داخلی سياره مشتری نشان می دهد. سياره زحل همچون مشتری دارای يک هسته مرکزی کوچک و  احتمالاً لايه هيدروژن فلزی است که جوّی ستبر و غليظ آن را احاطه کرده است. جالب آن که کمربندهای ابری وناحيه های روشن در جوّ زحل نيز قابل تشخيص است. البته وضوح آنها کمتر از خطوط جوّی مشتری است.
يکی از ويژگيهای شاخص سياره وجود حلقه هايی زيبا و شگفت انگيز برگرد آن است. در واقع حلقه های زحل از فاصله نزديک شامل بی شمار حلقه و شکاف است که از ذرات ريز خرده سنگ و يخ تشکيل شده اند و از فواصل دور به شکل حلقه جلوه گری می کند. منشاء پيدايش حلقه ها هنوز نامشخص است ولی طبق نظرستاره شناس فرانسوی ادوارد رش(Edvard Roche) حدّی برای حداقل فاصله اقمار تا سياره وجود دارد که اگر قمری از حدّ فوق به سياره نزديکتر شود اثر متقابل جاذبه سياره موجب متلاشی شدن آن شده و قطعات خرده شده آن همانند حلقه هايی به دور سياره قرار می گيرند. تاکنون سفينه های کاوشگر پايونير 11(سال1979)،  وويجر1 (سال1980)،  وويجر2 (سال1981) و در حال حاضر سفينه کاسينی- هويگنس (ازسال 1997 تا 2008) از اين سياره ديدن کرده اند. اين سفينه ها با ارسال عکسها و اطّلاعات ارزشمند، بسياری از ناشناخته های اين سياره و اقمار شگفت انگيزش را کشف کرده اند. با بررسی دقيق تصاوير ارسالی اين سفينه ها بيش از 61 قمر برای اين سياره شناسايی شده است. يکی از کشفيات بزرگ سفينه وويجر آشکار سازی جوّ غليظ ونارنجی رنگ در اطراف بزرگترين قمر زحل می باشد. اين قمر تيتان نام دارد که قطری معادل  5150 کيلومترداشته که نيروی جاذبه آن  برای نگه داشتن برخی گازها کافی است. مشخص شده که در جوّ مه آلود اين قمر گازهای نيتروژن، هليوم و  متان يافت می شود. حتی ممکن است درياچه هايی نيز از نيتروژن و متان بر سطح تيتان وجود داشته باشد. سفينه کاسينی ـ هويگنس  با ماموريت شناخت هر چه بيشتر اين منظومه سياره ای کوچک به فضا پرتاب شد و در سال 2004 ميلادی با جدا شدن کاوشگر هويگنس از مدار گرد کاسينی و سقوط در جوّ تيتان به دانشمندان در شناخت هر چه بيشتر اين قمر شگفت انگيز ياری رساند. البته ماموريت مدار گرد کاسينی تا سال 2008 ميلادی ادامه دارد.

سياره اورانوس(Uranus)
سياره اورانوس (خدای آسمان اوّل و فرمانروای جهان) اولين سياره کشف شده با ابزار رصدی است که درسال 1781 ميلادی توسط ستاره شناس آماتور انگليسی ويليام هرشل (William Herschel) و با  تلسکوپی که خود ساخته بود کشف گرديد. البته او در ابتدا تصور می کرد که آن يک دنباله داراست!  سياره اورانوس با قطر استوايی 51120 کيلومتر يکی ديگر از سيارات غول گازی است که در فاصله دور 6/2869 ميليون کيلومتری خورشيد به دور آن گردش می کند. مدّت گردش انتقالی آن 013/ 84 سال زمينی به طول می انجامد و مدّت گردش وضعی اش 24/17 ساعت می باشد. چگالی اين سياره نيز همانند سيارات گازی ديگر کم و حدود 3/1 برابر چگالی آب است.چگالی کم گويای آن است که ساختار داخلی اورانوس نيز همانند سيارات مشتری و زحل ولی در مقياس کوچکتر است. اورانوس نيز عمدتاً از گاز هيدروژن و هليوم و مقاديری نيز متان تشکيل يافته است. در واقع متان موجود در جوّ آن رنگ آبی مايل به سبز اين سياره را باعث شده است. ويژگی خاص اين سياره ميل محوری استثنايی آن است. در واقع محور آن به اندازه 8/97 درجه کج شده است و به نظر می رسد که قطبين آن تقريباً در راستای صفحه  مداری اش قرار گرفته اند و صفحه استوايی آن عمود بر صفحه مداری آن می باشد. لذا به اورانوس سياره به پهلو خوابيده نيز می گويند.
اورانوس نيز همانند ديگر سيارات گازی حلقه هايی به دور خود دارد که البته باريکتر و کمنورترند و احتمالاً جنس آنها از ذرات يخ آب است که  لايه ای از گرد زغال (کربن) آنها را در بر گرفته است. بر مبنای اطّلاعات و تصاوير ارسالی سفینه کاوشگر وويجر2 (سال1986) اين سياره حداقل 15 قمر دارد که 5 قمر آن از بقيه بزرگترند و از مدتها با تلسکوپهای زمينی کشف شده بودند. 5 قمر بزرگ اورانوس به ترتيب اندازه از بزرگ به کوچک عبارتند از:  تيتانيا 1585 کيلومتر، اوبرو ن 1550 کيلومتر، اومبريل 1185 کيلومتر،  آريل1160 کيلومتر و  ميراندا 480 کيلومتر.  بزرگترين قمر اورانوس سطحی تيره و يخی دارد که آثارگودالهای شهابسنگی، شکاف و درّه در آن به فراواني يافت می شود.  اوبرون نيز دارای ويژگی خاص وجود جريان های مواد آتشفشانی است که برا ثر فوران ماده ای لجن مانند ايجاد شده اند.

سياره نپتون (Neptune)
سياره نپتون که نام خود را از خدای اقيانوس ها در اساطير يونانی برداشت کرده است. اولين سياره ای است که وجود آن قبل از کشف با ابزار رصدی با استفاده از محاسبات رياضی ثابت شد. سپس با تعيين دقيق موقعيت رصدی آن در آسمان در ميدان ديد تلسکوپ ها نمايان گرديد. کشف رصدی آن در سال 1846 ميلادی نصيب سه ستاره شناس از سه کشور مختلف به نام های جان کاوچ آدامس (John Couch Adams) انگلیسی،  اوربن لووريه (Urbain Leverrier) فرانسوی و گاله (Galle) آلمانی شد. سياره نپتون با قطر 49100 کيلومتر چهارمين سياره غول گازی و کوچکترين آنهاست که در فاصله 4497 ميليون کيلومتری به دور خورشيد گردش می کند. در اين فاصله دور گرمای خورشيد بسيار کم است به طوريکه دما در جوّ فوقانی سياره به 200ـ  درجه سانتيگراد می رسد. نپتون گردش انتقالی اش را در مدت 79/164 سال زمينی انجام می دهد و گردش وضعی آن 1/16 ساعت به طول می انجامد. چگالی سياره 1/6 برابرچگالی  آب است واحتمالاً دارای ساختار داخلی همانند سيارات گازی ديگر است ولی برخلاف فاصله دور آن از خورشيد نپتون جوّ فعالی دارد و وجود لکّه های تيره وروشن همانند  لکّه سرخ مشتری  حکايت از پويايی آن دارد. نپتون نيز در عرضهای جنوبی جوّ خود دارای يک به نام لكّه تيره بزرگ (Great Dark spot) است که ابرهای سفيدی آن را احاطه کرده اند.
رنگ آبی جوّ آن نيز دلالت بر وجود مقادير فراوانی گاز متان است که در واقع جاذب نور قرمز خورشيد و پخش کننده نور آبی آن است. اين سياره نيز همانند سيارات گازی دارای حلقه هايی است که البته کم نورتر و باريک تر ند. علاوه برآن پاره حلقه ها و ديسک های غبارين نازکی نيز در اطراف خود دارد که اولين بار در تصاوير ارسالی کاوشگر وويجر2 مشاهده و كشف شد. سفينه وويجر2 تنها سفينه ای بود که در سال 1989 ميلادی از نزديکی اين سياره نيلگون گذر کرد و اطّلاعات وتصاوير با ارزشی به زمين فرستاد. با بررسی تصاوير ارسالی اين کاوشگر اقمار جديدی نيز برای سياره کشف شد و تعداد آنها از 2 به 10 عدد رسيد. بزرگترين قمر نپتون، تريتون (Triton) نام دارد که قطری معادل 2720 کيلومتر دارد و گردش آن به دور نپتون پس رونده است. اين قمر دارای پوسته يخ بسته فعالی است و رنگ کلاهک قطب جنوب آن به صورتی متمايل است. چهره آن نيز چندان آبله گون نيست و از گودالهای برخوردی  شهابسنگی آثار کمی بر خود دارد.

سياره پلوتو(Pluto)
سياره پلوتو که نام آن از نام خدای مرگ و فرمانروای جهان  مردگان اساطير روم باستان اقتباس شده است يکی از دور دست ترين اجرام منظومه شمسی است.  برای کشف پلوتو تلاشهای چند ساله ای صورت گرفت و در نهايت در ژانويه سال 1930 ميلادی يک ستاره شناس آماتور رصد خانه لوول آمريکا به نام كلايد تومباو (Clyde Tombaugh) با بررسی عکس های گرفته شده از آسمان در محدوده  منطقه البروج موفق به کشف آن شد. فاصله متوسط پلوتو از ستاره مرکزی منظومه 5900 ميليون کيلومتر می باشد  که در مدت 248 سال زمينی به دور آن گردش می نمايد. صفحه مداري گردش آن به دور خورشيد به گونه ای است که زاويه ای 17 درجه با صفحه مداری ديگر سيارات می سازد. همچنين مدار آن با  مدار نپتون تلاقی داشته و در برخی مواقع وارد مدار نپتون می شود.به دليل بعد مسافت و ارسال نشدن سفينه ای به سوی اين سياره اطّلاعات دقيقی از خصوصيات فيزيکی و شيميايی آن در دست نيست. ولی با توجّه به داده های رصدی و کشف قمری به دور سياره که در سال 1978 ميلادی توسط جيمز کريستی (James Christy)  صورت گرفت و نام آن را کارون (charon) گذاشتند اندازه گيری برخی ويژگيهای آنها ميسر گرديد. به طوريکه قطر سياره 2400 و قطر کارون 800  کيلومتر تعيين شد. بررسی های طيفی نيز نشان داده اند که سطح پلوتو و قمرش از ماده متان جامد پوشيده شده است و احتمالاً ساختار داخلی پلوتو نيز سنگی است که چگالی آن 7/4 برابر چگالی آب است. اندازه و جرم اندک سیاره نشاندهنده آن است که ساختار آن شباهتی به سيارات گازی ندارد. لذا  احتمالاً در گذشته های دور يکی از اقمار نپتون بوده که به دليلی از جاذبه آن گريخته و به صورت جرم مستقلی به دور خورشيد شروع  به گردش کرده است. همچنين با بررسی های راداری  مدت گردش وضعی سياره 3/6 روز به دست آمده است. قمر آن نيز در همين مدت يک بار به دور پلوتو گردش می نمايد. در واقع قمر پلوتو دارای گردش همزمان است. در ژانويه 2006 ميلادی سفينه ای با نام افق های نو به سوی اين سياره پرتاب شد تا پس از نه سال به محدوده اين سياره برسد و تحقيق در مورد آخرين و ناشناخته ترین سياره منظومه شمسی و کمربند کوئيپر را آغاز کند.

 

دهمین سیاره منظومه ی شمسی:

سدنا(Sedna)(الهه درياها در فرهنگ اسكيمو)

فاصله ی این سیاره از خورشید در هنگام کشف، 90 برابر فاصله ی زمین از خورشید و سه برابر فاصله ی دورترین سیاره شناخته شده ی منظومه ی شمسی (پلوتو) از خورشید بود. این جرم در 23 آبان 1382 توسط «مایک براون» از موسسه ی فناوری کالیفرنیا، «چاد تروجیلو» از رصدخانه ی جمینی در هاوایی و «دیوید رابینوویتز» از دانشگاه ییل کشف شد. این محققان از تلسکوپ48 اینچی «ساموئل اوشین» رصدخانه ی پالومار در «سن دیه گو» ایالت کالیفرنیا استفاده کردند. چند روز پس از کشف این گروه، تلسکوپهایی در شیلی، اسپانیا و ایالتهای آریزونا و هاوایی نیز این جرم را رصد کردند. همچنین تلسکوپ فضایی «اسپیتزر» ناسا نیز که در طول موج فروسرخ کار می کند، به جستجوی این جرم پرداخت. گروه کشف کننده، نام این جرم را «سدنا» (Sedna) گذاشته ولی نام علمی آن «2003 12 UB» است.

مشخصات مداری:

«سدنا» دورترین جرم شناخته شده در منظومه شمسی است. در بیشترین حالت، فاصله ی «سدنا» از خورشید حدود 130 میلیارد کیلومتر، یعنی 900 برابر فاصله ی زمین و سه برابر فاصله ی سیاره ی پلوتو از خورشید است. مدار «سدنا» به دور خورشید، بصورت یک بیضی فوق العاده کشیده است، بطوریکه در هر 10500 سال یکبار به دور خورشید می گردد! «مایک براون» دانشیار نجوم سیاره ای در موسسه فناوری کالیفرنیا و سرپرست گروه کشف کننده می گوید: « از روی این جرم، خورشید بصورت یک ستاره ی کاملا معمولی و کوچک دیده می شود بطوریکه می توان با سر یک سنجاق که در فاصله ی بازوی دست از چشم قرار گیرد، قرص خورشید را به راحتی پوشاند! »
کشف این جرم در چنین فاصله ی زیادی از خورشید، دلیلی محکم بر وجود «ابر اوورت» (Oort cloud) می باشد؛ ناحیه ای شامل هزاران جرم یخی کوچک در دوردست ترین نقاط منظومه ی شمسی که به باور ستاره شناسان، منشا بسیاری از دنباله دارهای نزدیک شونده به زمین است.

  اندازه و رنگ:

اندازه ی «سدنا» تقریبا سه چهارم سیاره ی پلوتو است و پس از مریخ، قرمزرنگ ترین جرم منظومه شمسی است. ستاره شناسان قطر «سدنا» را بین 1280 تا 1760 کیلومتر برآورد می کنند. «سدنا» همچنین بزرگترین جرم یافته شده در منظومه شمسی پس از کشف پلوتو در سال 1308 خورشیدی است. این جرم در سرد ترین ناحیه ی منظومه شمسی قرار گرفته است؛ جایی که دمای آن هیچگاه بیشتر از 240- درجه ی سلسیوس نمی شود. البته دمای این شبه سیاره معمولا از این هم کمتر است، زیرا در هنگام حرکت در مدار 10500 ساله ی خود، فقط مدت کمی را در فاصله ای نسبتا نزدیک به خورشید می گذراند.

قدر ظاهری و موقعیت رصدی:

قدر ظاهری «سدنا» حدود 5/20 است و پس از غروب آفتاب، در افق جنوب غربی بین سیاره مریخ و زهره دیده می شود. البته تقریبا با هیچ یک از تلسکوپهای آماتوری نمی توان این جرم کم سو را مشاهده کرد! گفتنی است قدر ظاهری، یک مقیاس نسبی برای سنجش میزان روشنایی اجرام آسمانی است. مثلا قدر ظاهری خورشید منفی 21 ، ماه شب چهارده منفی 13 و قدر ظاهری نورانی ترین ستاره آسمان، موسوم به «شعرای یمانی» (شباهنگ،Sirius) منفی 5/1 است. در این مقیاس، هر چه به سمت اعداد منفی حرکت کنیم، میزان روشنایی ظاهری جرم آسمانی زیادتر می شود.

اکنون دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا به یافته ی جدیدی دست یافته اند و آن کشف ماه این کره ی دور افتاده است.این قمر که Gabrielle نام گرفته است ۱۰۰ براب از سدنا کم نورتر و حدود هر چند هفته یک بار به دور آن می گردد.Gabrielle توسط تلسکوپ ۱۰متری رصد خانه ی Keck در هاوایی شناسایی شد.رهبری این پروژه بر عهده ی Micheal E.Brown پروفسور ستاره شناسی سیاره ای بود.قطر این قمر یک دهم قطر سدنا ،۲۷۰ کیلومتر تصور می رود.

منبع:

http : // zaminshenasi . iranblog . com

کانی شناسیmineralogy

مقدمه
قرنها پيش از دستيابي انسان به فلزات و علم استخراج و مصرف آنها، برخي از سنگها و كانيها مهمترين ابزار دفاعي، زراعي و شكار بشر محسوب مي شده اند.بشر اوليه جهت تهيه ابزار سنگي از مولد داراي سختي زياد همچون سنگ چخماق، كوارتزيت،ابسيدين، كوارتز و ..... كه در محيط زندگي اش فراوان بوده استفاده كرده است.
نحوه استفاده و بكارگيري اين مولد آن چنان در زندگي و پيشرفت انسان مؤثر بوده است كه بر اين اساس زمان زندگي انسان اوليه را به سه دوره ديرسنگي، ميان سنگي ونوسنگي تقسيم شده اند. همزمان با شناخت فلزات و استخراج آنها عصر فلزات آغاز گرديد. احتمالاً اولين فلز استخراج شده در حدود 4500 سال ق.م، مس بوده است.
حدود 2700 سال قبل عصر مفرغ آغاز شد كه در اين عصر انسان ابزار خود را از اين آلياژ تهيه مي نموده است.
حدود 3000 سال ق.م مصريها از ذوب سيليس شيشه تهيه نمودند و قرنها پيش از ميلاد مسيح چينها در فسيلها از كائولن ابزار چيني مي ساخته اند. در طول تاريخ اطلاعات بسياري در رابطه با چگونگي شكل گيري، جنس، ساختمان و ساير خصوصيات كانيها بدست آمده است.

حال اين سؤال مطرح ميشود كه كاني چيست؟
كاني عبارت است از عناصر يا تركيبات شيميايي طبيعي جامد، همگن، متبلور و ايزوتوپ با تركيبات شيميايي نسبتاً معين كه در زمين يافت ميشود. خواص فيزيكي كانيها در حدود مشخص ممكن است تغيير نمايند.
كانيها به صورت اجسام هندسي با ساختمان اتمي منظم متبلور ميگردند كه به آن بلور ميگويند. اگر بلور يك كاني را به قطعات كوچك و كوچكتر تقسيم نماييم سرانجام به كوچكترين جزء داراي شكل هندسي منظم خواهيم رسيد كه آن را واحد تبلور، سلول اوليه و يا سلول واحد مي نامند. از كنار هم قراردادن واحدهاي تبلور شبكه بلور كه سازنده اجسام متبلور است ايجاد مي گردد.
علاوه بر كانيهاي متبلور با دستهاي از تركيبات داراي تمامي خواص كاني بجز سيستم تبلور مي باشند كه اين دسته را شبه كاني مي نامندو شرايط تشكيل كانيها بسيار متفاوت است، برخي مانند پيريت ممكن است در شرايط بسيار متنوعي ايجاد گردند در حاليكه برخي ديگر به عنوان كاني شاخص، فشار، دما وجود عناصر راديواكتيو و ......... مورد استفاده قرار مي گيرند.
همه كانيها به استثناء شبه كانيها در يكي از 7 سيستم تبلور شناخته شده متبلور ميگردند.
برخي از كانيها در شرايط مشابه در كنار هم تشكيل ميگردند كه به آنها پاراژنز با كانيهاي همراه گفته ميشود.
كانيها در طبيعت در اندازههاي بسيار متفاوتي يافت ميشوند كه بر اين اساس آنها را به درشت بلور، متوسط بلور، ريزبلور و مخفي بلور تقسيم مينمايند. برخي از انواع درشت بلور و متوسط بلور در نمونه هاي دستي قايل تشخيص بوده، انواع ريز بلور توسط ميكروسكوپهاي قوي و كانيهاي مخفي بلور را به كمك اشعه X و ميكروسكوپهاي الكتروني مي توان شناسايي نمود.
سنكا Seneca(4ق.مـ65م) براي نخستين بار نشان داد كه سنگهاي پر بهاء درميان شنهاي رودخانه يافت ميشوند.
ابوريحان بيروني (362ـ440) چگالسنج (پكينومتر) را جهت تعييين چگالي كانيها اختراع غدد و زكرياابن محمدبن محمودقزويني (600 هـ 682) كشف كرد كه ياقوت سرخ و ياقوت كبود هر دو يك كاني هستند كه به دو رنگ مختلف ديده ميشوند. زيرا اين كانيها از لحاظ شكل تبلور يك متر. اين نخستين باري بود كه شكل بلورين كاني مورد توجه قرار گرفته است.
نيكولا استنون (1638-1686)در رابطه با كوارتز اظهار داشت كه زاويه بين رويه هاي اين كاني همواره ثابت است.حتي اگر طول رويه هاي آن تغيير نمايد.
گئوگورگ بوئر (1494ـ1555)در كتابي سختي شكستگي، رنگ و سايه خواص كانيها را مورد بررسي قرار داد. وي معتقد بود رگه هاي كاني در شكافهايي كه در اثر حركت زمين تشكيل شده است از مواد محلول موجود در آبهاي فرورونده يا آبهايي كه از اعماق زمين بالا مي آيند تشكيل شده اند.
سيستم تبلور كانيها را رندژوستهائوي (1743ـ1822) به هفت دستگاه اصلي تقسيم نمود. كه امروزه نيز مورد قبول است.
كانيها داراي ارزش اقتصادي بسيار زيادي مي باشند، بطوريكه اقتصاد بسياري از كشورهاي جهان نظير سيگي، گپنه ....... بر اساس مواد معدني پايه ريزي شده است.
اگر چه بسياري از كاني ها داراي ارزش درماني ويژه خود هستند و حتي تعدادي به عنوان مواد سمي و مهلك مورد استفاده قرار ميگيرند، ولي افرادي نيز وجود دارند كه همراه داشتن كانيهاي معين را در درمان برخي از بيماريهاي موثر ميدانند. در سراسر جهان عده زيادي علاقمند به جمع آوري مجموعه هاي كاني هستند، در يك پيك نيك خانوادگي مي توان نمونه هايي از اين خلقت زيباي خداوند جمع آوري نمود. با توجه به اينكه در كشور ما كانيهاي متنوعي وجود دارند و بسياري از آنها قابل دسترس ميباشند مي توان حتي به عنوان سرگرمي می توان از آن استفاده کرد.

عناصر:
به غير از گازهاي اتمسفر تنها 20 عنصر به صورت آزاد و طبيعي يافت ميشوند. اين عناصر در سه گروه زير طبقه بندي ميشوند:
1) فلزات........................ طلا، نقره، پلاتين، مس، سرب
2) شبه فلزات ................ ارسنيك و ...
3) غيرفلزات ................. گوگرد، كربن

كاني
کانی عنصر يا تركيبات شيميايي، طبيعي، جامد، همگن، متبلور با تركيبات شيميايي نسبتاً معين است كه سازنده اصلي سنگهاي پوسته جامد زمين ميباشد.اين مواد كه بر اساس قوانين خاصي متبلور مي گردند بر اساس خواص فيزيكي، سيستم تبلور، ماكل يا دوقلويي و خواص شيميايي خود قابل شناسايي و تشخيص هستند.اين مواد علاوه بر زيبايي ظاهري خود به دليل دارا بودن ارزش اقتصادي و علمي از ديرباز مورد توجه خاص انسان بوده اند. چرا كه بسياري از جواهرات، سنگهاي معدني و ......... در واقع كاني هستند.

شبه كاني
اصطلاح شبهكاني جهت معرفي آن دسته از مواد طبيعي كه تمامي خواص كاني بجز سيستم تبلور را دارا هستند بكار ميرود.
مانند : اوپال Opal
ليمونيت
ابسيدين
كهربا Amber

غيرسيليكاتها
اين دسته كانيها در 11 گروه به شرح زير طبقه بندي ميشوند:
سولفاتها ارسناتها اكسيدها
فسفاتها سولفوسالت ها سولفيدها
فلوريدها كلريدها كربناتها
تنگستات و موليبدات هيدروكسيدها

سيليكاتها
واحد اصلی سازنده ی ساختمان سیلیکاتها، تترائدرهاي SiO2 است كه ممكن است توسط يك يا چند اتم اكسيژن خود با هم ارتباط برقرار نمايند. بارهاي خنثي نشده اكسيژن هاي باقي مانده توسط ساير کاتیون ها خنثی می شوند که بر این اساس سیلیکاتها را به 6 خانواده تقسيم مينمايند:
1- نزو سيليكاتها Nesosilicates(منفرد)
2- سورو سيليكاتها Sorosilicates(دمبلی)
3- سيكلو سيليكاتها cyclosilicatesحلقوی)
4- اينو سيليكاتها Inosilicates(زنجیری:۱-تک زنجیری(پیروکسن)    ۲- مضاعف(آمفیبول)
5- فيلو سيليكاتها phylosilicates(ورقه ای)
6- تكتو سيليكاتها tectosilicates(داربستی)
كانيهاي سيليكاته داراي اهميت بسيار فراواني ميباشند. اين كانيها سازندگان اصلي سنگهاي آذرين هستند. بسياري از كانيهاي سيليكاته به دليل مقاومت زياد در مقابل عوامل فرسايش و هوازدگي در سنگهاي رسوبي و رسوبات به وفور ديده ميشوند.
مطالعه نوع ماگما، تعيين سن سنگهاي آذرين، بررسي و مطالعه سنگهاي دگرگوني و ........... از طريق مطالعه كانيهاي سيليكاته امكانپذير است. وجود اين كانيها در ساير سيارات و اقمار منظومه شمسي اثبات شده است.
كانيهاي اين گروه از ديدگاه صنعتي بسيار حائز اهميت ميباشند و به عنوان مثال در صنايع سراميك، چيني، رنگ، الكترونيك، نسوز، ساينده ها، صنايع صوتي و هسته اي و .......... بكار ميروند.

خواص فیزیکی کانی ها:

چگالي كانيها:
چگالي بلورهاي داراي شكل هندسي منظم، از طريق محاسبه حجم جسم و تعيين نسبت حجم به وزن جسم بدست مي آيد. براي بدست آوردن چگالي كانيهاي فاقد شكل معين ميتوان قطعهاي از كاني مورد نظر را به استوانه مدرج حاوي آب قرار داد. تفاوت سطح آب در قبل و بعد از قراردادن كاني برابر با حجم كاني ميباشد.
همچنين ميتوان وزن يك نمونه را در هوا و به صورت غوطه ور در آب از طريق ترازو به دست آمد.
چگالي كانيها به تركيب شيميايي آنها بستگي دارد، ناخالصيهاي موجود در يك كاني مي تواند از جرم مخصوص آن كاني را تغيير دهد به همين دليل جرم و به دنبال آن چگالي را بين دو عدد نزديك به هم در نظر ميگيرند.
برخي از كانيها در آب محلول هستند، جهت محافظت از اين نوع كانيها در طول آزمايش، بهتر است از مايعاتي چون استون، الكل و بنزين استفاده نمود. البته بايد چگالي اين مايعات را قبلاً تعيين و با آب مقايسه نمود.
در برخي از كانيها چگالي يكي از ويژگيهاي مهم در شناسايي به شمار ميرود، به عنوان مثال وزن مخصوص گالن و باريت بسيار بالا بوده در صورتي كه دياتوميت بسيار سبك مي باشد.

دو قلويي Twining:
رشد توأم دو يا چند بلور هم شكل كه از نظر بلورشناسي جزء يك گروه ميباشند و از قوانين خاصي تبعيت مينمايند را دوقلويي ميگويند. دو نوع دوقلويي وجود دارد كه عبارتند از دوقلويي متداخل و دوقلويي متقاطع كه بستگي به چگونگي قرار گرفتن بلورهاي منفرد به طور ساده و با هم و يا در داخل يكديگر تقسيم شده اند.

پيرو و پيزو الكتريسيته
پيرو الكتريسيته : بلورها در بعضي از كانيها با سرد و گرم شدن داراي بارالكتريكي ميشوند البته اين پديده در بلورهايي مشاهده ميگردد كه فاقد مركز تقارن مي باشد. كه به اين قابليت پيرو الكتريسيته Pyroelectricity ميگويند. در اثر گرم شدن در يكي از دو انتهاي محور تقارن اين نوع بلورها با ر الكتريكي مثبت و در انتهاي ديگر بار منفي به وجود مي آيد و هنگام سرد شدن اين عمل معكوس ميشود. بلور كوارتز به خوبي خاصيت پيروالكتريسيته از خود نمايش مي دهد به طوريكه در رويه هاي آنها يكي در ميان بارالكتريكي مثبت و منفي در اثر دما ايجاد ميشود.

پيزوالكتريسيته :
بلور بعضي از كانيها كه فاقد مركز تقارن هستند هنگامي كه در امتداد مشخصي بر آنها فشار وارد ميشود داراي بارالكتريكي ميشوند. كه به اين پديده پيزوالكتريسيته مي گويند.
امروزه به علت مصرف زياد صفحه هاي پيزوالكتريك آنها را از بلورهاي مصنوعي اتيلن ديامين. تارترات، فسفات آلومينيوم و بعضي مواد ديگر به قيمت ارزان تهيه مي كنند.

جلا Luster
توانايي كاني در انعكاس، متفرق كردن و جذب نور را جلا ميگويند. اشعهاي كه بر روي سطح صاف يك كاني ميتابد منظره ويژه اي را ايجاد مي نمايد كه بر اين اساس جلا را به دو گروه اصلي تقسيم مي نمايند:
1- جلاي فلزي
اين كانيها مقدار زيادي از نور را منعكس كرده و جلاي آنها مانند سطح صاف فلزات مي باشد.
2- جلاي غيرفلزي يا سنگي
اين نوع جلا بر اساس منظره ظاهري به انواع زير تقسيم مي گردد.
ـ جلاي شيشهاي : شفاف و شبيه شيشه مي باشد. مثل كوارتز
ـ جلاي الماس : در كانيهايي كه ضريب شكست نور بالا است ديده مي شود. مثل الماس
ـ جلاي صمغي : ظاهري مانند صمغ درخشان دارد. مثل كهربا
ـ جلاي مومي : شبيه به موم ديده مي شود.
ـ جلاي صمغي يا مرواريدي : مانند مرواريد و به صورت قوس و قزحي به نظر مي آيد. مثل مرواريد
ـ جلاي چرب : سطح كاني چرب به نظر ميرسد. مثل نفلين
ـ جلاي ابريشمي : درخشندگي ابريشمي داشتنه و در بسياري از كانيهاي با ظاهر رشتهاي ديده ميشود. مثل برخي از انواع ژيپس

لمس
به وسيله دست زدن به كانيها مي توان فهميد كه كدام يك بيشتر و كداميك كمتر دما را هدايت مي كنند. به عنوان مثال توپار خيلي سردتر از كوارتز است چون كوارتز بيشتر هادي دما است. بعضي از كانيها لمس زبر و عدهاي مثل تالك حالت صابون مانند و نرم و لغزندهاي دارند. و يا گرافيت و نفلين لمس چرب دارند. بعضي ديگر به دليل داشتن خلل و فرج زياد به زبان مي چسبند مثل كائولن.

لومينسانس Luminescence
هر گاه دستهاي اشعه نوراني به يك جسم تابيده شود معمولاً قسمتي از آن جذب و تبديل به حرارت ميشود. ولي در برخي از كانيها قسمتي از انرژي تبديل به انرژي نوراني با طول موج بزرگتر شده و معمولاً رنگ آن عوض ميشود. اين قابليت به نام خاصيت نوردهي يا لومنيلساس خوانده ميشود.
پديده لومنيلساس در اثر تغيير تراز الكترونها در اثر تحريك فيزيكي ايجاد ميگردد. برخي از كانيها اگر تحت تأثير نور شديد يا نور ماوراء بنفش و يا مالش شديد قرار گيرند اين خاصيت را از خود بروز ميدهند.

پديده لومنيلساس به انواع مختلفي تقسيم ميشود كه برخي از آنها عبارتند از فلورسانس، فسفرسانس، ترمولومنيلساس و تريبولومنيلساس ميباشد.
1- فلورسانس Fluorescence
اگر به محض قطع شدن محرك، نوري كه ايجاد ميشود از بين برود اصطلاحاً به آن فلورسانس گفته ميشود. كانيهاي داراي اين خاصيت در نور فرابنفش تغيير رنگ مي دهند مانند نور ساطع شده از شبرنگ خيابانها براي شناسايي اين خاصيت ميتوان از لامپ هاي تست اسكناس استفاده نمود.

2- فسفرسانس Phosphorescence
اگر تا مدتي پس از قطع انرژي اين خاصيت نوردهي تا مدتي باقي بماند به نام فسفرسانس ناميده ميشود مانند برخي از ساعتهاي مچي كه خاصيت شبرنگ دارند و در تاريكي نور از خود ساطع ميكنند.
كاني خالص هيچوقت داراي خاصيت فسفرسانس نيست براي اينكه كاني داراي خاصيت مزبور باشد لازم است كه در آن مقداري ناخالصي كه فسفرزا گفته ميشود وجود داشته باشد.
3- ترمو لومينسانس Thermo luminescence
خاصيتي است كه در برخي كانيها هنگام حرارت دادن آنها به صورت التهابي نوراني ديده ميشود این خاصیت در دمای بین 50 تا 100 درجه سانتیگراد در طیف مرئی دیده
می شود و در دمای بالاتر از 450 درجه سانتیگراد خاتمه می یابد.

مزه
مزه براي تمام كانيها نمي تواند عاملي شناساگر باشد اما براي برخي از كانيها همانند هاليت (نمك طعام) به عنوان مهمترين شاخص ميباشد. استفاده از مزه كانيها جهت شناسايي كاري خطرناك است چون ممكن است برخي از آنها داراي خاصيت سمي يا مضر باشد.
برخي از كانيها عمدتاً توسط مزه قابل شناسايي ميباشند عبارتند از : سولفاتها، هاليتها و بوراتها
به طور كلي كانيهايي كه در آب قابل حل ميباشند به منظور تست مزه ميتوانند مورد بررسي قرار بگيرند. اين كانيها عمدتاً داراي مزه مشخص مي باشند.

خاصيت مغناطيسي آهنربا
بر اساس وجود و عدم وجود خواص آهنربايي كانيها را به سه دسته تقسيم مينمايند :
1- كانيهاي فرو مگنتيك Ferromagnetic
اين دسته از كانيها به راحتي جذب آهنربا مي شوند. مانند مگنتيت
اين دسته خود به دو گروه كانيهاي جاذب آهنربا و كانيهاي دافع آهنربا تقسيم ميگردند. در يك ميدان مغناطيسي محور كانيهاي جاذب آهنربا در جهت دو قطب آهنربا و محور كانيهاي دافع آهنربا عمود بر جهت ميدان قرار ميگيرد. البته كانيهايي كه به صورت مكعب مربع (كوبيك) باشد نميتوانند اين خاصيت را از خود نشان دهند.

2- كانيهاي پارامگنتيك Paramagnetic
اين كانيها فقط در صورتي كه در ميدان مغناطيسي قوي قرار گيرند قادرند خاصيت آهنربايي از خود نشان دهند. مانند كروميت و پلاتين

3- كانيهاي ديامگنتيك Diamagnetic
آن دسته از كانيها را شامل ميشود كه در هيچ شرايطي جذب آهنربا نمي شوند.

البته بايد توجه نمود كه برخي از كانيها ظاهراً خاصيت آهنريايي از خود نشان نمي دهند و گاهي لازم است كه به صورت پودر درآورده شده وآنها را مورد آزمايش قرار داد، برخي از كانيها نيز تنها تحت تأثير حرارت است از خود خاصيت آهنربايي نشان مي دهند مانند ايلمنيت.

رنگ
جهت تعيين رنگ كاني بايد قطع هاي از كاني را شكست و رنگ سطح تازه آن را مدنظر قرار داد. رنگ برخي از كانيها مشخص و عامل مهمي در شناسايي آنها است مانند فيروزه و لازوريت ولي معمولاً رنگ كاني بسته به عوامل فيزيكي و شيميايي بسيار متغير است. وجود مقداري ناخالصي از عناصر ديگر، نقص در شبكه بلورين كاني، وجود كانيهاي ديگر در درون يك كاني سبب تغيير رنگ آن ميشوند. برخي از كانيها در برابر نورهاي طبيعي و مصنوعي (به ويژه اشعه ماوراي بنفش) و حتي تغيير زاويه تابش نور تغيير رنگ مي دهند.

برخي از كانيهاي شفاف در جهات مختلف بلورهايشان، رنگهاي متفاوتي را نمايش مي دهند كه اين پديده را چند رنگي Pleochroism مي نامند.

نقص در شبكه بلورين كاني Crystal Defect
كمبود يك آنيون يا كاتيون سازنده شبكه يا وجود الكترونهاي آزاد غير وابسته به اتمهاي شبكه از جمله موارد نقص شبكه بلورين كانيها به حساب مي آيند كه ميتوانند سبب تغيير رنگ در كاني شوند.
قرار گرفتن كاني در معرض تشعشعات پرانرژي و مواد راديواكتيو، خروج يون از شبكه تحت تأثير ميدانهاي الكتريكي و بسياري از موارد ديگر، مي توانند موجب ايجاد نقص در شبكه بلورين كاني شوند.

به عنوان مثال نقص در شبكه بلورين ميتواند هاليت بيرنگ را به رنگهاي آبي، زرد ......... در آورد. همچنين رنگ دودي و بنفش كوارتز به دليل نقص در شبكه بلوري آن است.

رخ يا سطح تورق Cleavage
برخي از كانيها هنگام شكستن در امتداد سطوح يا سطح معيني  شكسته مي شوند. هر قدر قدرت پيوند اتمي در امتداد دو امتداد سطوحي ضعيفتر باشد، كاني در آن امتداد راحت تر شكسته و رخ بهتري دارد.

رنگ خاكه
اثر گرد كاني كه از كشيده شدن آن بر روي چيني بي لعاب به دست مي آيد را اصطلاحاً رنگ خاكه مي نامند كه در بسياري از موارد مي تواند در شناسايي كاني مفيد باشد.
بين رنگ خاكه و رنگ كاني لزوماً رابطهاي وجود ندارد و كانيهاي داراي رنگ يكسان ممكن است رنگ خاكه متفاوتي به جاي بگذارد و بلعكس.مثلاً پيريت و طلا داراي رنگ زرد طلايي هستند ولي رنگ خاكه پيريت سياه و رنگ خاكه طلا، زرد طلايي مي باشد.
معمولاً رنگ خاكه هاي غيرفلزي اثر بيرنگ و يا بسيار روشني از خود به جاي مي گذارند و كانيهاي فلزي رنگهاي تيره تري را ايجاد ميكنند.
سختی چینی بی لعاب در مقیاس موس حدود 7 است بنابراین نمی توان از رنگ خاکه کانیهایی که سختی 7 و بیشتر از 7 دارند استفاده نمود.

درجه سختی
درجه سختي، ميزان مقاومت يك كاني در برابر خراشيده شدن را نشان مي دهد.
سختي كاني به نوع پيوند و چگونگي استقرار اتمها در مولكولهاي آن بستگي دارد. براي مقايسه سختي، دوكاني را بر روي هم مي كشند، كاني داراي سختي بيشتر بر روي كاني كم مقاومت تر خط مي اندازد، و اگر دو كاني داراي سختي يكسان باشند مي توانند بر روي همديگر خط بياندازند. البته بايد توجه نمود كه آيا واقعاً خراشيدگي پديد آمده است يا خير، زيرا كانيهاي نرم ممكن است اثري از خود بر روي كانيهاي مقاومتر پديد آورند كه البته اين اثر با مالش پاك مي گردد.
ميزان سختي و برخي از كانيها در سطوح مختلف متفاوت است. مثلاً برخي از سطوح سينيت را به راحتي ميتوان با ناخن خراش داد ولي رويه ديگر آن بسيار مقاوم بوده و سختي آن بسيار بالا است.
جهت شناسايي كانيها عموماً از جدول سختي موس Mohs استفاده ميگردد. اين جدول از 10 كاني با 10 سختي متفاوت تشكيل شده است.

سطح شكست Fracture
يكسان بودن قدرت پيوندهاي شيميايي در تمام جهات در برخي از كانيها سبب مي شود كانيها در اثر ضربه به صورت نامنظم شكسته شوند سطح پديد آمده را سطح شكست مي گويند.

تعريف سيستم تبلور
بسته به عناصر قرینه ای که در سلول اولیه وجود دارد اجسام متبلور را به 7 سیستم تقسیم می کنند. که این سیستمهای تبلور خود به رده های کوچکتری تقسیم می شوند.
سيستم كوبيك (ايزومتريك)
فرمهاي بلوري كليه سيستم ايزومتري در رابطه با 3 محور به طول مساوي ميباشد. كه هر سه بر هم عمودند، چون هر سه محور مشابه هم هستند، لذا قابل تبديل به يكديگر بوده و همگي با حرف a نشان داده ميشود.
بطور كلي : بلورهايي كه در سيستم كوبيك متبلور ميشوند داراي سه محور تقارن هم اندازه و عمود برهمند.
a=b=c
درجه à=ß=Ý=90
ساده ترين شكل تبلور در اين سيستم به صورت مكعب مربع است.

2- سيستم تتراگونال
سه محور بلورشناسي عمود بر هم دارد كه دو محور افقي با هم مساوي بوده و محور سوم ميتواند كوتاه تر يا بلندتر از آنها باشد.
ساده ترين شكل تبلور در اين مانند يك مكعب مستطيل (با قاعده مربع) در نظر گرفت.
à=b≠C
درجه à=ß=Ý=90
سيستم ارتورومبيك
فرمولهاي بلوري در اين سيستم داراي سه محور بلورشناسي عمود بر هم با ابعاد مختلف مي باشند.
ساده ترين شكل تبلور در اين سيستم را ميتوان مانند يك قوطي كبريت در نظر گرفت.
à≠b≠C
درجه à=ß=Ý=90
- سيستم منوكلينيك
بلورهاي منوكلينيك داراي سه محور بلورشناسي به ابعاد مختلف مي باشند. كه دو محور آن بر هم عمود و محور سوم نسبت به آنها به طور مايل قرار گرفته است.
à≠b≠C
à=Ý=90 ß≠90
5- سيستم تريكلينيك
در اين سيستم اشكال بلوري داراي سه محور بلورشناسي در ابعاد مختلف ميباشند كه نسبت به يكديگر مايلند.
à≠b≠C
درجه à≠ß≠Ý≠90
6- سيستم تري گونال (رومبوئدريك)
داراي 4 محور تقارن بوده كه همه با هم مساوي هستند كه سه محور در يك صفحه افقي قرار داشته و محور چهارم بر آنها عمودند.
a=b=c=r
à=ß=Ý=p
7- سيستم هگزاگونال
شكل آن منشوري با قاعده شش ضلعي منظم

واكنش با اسيد

خاصيت شيميايي بلورها در تمام جهت آنها يكسان نمي باشد. هر گاه يك رويه از بلوري را در معرض اسيد قرار دهيم اين رويه به صورت نامنظم توسط اسيد خورده مي شود كه اغلب شكلهاي خوردگي مشخص و در جهت خاص ظاهر ميشود. از روي شكلهاي خوردگي مي توان بلورها را شناخت و پي به تفاوتهاي رويه هاي مختلف بلورها برد.
به وسيله اسيد گاهي ميتوان به سيستمي را كه كاني در آن متبلور شده است پي برد. مثلاً اگر ميكا كه ظاهري شش گوشه دارد در معرض اسيد قرار بگيرد قسمت خورده شده سيستم رومبوئدريك را ثابت مي كند. 
تاریخ کانی شناسی
در دوره پیش از تاریخ، مردم عهد باستان از سنگهای آهکی برای ساخت خانه های خود استفاده می کردند. استفاده از خاک رس بعنوان ملات و گاه پرچین مرسوم بوده و با کشف سنگ آتشزنه یا چخماق(سیلکس) از آن برای ساخت ابزار کار(داس و تبر) نیز استفاده میکردند. آثار بجای مانده در مناطق کرمانشاه، لرستان و میناب قدمتی حدود ۱۰۰ هزار تا ۷۵ هزار سال پیش را نشان می دهند.
آثار بدست آمده از حفریات هوکریده ۱۹۶۶ در منطقه کوهبنان کرمان بخوبی جایگاه ابسیدین را در صنایع مشرق زمین معین می نماید. بازمانده اشیاء کوهبنان نشان می دهد که ساکنان این مناطق در اواخر هزاره نهم و اوایل هزاره هشتم پیش از میلاد از تکنولوژی بسیار پیشرفته ای در صنعت ابزار سازی برخوردار بوده اند . به احتمال زیاد ابسیدین مورد نیاز از معدن بصیران در شمال یا از معادن اطراف بم در جنوب تامین می شده است.
اواخر هزاره هفتم و اوائل هزاره ششم در ایران را مرحله گذر از دوره نوسنگی به دوره فلزات می دانند و این در حالی است که بگفته اسمیرنوف دوره نوسنگی تا اواخر هزاره چهارم در اروپا ادامه داشته است.
ساکنان تل ابلیس کرمان( کرمان شناسی، محمدرحیم صراف) نخستین قوم ایرانی بوده اند که کانسارهای مس پیرامون خود را شناخته و به آن دسترسی داشته اند. و با ذوب این کانه در ظروف سفالینه به ساخت وسائل زندگی می پرداخته اند. ایشان می گویند که این ساکنان در ۶۰۰۰ سال قبل به ارزش و اهمیت مس در اطراف دهکده خویش پی برده بوده اند. استفاده از کانیهای کربناته مس (نظیر مالاکیت و آزوریت) و سولفور مس (کالکوپیریت) در این زمان ثابت شده است.
در هزاره چهارم استفاده از فلزات برای ساختن ابزار جایگاه خوبی پیدا نموده بود اما هنوز از سنگ نیز استفاده میکرده اند. آثار مس چکش کاری شده نشان می دهد که هنوز در تکنولوژی ذوب مس متبحر نشده بودند. جواهرات فراوان مزین به نگین های عقیق و فیروزه به جذابیت بیشتر این آثار کمک شایانی نموده است.اشیاء مسی، سربی و نقره ای این دوران گویای گسترش فعالیت های معدنی این دوران است. یکی از مکانهای استفاده از مفرغ و آهن در نقشه خاورمیانه کوهبنان است.
در هزاره سوم پیش از میلاد شهداد مرکز رونق صنعتی و معدنی و بازرگانی بوده است. در این محل کارگاههای فلز کاری(مس، مفرغ، نقره و سرب) و سفالگری و سنگ تراشی که از سنگ صابون(سرپانتینیت) و سنگ مرمر ابزار می ساخته اند برپابوده است. در این زمان از کوهبنان بعنوان مرکز تولید توتیا یاد می کنند. آثار معدنی استفاده از اکسید روی در این مناطق به اثبات رسیده است. استفاده از سنگ صابون و وجود کارگاههای تولید این ابزار و اشیاء، در آثار تپه یحیی(جنوب دشت صوغان شهرستان بافت) و کشف چهار محل استخراج در شعاع ۲۵ کیلومتری این محل نشان از مصرف و صادرات سنگ صابون از این ناحیه به سرتاسر منطقه در این دوران بوده است.
در اروپا ثابت شده است که در هزاره دوم پیش از میلاد گذار از عصر سنگ به عصر مس به تدریج صورت گرفته اما در ایران آغاز عصر مفرغ(برنز) مقارن با همین زمان است.
در هزاره یکم قبل از میلاد ساکنین ایران زمین مدتی است شهر نشینی را تجربه کرده و با انواع سنگهای ساختمانی جهت ساخت ابنیه آشنائی داشتند. در این هنگام در نوشته های آسوری آمده است که ایرانیان کانه های سولفوری را در کوره های بلند هفت فوتی(۲ متر) تسویه می کرده اند. استعمال روزافزون آهن اوضاع اقتصادی را دگرگون نمود زیرا معادن آهن بسیار متنوع تر و غنی تر از معادن مس بود و مناطقی که قبلا از اهمیت چندانی برخوردار نبودند اهمیت یافتند. هرچند استفاده از آهن در فلات ایران موسوم به این دوران است اما از اهمیت استفاده از مس و مفرغ کاسته نشد. در نیمه نخست هزاره یکم دولت ایرانی ماد در بخش باختری ایران پدیدآمد. در این زمان که بعنوان "عصر تاریخ ایران" از آن یاد می کنند ساکنان ایران صنعتگرانی داشته که با بسیاری از سنگها و کانیها و حتی نحوه جایگیری آنها در زمین و گداز فلزات آشنا بوده اند.
در نیمه دوم هزاره یکم پیش از میلاد با تاسیس امپراتوری پارسیان و اعتلاء تمدن ایرانی نه تنها شناخت زمین و بهره برداری از منابع نهفته در درون آن میسر شد بلکه در زمینه های زمین شناسی مهندسی همچون راهسازی، سدسازی، حفر کانال و پل سازی گسترش یافت. شناخت مواد نفتی و قیر از سده ششم پیش از میلاد در ایران آغاز شده بود و از چاههای نفت باکو استخراج صورت میگرفته است. دولت هخامنشی در این دوران پهنه فرمانروائی خود را تا رود سیحون و آنسوی رود سند در شرق و رود دانوب در اروپا و حتی تا لیبی در افریقا گسترش داد و فن معدنکاری و استخراج سنگها و فلزات در تمام امپراتوری هخامنشی گسترش یافت. در این دوران در هنگام سلطنت داریوش حفر کانال سوئز در مصر، آبراهه آتوس در یونان، راههای شاهی از دریای مدیترانه تا شوش و تخت جمشید با بیش از ۲۶۰۰ کیلومتر طول و سد سازی های بر روی دجله و فرات و رود کر نشانه عظمت تمدن ایرانی و هوش ایرانیان در زمین شناسی مهندسی آن دوران بوده است.
از فعالیت های دوره سلوکیان و پارت ها میتوان به احداث جاده ابریشم(معبر اتصال شرق به غرب)، شهرهای داراب گرد و تیسفون و ساختمان معابد آناهیتا در کنگاور و ابداع سیستم تاق زنی و قوسهای عرضی در ساختمان و پل سازی اشاره کرد.
در دوره ساسانیان صنایع معدنی و هنرهای وابسته به آن مانند گوهر سازی و فلز کاری رونق به سزائی داشت که ثروت ایرانیان را بگونه ای افسانه ای افزایش داد که در موزه های ایران و جهان نمونه هائی از آن در دسترس است. معدن قلعه زری در شمال کرمان متعلق به زمان ساسانیان است و دژی باستانی در کنار آن احداث شده بود که محل نگهداری فراورده های معدنی بوده است. در این معدن طلا همراه با مس یافت می شود.
از آغاز اسلام تا دوره صفویان از فعالیت معدنی در ایران اطلاع چندانی در دسترس نیست اما به نظر می رسد که تا چندی این فعالیت ها باز ایستاده و سپس در زمان خلافت خلفای عرب مجددا به راه افتاده اند. در این دوران دانشمندانی نظیر ابونصر فارابی، بوعلی سینا، ابوریحان بیرونی و زکریای رازی در زمینه کانی شناسی و زمین شناسی مطالعاتی را انجام داده و رساله هائی را هم منتشر کرده اند .
بوعلی سینا دانشمند ایرانی مواد معدنی را به چهار دسته سنگها، فلزات ( ذابیات ) مواد سوختنی ( کباریت ) و نمکها ( املاح ) تقسیم کرده است.
ابوریحان بیرونی در کتاب "الجماهر فی معرفه الجواهر" نیز نظریاتی در مورد تعیین وزن مخصوص کانیها ارائه نموده است که تا به امروز معتبر است.
زکریای رازی نیز در کتاب "سرالاسرار و الاحجار" به فواید داروئی و کیمیاگری بعضی کانیها اشاره کرده است.
● تعریف کانی
زمین از انواع سنگهای رسوبی،آذرین و دگرگونی تشکیل شده است. سنگها از تجمع کانیها و کانیها از اجتماع اتمها بوجود آمده اند. بعبارتی جهت درک مفاهیم مربوط به تشکیل سنگها در ابتدا باید کانیها را بشناسیم و قبل از آن برای شناخت کانیها بایستی اصول اولیه و اساسی اتمها را بدانیم که چطور و چگونه با یکدیگر برای تشکیل کانیها مشارکت می کنند.
طبق تعریف کانی یا مینرال جسمی است جامد، متشکل از عناصر یا ترکیبات طبیعی، همگن و متبلور که با ترکیب شیمیائی معین در زمین یافت میشود. همه کانیها بجز شبه کانیها در ۷ سیستم تبلور شناخته شده متبلور می گردند. مطابق تعریف مایعات نفتی و گازی و قیر نمی تواند کانی قلمداد شود و شیشه نیز چون متبلور نیست جزء کانی ها طبقه بندی نمی شود.
کانیها در طبیعت به اشکال گوناگون در کنار هم جمع می شوند انواع گردهمائی کانیها عبارتند از: بلورین، دانه ای، فیبری، ورقه ای، ستونی، تخته ای و ….
● خواص کانیها
کانیها را با استفاده از خواص گوناگون آنها از یکدیگر متمایز می کنند و بر اساس خصوصیات مشترک برای سهولت در مطالعه آنها طبقه بندی می نمایند.
در جدول زیر مهمترین خواص کانیها نوشته شده است.
شفافیت/ کانیها بر این اساس به سه گروه شفاف، نیمه شفاف و کدر دسته بندی می شوند
رنگ / رنگ کانی در بسیاری از مواقع وجه تمایز کانی از دیگر کانیها است
رنگ خاکه / رنگ بجا مانده کانی بر روی کاشی بدون لعاب
جلاء / جلاء فلزی، شبه فلزی، چرب، مرواریدی، الماسی، ابریشمی و شیشه ای و ….
سختی / بر اساس سختی کانیها بین ۱ تا ۱۰ طبقه بندی می شوند سختی ۱ کانی تال ختی ۱۰ کانی الماس است
وزن مخصوص کانیها / با توجه به نوع عناصر متشکله آن وزن مخصوص متغیر دارند
بو / بوی گوگرد یا ترکیبات آرسنیک دار مانند زرنیخ که بوی سیر می دهند
مزه / مانند نمک که مزه شور دارد
رخ / سطوحی که کانی در امتداد آن سطوح بسادگی جدا میگردد مانند رخ آسان میکاها
سطح شکست / سطوحی از کانی که بر اثر ضربه به شکلی خاص می شکند مانند شکست صدفی در کانی کوارتز
خاصیت هدایت گرمائی/ بخصوص فلزات که خاصیت هدایت گرمائی خوبی دارند
خاصیت هدایت جریانهای الکتریکی / غالبا در فلزات مشاهده میشود
خاصیت مغناطیسی / سه گروه دیا، پارا و فروماگنتیسم بر اساس مقدار شدت و ضعف مغناطیسی کانیها
خاصیت ارتجاعی / در فلزات از این خاصیت در مفتول شدن فلز و چکش خوار بودن آن استفاده می شود
خاصیت قابلیت خمش / مانند میکاها
خاصیت شکنندگی / مانند شیشه
خاصیت لومینه سانس / خاصیت درخشش بر اثر تابش نور انواع فلئورسانس و فسفر سانس
خاصیت رادیو اکتیویته / انتشار امواج آلفا، بتا و گاما
خاصیت پیزو الکتریسیته / خاصیت الکتریسیته تحت فشار یا کشش مانند کانی کوارتز در گرامافون و قطعات الکترونیکی
خاصیت پیرو الکتریسیته / خاصیت الکتریسته بر اثر تغییرات گرمائی مانند کانی تورمالین
● راههای شناسائی کانیها
برای شناخت کانیها روشهای زیر مهمترین روشها هستند.
▪ مطالعه بلور شناسی و نمونه دستی و تهیه مقاطع نازک و استفاده از میکروسکوپ پلاریزان
▪ روش تجزیه و آنالیز مرطوب سنگ یا کانی به روش های کالوریمتری، گراویمتری و ولومتریک
▪ روشهای اسپکترومتری جرمی، اشعه ایکس و فلوئورسانس
▪ آنالیز الکترون میکروپروب

● طبقه بندی کانیها
تاکنون بیش از ۳۵۰۰ کانی شناسائی شده است. که آنها ۲۰۰ کانی مهمترین می باشند. که از میان همه آنها کوارتز و پلاژیوکلاز بیش از دوسوم حجم پوسته را می سازند.و کانیهای کوارتز، فلدسپار، پیروکسن، اولیوین، سیلیکاتهای آبدار بیش از ۹۰ درصد حجم زمین را تشکیل می دهند. بطور کلی بخش اعظم سنگهای رایج زمین از ۱۲ کانی شناخته شده بوجود آمده اند. که این ۱۲ کانی از ۸ عنصر اکسیژن، سیلیسیوم، آلومینیوم، آهن، منیزیم، کلسیم، پتاسیم و سدیم تشکیل شده اند.
از اواسط سده نوزدهم میلادی، ترکیب شیمیائی مبنای رده بندی کانیها قرار گرفت و بر این اساس کانیها بر حسب نوع آنیون یا گروه آنیونی تقسیم بندی می شوند. دلایل فراوانی برای اعتبار این نوع رده بندی وجود دارد.
بعدها مشخص شد که ترکیب شیمیائی و ساختار درونی ذات یک کانی را معین می کنند و لذا با استفاده از پرتوایکس و مطالعه ساختارهای درونی کانیها طبقه بندی جامع زیر ارائه شد. که اکنون مورد قبول بسیاری از کانی شناسان و زمین شناسان است.
ابتدا کانیها به دو گروه بزرگ سیلیکاتها و غیر سیلیکاتها تقسیم می گردند.
گروه غیر سیلیکاتها که دارای ۱۴ زیر گروه است که در جدول زیر آمده است.
زیرگروه فلزات آزاد / مانند طلا ، نقره، الماس، گرافیت و ….
زیرگروه سولفید ها / مانند کالکوپیریت، پیریت و …..
زیرگروه سولفوسالت ها / مانند انارژِیت و تتراهدریت
زیرگروه اکسید ها / مانند هماتیت و مگنتیت و کوپریت
زیرگروه نمک ها / مانند نمک طعام و سیلویت
زیرگروه کربناتها / مانند کلسیت و آراگونیت
زیرگروه نیترات ها /مانند نیتراتیت و نیتر
زیرگروه بورات ها / مانند بوراکس و اولکسیت
زیرگروه سولفاتها / مانند باریت، سلستیت، انیدریت و ژیپس
زیرگروه تنگستاتها / مانند ولفرامیت و شیلیت
زیرگروه مولیبداتها / مانند ولفنیت
زیرگروه فسفاتها / مانند آپاتیت
زیرگروه آرسناتها / مانند اریتریت
زیرگروه وانادات ها / مانند وانادینیت
و گروه سیلیکاتها به شش زیر گروه تقسیم می شوند که در جدول زیر به آنها اشاره شده است.
زیرگروه نزو سیلیکاتها(جزیره ای) / مانند اولیوین، گارنت و توپاز
زیر گروه سوروسیلیکاتها(دمبلی) / مانند گروه اپیدوت
زیر گروه سیکلوسیلیکاتها(حلقوی) / مانند تورمالین و بریل
زیر گروه اینوسیلیکاتها(زنجیره ای) / مانند آمفیبولها و پیروکسن ها
زیر گروه فیلوسیلیکاتها(ورقه ای) / مانند میکاها و سرپانتین
زیر گروه تکتوسیلیکاتها(داربستی) / مانند کوارتز و فلدسپارها
● موارد استفاده کانیها
کانیها از دیر باز نقش زیادی را در زندگی بشر داشته اند، از سنگهای تیز برای دفاع و شکار حیوانات و از سنگهای لوح برای ایجاد پرچین و حصار و از خاک برای کشاورزی و ساخت خانه استفاده می کرده اند و سپس با شناخت فلزات به تولید ابزار آلات متعدد پرداخته اند. گوهر ها که از زیبائی، دوام، جذابیت و خصوصیت رازوارانه برخوردار بودند و معمولا کمیاب و بمقدار کم یافت می شدند بعنوان طلسم قدرت و جلوگیری از چشم زخم و بیماری و سمبل اقتدار استفاده میکردند. در ادامه به استفاده های متعدد کانیها بصورت جدول وار اشاره می شود.
▪ گوهر یا جواهر
گوهر کانی است که از راه تراش و صیقل زیبائی کافی برای استفاده در گوهر سازی یا زیورهای شخصی را بدست می آورد. بیشتر گوهر ها کانی هستند. مروارید، کهربا، مرجان و شبق بمعنای دقیق کانی نیستند. تعداد کانی های گوهری محدود است. ۷۰ کانی از ۳۵۰۰ کانی شناخته شده گوهر هستند که تنها ۱۵ کانی از مهم ترین آنها محسوب می شود.
کانیهای گوهری بر مبنای رده بندی
ـ کانیهای غیر سیلیکاتی
فلزات آزاد / مانند الماس(برلیان)
سولفیدها / مانند اسفالریت و پیریت
اکسیدها / مانند زینسیت، کرندوم(یاقوت)، هماتیت، روتیل، آناتاز، کاسیتریت، اسپینل(لعل) و کریزوبریل(لاجورد)
نمک ها / فلوئوریت
کربناتها / کلسیت، مالاکیت و آزوریت
سولفاتها / ژیپس
تنگستاتها / شیلیت
فسفاتها / آپاتیت و فیروزه
ـ کانیهای سیلیکاتی
نزو سیلیکاتها / اولیوین، گارنت زیرکن کیانیت
سیکلوسیلیکاتها / بریل(زمرد) و تورمالین
اینوسیلیکاتها ژاده ایت/ (یشم) و (نفریت)
▪ کاربرد های زیست محیطی
زباله های شهری و صنعتی موجب آلودگی آبهای سطحی و زیر زمینی می گردد لذا بمنظور جلوگیری از انتقال عناصر و مواد آلاینده موجود در زباله ها می توان مکانهای دفن و تجمع زباله ها را با استفاده از بنتونیت ایزوله نمود.
مهمترین کانیهایی که در مسائل زیست محیطی کاربرد دارنددر جدول زیر آمده است.
بنتونیت/ ایزولاسیون مکانهای جمع آوری زباله ها و جذب مواد چربی
زئولیت / تصفیه پساب نیروگاههای اتمی و حذف عناصر رادیواکتیو
سنگ آهک / کنترل آلودگی هوا توسط -----
▪ کاربرد های پزشکی
کاربرد قطعات سرامیکی در ساخت وسائل آزمایشگاهی و قطعات پزشکی و استفاده از سرامیک های ویژه برای ساخت قطعات مصنوعی بدن و موارد فراوانی در ارتوپدی مانند گچ آلاباستر و قطعات نگهدارنده استخوان است.
▪ کاربردهای صنعتی
کانیها بدلیل خواص فیزیکی و شیمیائی ویژه ای که دارند در صنایع مختلف به مصرف می رسند.در حفاری چاههای نفت و گاز، چاههای اکتشافی و آب زیر زمینی و در صنایع مختلف در جدول زیر آمده است.
کانیها
دیر گداز ها / منیزیت، فورستریت، گرافیت، کرومیت و بوکسیت
کمک ذوب / دولومیت، فلوئوریت، بوراکس ،نفلین و دولومیت
حفاری چاههای نفت و گاز/ بنتونیت، باریت، میکا، گرافیت، آهک، ژیپس و نمک
عایق های حرارتی / آسبست ورمیکولیت
کودهای شیمیائی / آپاتیت، کلسیت و بوراکس
پرکننده / کائولن، تالک، باریت و فلدسپات
سرامیک / کائولن، کانیهای رسی، فلدسپات وکوارتز
تصفیه کننده، بی رنگ کننده و جذب کننده / کانیهای رسی، زئولیت وکائولن
مصارف شیمیائی / نمک، گوگرد، پیریت، زرنیخ و باریت
مواد رنگی / گونیت، هماتیت، گرافیت، لیمونیت و مگنتیت
کانیهای قیمتی / فیروزه، عقیق، ژاده ایت و اوپال
ساب و پولیش / الماس، کرندوم، توپاز و گارنت
خواص دی الکتریک / مسکویت و فلوگوبیت
خواص پیروالکتریک / کوارتز وتورمالین
ساخت عدسی و قطعات نوری / فلوئوریت، کلسیت، مسکویت، کوارتز و ژیپس
بلورهای زینتی و قیمتی / الماس، لعل، زمرد(بریل)، یاقوت(کرندوم)و توپاز
مصارف سنگها و خاکها در تولید محصولات
سیمان / مخلوط خاک رس، مارن، سنگ آهک، گچ و اکسیدهای آهن
مواد سبک (پوکه) عایق صوتی و حرارتی/ پامیس، پرلیت، شیل و اسلیت
سرامیک / خاک رس، فلدسپات و کوارتز
سنگ های تزئینی / انواع سنگ های آذرین، رسوبی و دگرگونی
 

اطلاعات کلی در مورد کانی ها

کانی‌شناسی یکی از شاخه‌های زمین‌شناسی است که به بررسی ویژگی‌هایشیمیایی، ساختار بلورین و ویژگیهای فیزیکی کانی‌ها می‌پردازد. پژوهش بر روی فرایندهای پیدایش و نابودی کانی‌ها نیز در گستره بررسی‌های این دانش قرار می‌گیرد. تا سال 2004 میلادی بیش از 4000 گونه کانی توسط انجمن جهانی کانی‌شناسی (ima) شناسایی شده است. از این تعداد، 150 کانی را می‌توان جزو کانی‌های معمول و 50 کانی را می‌توان از کانی‌های تا ندازه‌ای کمیاب بشمار آورد. بقیه آن‌ها کانی‌های کمیاب یا بسیار کمیاب هستند.سده‌ها پیش از دستیابی انسان به فلزات و دانش استخراج و مصرف آنها،  برخی از سنگها و کانیها مهمترین ابزار دفاعی، زراعی و شکار بشر بشمار می‌آمده‌اند. بشر نخستین، جهت تهیه ابزار سنگی از مواد دارای سختی زیاد همچون سنگ  آتشزنه، کوارتزیت، ابسیدین، در کوهی و ... که در  محیط زندگی‌اش فراوان بوده استفاده کرده است. نحوه استفاده و بکارگیری این مولد آنچنان در زندگی و  پیشرفت انسان مؤثر بوده است که بر این اساس زمان زندگی انسان اولیه را به سه دوره دیرینه‌سنگی، میان‌سنگی و نوسنگی تقسیم شده‌اند. همزمان با شناخت فلزات و استخراج آنها عصر فلزات آغاز گردید.
احتمالاً اولین فلز استخراج شده در حدود 450 سال ق.م، مس بوده است.کانیها اجسامی طبیعی، بلورین، جامد، غیر آلی (معدنی) و همگن هستند که مشخصات فیزیکی ثابت و ترکیب شیمیایی  مشخصی دارند. با توجه به همگن بودن شیمیایی کانیها،  ترکیب آنها را می‌توان بوسیله فرمول نشان داد. با  این وجود این فرمول در بسیاری از حالات، منظور عادی شمی را مجسم نمی‌کند، به این جهت در نگارش آن مفاهیم کریستال و شیمی به مقیاس وسیعی باید منظور گردد. برای معرفی کانیها علاوه بر فرمول آنها، تمام خواص فیزیکی مانند خواص نورانی، الکتریکی، مقاومت، سختی و بالاخره خاصیت بلورشناسی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. اساس مطالعه این خواص موضوع کانی‌شناسی عمومی را تشکیل می‌دهد.

 تاریخچه

مصریان قدیم شش هزار سال قبل از میلاد در صحرای سینا فیروزه را به خاطر رنگ زیبایش استخراج می‌کردند. انسانهای دوران نوسنگی، سنگ آتشزنه را که دارای سطح شکست تیز است، به عنوان چاقو و سرنیزه، جهت تراشیدن چوب و تهیه نوک تیز کمان به کار می‌برند. علاوه بر تفریت که دارای سطح شکست منحنی شکل است برای تهیه تبر و از سنگ آتشزنه و پیریت جهت تهیه آتش استفاده می‌کردند.  دوره نوسنگی زمانی پایان یافت که انسان توانست در نتیجه آزموده‌های گوناگون از مس و قلع آلیاژی به نام  مفرغ یا برنز تهیه کند. در طی عهد برنز بشر قرنها تجربه اندوخت تا سرانجام حدود 1000 سال قبل از میلاد  مسیح به کشف و تهیه آهن توفیق یافت. به روایت دیگر حدود 2700 سال قبل عصر مفرغ آغاز شد که در این عصر  انسان ابزار خود را از این آلیاژ تهیه می‌نموده است. حدود 3000 سال پ.م مصریها از ذوب سیلیس، شیشه تهیه  نمودند و قرنها پیش از میلاد مسیح چین‌ها در فسیلها از کائولن ابزار چینی می‌ساخته‌اند. در طول تاریخ اطلاعات بسیاری در رابطه با چگونگی شکل گیری، جنس، ساختمان و سایر خصوصیات کانیها بدست آمده است.

 انواع کانی از نظر نحوه تشکیل

 کانی اولیه یا درون زاد

کانی‌های درون زاد همان طور که از نامشان پیدا است،  در درون زمین یعنی کیلومترها زیر زمین تشکیل شده‌اند. ماده اصلی تشکیل دهنده کانی‌های درون زاد و بطور کلی مادر همه کانی‌ها جسم سیال خمیر مانندی است که به نام ماگما خوانده می‌شود. با توجه به نحوه تشکیل کانی‌‌های مختلف از ماگما ، می‌توان مراحل مختلفی برای تشکیل کانی‌ها تشخیص داد که این مراحل شامل مراحل ماگمایی اولیه ، پگماتیتی ، پنوماتولیتیک و گرمابی است.

 کانی‌های ثانویه یا برون زاد
 این کانی‌ها از تغییر و تبدیل کانی‌های اولیه یا درون زاد بوجود می‌آیند. کانی‌های اولیه عموما در شرایط فشار و درجه حرارت بالا تشکیل شده‌اند و به همین خاطر این کانی در شرایط سطح زمین که متفاوت با شرایط تشکیل آنها می‌باشد چندان سازگار نیستند. کانی‌های اولیه برای سازگار شدن با شرایط سطح زمین ، خرد و تجزیه شده و به کانی‌های ثانویه یا برون زاد تبدیل می‌شوند. فرآیندهای مختلفی همچون هوازدگی ، رسوبی و بیولوژیکی به تشکیل کانی‌های ثانویه کمک می‌کنند.

کانی‌های دگرگونی
تغییر مشخصات کانی‌ها و سنگ‌ها در اثر حرارت و فشار ، دگرگونی نامیده می‌شود. در اثر دگرگونی کانی‌ها  ممکن است شکل بلورین اولیه خود را از دست داده و به  شکل جدیدی متبلور شوند. البته تغییر تبلور کانی‌ها در جهتی است که با شرایط جدید سازگار باشند. ضمن تغییرات دگرگونی ممکن است ترکیب شیمیایی کانی‌ها نیز عوض شده و عناصری از ساختمان آن خارج و یا به آن وارد شوند. دگرگونی به سه نوع مجاورتی ، ناحیه‌ای و حرکتی تقسیم می‌شود که درطی هر یک از این دگرگونی‌هاکانی‌های مختلفی بوجود می‌آید.


انواع کانی‌ها
تاکنون بیش از سه هزار کانی در دنیا شناخته شده است. برای مطالعه آنها ابتدا باید به طریقی آنها را طبقه بندی کرد. اولین طبقه بندی نسبتا علمی کانی‌ها را ابوعلی سینا ، دانشمند ایرانی انجام داده است. در این تقسیم بندی کانی‌ها به چهار گروه اصلی سنگ‌ها و مواد خاکی ، مواد سوختنی ، نمک‌ها و فلزات تقسیم می‌شدند.  امروزه کانی‌ها را بر اساس نحوه تشکیل ، ترکیب  شیمیایی و ساختمان آنها طبقه بندی می‌کنند. بر اساس ترکیب شیمیایی و ساختمان داخلی کانی‌ها می‌توان آنها را به انواع زیر تقسیم کرد.

* کانی‌هایی که دارای اتم های آزاد بوده و شامل کانی‌هایی هستند که بطور آزاد و به شکل عنصر در طبیعت یافت می‌شوند.* کانی‌هایی که از ترکیب کاتیون‌ها با آنیون‌های ساده تشکیل شده‌اند و شامل سولفورها ، هالیدها و اکسیدها هستند.

  نامگذاری کانی‌ها
کانی‌ها عموما اسامی ناآشنا دارند و تنها عده معدودی از آنها دارای نام ایرانی هستند. اسامی کانی‌ها بر اساس یک سری ضوابط و قوانین بین المللی تعیین می‌شود که عبارتند از:

* نام عده زیادی از کانی‌ها در واقع اسم محلی است که برای اولین بار در آنجا پیدا شده‌اند و به انتهای نام منطقه پسوند ایت اضافه شده است. به عنوان مثال ایلینیت از نام کوههای ایلمن واقع در اورال و تیرولیت از تیرول که محلی در اتریش است گرفته شده است.

  * نام بعضی از کانی‌ها از اصطلاحات خاص بعضی کشورها گرفته شده است. مثلا سافیر از اصطلاحات محلی هندوستان است.
* نام عده دیگری از کانی‌ها از رنگ آنها در زبان یونانی گرفته شده است. مثلا هماتیت به معنی قرمز خونی، آزوریت به معنی آبی رنگ ، کلریت به معنی سبز رنگ و آلبیت به معنی سفید رنگ است.
* بعضی از کانی‌ها نام خود را از خواص ویژه‌ای که داشتند گرفته‌اند. مثلا دیستین ، در زبان یونانی به معنی دارای «دو سختی» است.
* نام بعضی از کانی‌ها مربوط به عناصر موجود در آنهاست. مثلا نیلکین دارای نیکل و کوپریت دارای مس است.
* نام بعضی از کانی‌ها از اسم محققینی که آنها را برای اولین بار یافته‌اند مشتق شده است. مثلا براگیت به نام کاشف آن «براگ» و بیرونیت به نام یابنده آن ابوریحان بیرونی و ... گرفته شده است.

                           
مفاهیم پایه ای کانی شناسی
.1. تعریف کانی : کانی جسمی است هموژن (یعنی از نظر خواص فیزیکی و شیمیایی در جهات موازی یکسان باشد ) که به وسیله عوامل طبیعی بوجود آمده و از ترکیب جامدزمین باشد .
 .2. اجسام ایزوتروپ:جسم ایزوتروپ جسمی است که در تمام جهات به یک اندازه رشد کرده به طوری که جسم به شکل کروی به وجود می آید .
.3. اجسام آن ایزوتروپ : جسمی است که بر خلاف اجسام ایزوتروپ در جهات غیر موازی از نظر فیزیکی و شیمیایی متفاوت بوده و رشد آن در جهات متفاوت با یکدیگر فرق می کند و یکسان نیست .
.4.تعریف کریستال : کریستال جسمی است هموژن و آنیزوتروپ که نظام اتمی تکراری سه بعدی دارد .
.5. تراخت : عبارت است از مجموعه صفحاتی که در یک بلور وجود دارد .
.6. هابیتوس : به مجموع فرم و یا تراخت یک بلور هابیتوس می گویند .
.7. آمورف : اجسامی هستند که هیچ گونه علامت و مشخصه بلوری در آنها وجود ندارد.
.8. اگرگات : هرگاه بلور های یک کانی تشکیل یک توده متراکم را بدهند به طوری که بلور ها دارای صفات بلوری نباشند ، به چنین تجمعی اگرگات گفته می شود .
.9. ایزومورفی (همشکلی) : کانی های مختلفی را که از نظر شیمیایی مشابه و دارای فرم و شکل بلوری یکسانی باشند را می گویند .
.10. پلی مورف(چند شکلی) : شکل های مختلف یک کانی که از نظر ترکیب شیمیایی یکسان بوده ولی از نظر شکل و فرم شبکه متفاوت باشند را پلی مورف یا چند شکلی می گویند .
 .11. مدیفیکاسیون : حالت های مختلف فرم یک جسم با ترکیب شیمیایی ثابت را مدیفیکاسیون می گویند .
.12. پیزوالکتریسیته : بعضی از بلورها مانند کوارتز در اثر انقباض و یا انبساط ، سطح خارجی شان دارای بار الکتریکی می شود که به آن خاصیت پیزوالکتریکی می گویند . تورمالین نیز دارای این خاصیت است .
.13. پیروالکتریسیته : در این حالت سطح خارجی بلور توسط حرارت دارای بار الکتریکی می شود که به آن خاصیت پیرو الکتریکی می گویند .
 .14. فلورسانس : هرگاه یک کانی در اثر تحریک اشعه ایکس یا اشعه ماورا بنفش نورافشانی کند به این حالت فلورسانس می گویند . الماس ، کلسیت ،فلوئوریت و...
 .15. فسفر سانس : این پدیده مثل فلورسانس بوده با این تفاوت که تا چند لحظه بعد از قطع منبع اشعه خاصیت نورافشانی در آن باقی می ماند .
.16. پاراژنز : کانی هایی که شرایط تشکیل آنها یکسان بوده و در کنار یکدیگر یافت می شوند ولی از گروههای  مختلف کانی ها باشند به آنها پاراژنز می گویند .
 .17. پسودومورفیسم : هرگاه یک کانی در سیستم تبلوری غیر از سیستم تبلور خودش متبلور شود به این پدیده گفته می شود .
 .18. میرمکیت : هم رشدی کوارتز و پلاژیکلاز .
 .19. گرانیت خطی : همرشدی کوارتز و فلدسپات آلکان
                              
انواع رخ (Cleavage )

کامل (Prefect cleavage ) :درصورتی که کانی به راحتی و به صورت صفحات نازک با سطوح صاف و و صیقلی بشکند می گویند که داری رخ کامل است . مانند میکا و ژیپس .

 خوب:Good cleavage) ) هرگها کانی در امتداد سطوح  معینی بشکند و سطوح صاف ایجاد کند در آن صورت میگویند که دارای رخ خوب است , در این کانیها همواره کانی در جهات سطوح رخ می شکند و سطوح شکست ناهموار ندارد . مانند کلسیت , نمک طعام , گالن .

مشخص : (Distinct cleavage) کانیهائی که دارای این نوع رخ هستند گاهی در جهات رخ و به صورت سطوح صاف و صیقلی میشکنند و گاهی با ایجاد سطوح ناهموار می شکنند مانند : فلدسپاتها , آمفیبولها .  

 ناقص : (Imperfect cleavage ) دراین نوع رخ ؛سطوح صاف بسیار کم است و عمدتاُ سطوح ناهموار ایجاد می شود . مانند بریل , آپاتیت .

 

 انواع شکستگی (Fracture )

 صدفی : (Conchoidal ) هرگاه سطح حاصل از شکستگی به صورت یک سطح صاف و مقعر که شبیه به سطح داخلی صرف دو کفه ایها است باشد به نام شکستگی صدفی نامیده می شود مانند شکستگی سنگ شیشه و کالسدوئن.

 رشته ای : ( Fibrous ) در این نوع شکستگی محل شکستگی مانند شکسته شدن چوب است و حالت رشته ای دارد . این نوع شکستگی در تومولیت و آکتینولیت دیده می شود .

مضرس : ( Hackly ) دراین حالت سطح شکستگی حالت داندانه ای و تیز دارد . این شکستگی در اغلب عناصر طبیعی مانند : طلا , مس , پلاتین دیده می شود .

ناهموار : ( Uneven ) در این توع شکستگی سطح ناهموار و زبری ایجاد می شود . این حالت در کانیهای سولفیدی ,آپاتیت و کاسیتریت دیده می شود .

 

 چگالی : (Specific ) جرم یک سانتیمتر مکعب از هر جسم درجه سختی : سختی عبارت است از مقاومتی که هر کانی در مقابل خراش سایر کانیها و اجسام از خود نشان می دهد . 

رنگ : ( Color )در مطالعه کانیها اولین چیزی که توجه را جلب می کند رنگ آنها است . کانیها دارای رنگهای متنوعی هستند . بعضی از کانیها دارای رنگهای مشخصی هستند و به وسیله رنگشان تشخیص داده می شوند.

 ایدیوکروماتیک : ( Idio chromatic ) کانیهای خود رنگ را گویند . رنگ این کانیها به دلیل ترکیب شیمیائی یا ساختمان داخلی آنها است و همواره ثابت است مانند سبز مالاکیت یا رنگ آبی در لازوریت .

  آلوکرماتیک : ( Allo chromatic ) کانیهای دگر رنگ را گویند . این نوع رنگ بدلیل وجود ناخالصی در کانی به وجود می آید و با توجه به انواع ناخالصی ؛ تنوع رنگی نیز دیده می شود . مثل کانی کوارتز که به رنگهای متنوعی دیده میشود .

 پزوروکرماتیک : (Pesudo chromatic ) کانیهای دارای رنگ کاذب را گویند . این نوع زنگ در اثر انعکاس نور  در سطوح مختلف کانیهای شفاف یا نیمه شفاف اینجاد می شود ؛ بدین صورت که شعاعهای نوری پس از برخورد به سطوح کریستالی کانیها در جهات مختلف منعکس می شوند و در نتیجه تداخل آنها رنگهای متفاوتی به چشم می خورد. مثل کانی لابرادوریت . در بعضی از کانیها مانندکالکوپریت تداخلی از چند رنگ به صورت رنگین کمان
منعکس می شود .

رنگ خاکه : ( Streak ) کانیهائی که سختی آنها خیلی زیاد نیست در اثر سایش بر روی چینی بدون لعاب مقداری خاکه یا پودر از خود به جای می گذارند که دارای رنگی متفاوت با رنگ خود کانی است که این اثر را رنگ خاکه گویند.

 انواع جلا

فلزی : ( Luster ) این نوع جلا در کانیهائی که نور را از خود عبور نمی دهند و تماماُ منعکس می کنند دیده می شود مانند کانهای فلزی مثل : گالن , هماتیت و طلا.

نیمه فلزی : ( Sub metallic ) در این نوع کانیها که نور را از خود عبور نمی دهند مقدار انعکاس نور کمتر از حالت قبلی است مثل : ماگنتیت , پیرولوزیت , کرومیت و . .

 شیشه ای : ( Vitreous ) کانیهای مانند شیشه که نور  از آنها عبور میکند دارای این نوع جلا هستند مثل :  لیمونیت , کوارتز , باریت و . . .

  نیمه شیشه ای : (Sub vitreous ) در کانیهائی که مقدار نور عبوری از آنها کمتر از شیشه است دیده می شوند مثل : کلسیت , آلونیت و . . .

 صمغی : ( Resinous ) این حات از جلا شبیه صمغ است مثل : بلاند , آپاتیت , ارپیمان , رآلگار و. . .

  چرب : ( Greasy ) در این حالت جسم چرب نیست ولی حالت چربی دارد مثل : کوارتز , تالک , اپال و تورمالین  نیز تا حدی داری جلای چرب می باشند .

 مرواریدی : ( Pearly ) در انی حلت جسم جلائی مانند مروارید دارد مثل : سلستیت , دولومیت و . . .

 الماسی : ( Adamantine ) در کانیهائی که شکست نور زیاد دارند این نوع جلا دیده می شود مثل : سروزیت , مالاکیت , اسفالریت و . . .

  ابریشمی : ( Silky ) در اثر تجمع رشته های نازک بعضی از کانیهای این نوع جلا به وجود می آید مثل : آزبست , هورنبلند , الکسیت و . . .

 شفافیت (Transparency )

شفاف : ( Transparent ) کانی نور را کاملا از خود عبور میدهد و میتوان از پشت آن اشیاء را دید مثل: ورقه نازک ژیپس یا کوارتز.

 کدر : کانی نور را از خود عبور نمی دهد مثل مگنتیت , گالن و . . .

 نیمه شفاف : ( Translucent ) کانی نور را خود عبور می دهد ولی از پشت آن اشیاء دیده نمی شوند مثل : کوارتز ناخالص , هالیت و . . .

  اندک شفاف : ( Sub translucent ) نور از ورقهای نازک کانی عبور می کند مثل : فلوریت , پلاژیوکلاز , . . .

  ضربه پذیری : ( Tenacity )رفتار کانیها در مقابل ضربه های وارده به آنها می باشد که شامل چهار قسمت می باشد:

  شکننده : ( Brittle ) که در اثر ضربه خرد می شوند مثل : گوگرد .

چکش خوار : ( Malleable ) که قابلیت چکش خواری را دارا می باشد مثل : کانیهای فلزی چون طلا , مس و . .

  برش پذیر : ( Sectile ) که توانایی برش خوردگی را  دارا می باشند مثل : ژیپس .

 خم پذیر : ( Flexible ) که قابلیت ارتجاء را دارا می باشند مثل : میکا .

 

ماکل : ( Twinning )

هنگامی که دو یا چند بلور از یک کانی بخصوص ؛ یا دو کانی متفاوت که دارای ساختمان
بلور شناسی مشابه باشند چنان که عناصر تقارن ( صفحه تقارن , محور تقارن و غیره ) اضافی ایجاد کنند , ماکل نامید می شود .

 انوع ماکل :

 تماسی : که به دو قسمت ساده و پلی سسنتتیک ( چند گانه )تقسیم می شود.

تداخلی : که به دو قسمت ساده و صلیبی تقسیم می شود.

 

بو :

از روی بوی بعضی از کانیها نیز تا حدی می توان نوع آنها را تعیین کرد مثلا : ارپیمان , گوگرد و به طور کلی کانیایی از این نوع بوی تند گوگرد را می دهند یا کلسیت مرطوب بوی خاصی مثل مورداب را می دهد .

مزه : ( Taste )

مزه کردن کانیها در بسیاری موارد درست نیست و حتی ممکن است خطرناک نیز باشد ولی تا می توان از این طریق نوع کانی را تعیین کرد مثلا : هالیت طعم شوری دارد یا آلونیت (زاج سفید) طعم ترش و گسی را داراست .

  خواص رادیواکتیویته : ( Radioactivity ) بعضی از کانیها دارای خواص رادیواکتیویته هستند که از لحاظ انرژی زایی دارای اهمیت زیادی هستند مثل : اورانیت و تورتیت (برسی این خاصیت توسط دستگاه رایواکتیوسنج یا شکارشگر گایگر صورت می گیرد )

 خاصیت لومینسانس : ( Luminescence )

هرگونه تابش پرتو نورانی توسط یک کانی تحت تاثیر عموامل محرکه خارجی لومینسانس نامیده می شود . معمولا در ایجاد  لومینسانس ناخالصیهائی که به نام فعال کننده نامیده  می شوند دخالت دارند مثل : کالومل ( Calomel )

 خاصیت فتولومینسانس : ( Photoluminescence )

اگر لومینسانس بر اثر تحریک کانیها با نور مرئی و یا پرتو فرابنفش پدیدار شود به نام فتولومینسانس نامیده می شود مثل : پیروفیلیت ( Pyrophylite )

 خاصیت کاتولومینسانس : ( Cathodoluminescence ) 

اگر عامل محرکه پرتوهای کاتدیک یا پرتوx باشد به نام کاتدولومینسانس خوانده می شود مثل : گیبسیت Gibbsite 
                             

خاصیت تریبولومینسانس : (Tribolumivescence )

گاهی پدیده لومینسانس بر اثر ضربه ایجاد می شود که به نام  تریبولومینسانس نامیده می شود مثل : کوارتز ( Quartz )
                           

 خاصیت الکتولومینسانس : ( Electroluminedcenec )
گاهی اثر جریانات الکتریکی بر لومینسانس موثر است که  به آن الکترولومینسانس گفته می شود .

 خاصیت کریستالولومینسانس : ( Crysthlloluinescence )
گاهی رشد و تشکیل کانی جدید نیز با تایش نور همراه است و بنام کریستالو لومینسانس خوانده می شود.

 خاصیت ترمولومینسانس : ( Thermoluminescence )

گاهی  در اثر حرارت کانیها خاصیت لومینسانس از خود نشان می دهند که در این صورت پدیده را ترمو لومینسانس گویند مثل : آپاتیت ( Apatite )

 خاصیت فلوئورسانس : ( Fluorescence )

 اگر تابش پرتو نورانی با حذف عامل محرکه قطع شود پدیده را فلوئورسانس گویند .

 خاصیت فسفرسانس : ( Phosphorescence )

 اگر پس از قطع عامل محرکه تابش پرتو نورانی برای مدتی ادامه داشته باشد این خاصیت را فسفرسانس گویند .

 خاصیت پیروالکتریسیته : ( Pyroelectricity )
کانیهایی که در اثر حرارت دادن و یا سرد کردن دارای بارهای الکتریکی می شوند را گویند . بارهای الکتریکی دو سر این کانیها مخالف همدیگر می باشد همچنین بارهای الکتریک هر قطب بر اثر سرد کردن مخالف با بارهای الکتریکی آن قطب بر اثر حرارت دادن است. از  این خاصیت برای تبدیل انرژی حرارتی به انرژی الکتریکی بخصوص بهره برداری از انرژی خورشیدی استفاده می کنند . تورمالین یکی از کانیهایی است که  دارای خاصیت پیروالکتریسیته می باشد.

 خاصیت پیزوالکتریسته : ( Piezoelectricity )

بعضی از کانیها بر اثر فشارها و یا کششهای مکانیکی در جهات معینی دارای بارهای الکتریکی می شوند که در دو طرف کانی این بارها مخالف یکدیگرند هستند . مثلا کوارتز  بر اثر فشار مکانیکی در جهت محور x و یا کشش در جهت محور y دارای بار الکتریکی مخالف در دو سر کانی و در جهت محور c می شود و اگر جهت فشار یا کشش را عوض کنیم بارهای دو سر بلور تغییر می کند .

 خواص مغناطیسی : ( Magnetic property )

وجود خاصیت  مغناطیسی در بعضی از کانیها باعث جذب شدن آنها توسط  آهنربا می شود مثل : مگنتیت , پیریت و آهن . ( در بعضی مواقع به علت کم بودن خواص مغناطیسی برای برسی  این خاصیت از دستگاه ماگناتومتر استفاده می شود. )

تشکیل کانی ها

تشکیل کانی هادر طبیعت بیش از  ۳۰۰۰ نوع کانی یافت می شود که از لحاظ ترکیب / شکل ظاهری / رنگ/ اندازه و.... بسیار متفاوت هستند. علت عمده ی این تفاوت چگونگی تشکیل آن هاست.
                              
۱:بعضی از کانی ها از انجماد مواد مذاب به وجود می  آیند (مانند کانی هایی که در تشکیل سنگ های آذرین دخالت دارند.
                              
۲: بعضی از سرد شدن بخار ها در سطح یا شکاف های موجود در سنگ ها به وجود می آیند.(تشکیل گوگرد در قله ی آتشفشان دماوند)
                              
۳: برخی از کانی ها از تبخیر محلول هایی که به حد  اشباه رسیده اند به وجود می آیند. (تشکیل نمک و گچ توسط تبخیر شدید آب دریا )
                               
۴: بعضی هم از تخریب کانی های دیگر به وجود می آیند. ( مثلا از تخریب کانی های سنگ های آذرین کانی های رسی غیر محلول و کربناتی و حتی سیلیس به وجود می  آید.)
                               
۵: بعضی هم توسط وارد آمدن فشار و گرمای زیاد بر روی کانی های دیگر به وجود می آیند. ( مثلا گرافیت بر اثر گرما و فشار زیاد از آنتراسیت به وجود می آید.) 

منبع :

http : // zaminshenasi . iranblog . com

آب و سدهای زیر زمینی

لینک زیر را جهت دانلود آب و سدهای زیر زمینی کلیک نمایید:

http://www.easy-share.com/1905207959/آب ها و سدهاي زيرزميني

دکتر سعید سعادت کیست؟

سوابق تحصيلي:

دانشجوي دكتري (Ph.D) - دانشگاه کلرادوی آمريکا (2007)

فوق ليسانس زمين شناسي اقتصادي از دانشگاه شهيد باهنر کرمان با رتبه اول (1376)

ليسانس زمين شناسي از دانشگاه فردوسي مشهد با رتبه اول (1370)

سوابق آموزشي:

-     تدريس دروس عملي زمين شناسي اقتصادي، کاني شناسي، زمين شناسي ساختماني و... در گروه زمين شناسي دانشگاه فردوسي مشهد و دانشگاه پيام نور مشهد ( 74- 1370)

-         ارائه دروس زمين شناسي و نقشه برداري درمجتمع آموزشي وزارت نيرو مرکزخراسان( 76- 1374)   

-         تدريس در دوره هاي اموزشي وزارت صنايع ومعادن  ( تابستان 1383)

-     ارائه دروس تئوري و عملي زمين شناسي اقتصادي ، تخمين و ارزيابي ذخاير معدني، زمين شناسي محيط زيست و .... در گروه زمين شناسي دانشگاه آزاد اسلامي مشهد ( از مهر ماه 1376 تاسال ۱۳۸۶)

-         استاد راهنما در پروژه هاي تحقيقاتي دانشجويان دوره کارشناسي در ارتباط با زمين شناسي اقتصادي و محيط زيست (بيش از 30 مورد ).

-         استاد مشاور در پايان نامه­هاي کارشناسي ارشد( 6 مورد) دانشگاههاي شاهرود، تبريز و  فردوسي مشهد

سوابق پژوهشي :

  مقالات چاپ شده در مجلات

1-   سعيد سعادت،  جمشيد شهاب پور " نگرشي بر کانسار سازي آنتيموان در منطقه سيرزار""، مجله بلور شناسي و کاني شناسي  ( بهار 1376) جلد 5 – شماره 1

2-   سعيد سعادت،  جمشيد شهاب پور و محمد حسين ادابي " استفاده از روشهاي ژئوشيميايي در پي جويي  نهشته­هاي کانساري شمال شرق خراسان"، مجله بلور شناسي و کاني شناسي ( بهار 1377)، جلد 6 شماره 1

3-   محمد حسن کريم بور، سعيد سعادت  "پردازش اطلاعات ماهواره­اي، بررسي آلتراسيون، ژئوشيمي و کاني سازي مس – طلاي پورفيري در شمال و شمال شرق کاشمر"، نشريه دانشکده علوم دانشگاه فردوسي (در مرحله چاپ ) 1383

4-   محمد حسن کريم پور، سعيد سعادت و ازاده ملک زاده شفا رودي ، " ژئوشيمي پترولوژي و کاني سازي مس – طلاي پورفيري تنورجه" مجله علوم دانشگاه تهران (در مرحله چاپ ) 1384

مقالات ارائه شده در کنفرانس ها

  1. " نگرشي بر شواهد کاني سازي مس در شمال درونه"  ، هشتمين همايش انجمن بلور شناسي و کاني شناسي، مشهد (پاييز 1379)
  2. " کوه زر، مدل جديدي از کاني سازي طلاي نوع غني از اسپکولاريت" ، ششمين سمپوزيوم انجمن زمين شناسي ايران، کرمان، شهريور 1381

-3Evaluation the Metallogeny of Mashhad Paleo-Tethys granitoids, NE Iran,

 SEG, USA. 2003.                                                                                                                

  1. " تنورچه سيستم جديد کاني سازي پيريت – طلاي پورفيري" ، دوازدهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه شهيد چمران، اهواز (1383).

-5 Evaluation the Metallogeny of Mashhad Paleo-Tethys granitoids, NE Iran,

 SEG, USA. 2003.                                                                                                               

  1. " ارزيابي ميزان آلايندگي عناصر سنگين در خاکهاي منطقه افيوليتي فيروزآّباد شاهرود"، بيست و چهارمين گردهمايي علوم زمين، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، 1384.
  2. " بررسي زيست محيطي واحدهاي افيوليتي در غرب فيروزآباد"، چهارمين کنفرانس زمين شناسي مهندسي و محيط زيست، دانشگاه تربيت مدرس تهران، 1384.
  3. " بررسي قابليت­هاي کانه زايي در مناطق هلاک آباد و ششتمد"، سيزدهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه شهيد باهنر، کرمان، 1384.
  4. " ويژگيهاي پتروگرافي کاني پرهنيت در مجموعه آذرين منطقه کوهسرخ (شمال شرق کاشمر) "، چهاردهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه بيرجند، 1385.
  5. " کاني شناسي و اختصاصات ژئوشيميايي توده سينيتي پيرياهو رخدادي مرتبط با ماگماتيزم الکالن در بخش شرقي کمربند ولکانوپلوتونيک شمال گسل درونه (شمال غرب خواف) "، چهاردهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه بيرجند، 1385.
  6. " بکارگيري تکنيکهاي سنجش از دور و GIS جهت شناسايي پتانسيلهاي معدني در ورقه زمين شناسي کهريزنو "، چهاردهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه بيرجند، 1385.
  7. " مطالعات سنگ شناسي، ژئوشيميايي و آلتراسيون شرق چاه پالون واقع در شهرستان فردوس (استان خراسان رضوي) "، چهاردهمين همايش انجمن بلورشناسي و کاني شناسي ايران، دانشگاه بيرجند، 1385.
  8. " نگرشي بر زمين شناسي و کاني سازي منطقه گل بانو (شرق تربت جام- نوار مرزي افغانستان)"، بيست و پنجمين گردهمايي علوم زمين، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، 1385.
  9. " ماگماتيسم ترشيري در بخش شرقي کمربند ولکانوپلوتونيک درونه- تربت حيدريه- خواف (شمال شرق ايران) "، بيست و پنجمين گردهمايي علوم زمين، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، 1385.
  10. ارائه مقاله " بررسي خاستگاه و توزيع آرسنيک در منابع آب منطقه کوهسرخ (کاشمر) "، بيست و پنجمين گردهمايي علوم زمين، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، 1385.

16- S.Saadat, H.Mollai, M.Ghoorchi,, 2007, An Appraisal of Geology and Mineralization Related to Paleo-Tethys Remnants in NE of IRAN, Second International Conference on the Geology of  the Tethys

17. "" يافته هاي جديد در ارتباط با واحدهاي رسوبي منطقه بجستان"، اولين کنگره زمين شناسي کاربردي علوم زمين، دانشگاه آزاد اسلامي مشهد، 1386.

18.     " مروري بر برخي کاربردهاي فناوري نانو در علوم زمين"، اولين کنگره زمين شناسي کاربردي علوم زمين، دانشگاه آزاد اسلامي مشهد، 1386.

19.   " ژئوشيمي، کاني شناسي و کاربرد صنعتي کائولن هلاک آباد در خراسان رضوي"، اولين کنگره زمين شناسي کاربردي علوم زمين، دانشگاه آزاد اسلامي مشهد، 1386.

20. "PETROLOGY, FLUID INCLUSION THERMOMETRY, and  geochemistry OF Tannurjeh porphyry Cu-Au, NORTH EASTERN IRAN" , 2007,

21. "ژئوشيمي، پتروفيزيک و موقعيت تکتونيکي توده­هاي نفوذي و سنگ­هاي آتشفشاني شرق بجستان و طاهرآباد"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

22. " مطالعات پترولوژي و ايزوتوپي در كاني‌سازي مس و طلاي منطقه تنورجه"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

23. " پتروگرافي، دگرساني و ژئوشيمي بخش غربي معدن هلاک آباد (سبزوار)"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

24. " بررسي عناصر آلاينده فلزي و شبه فلزي در منابع آب منطقه کوه سرخ کاشمر"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

25. "ژئوشيمي و پتروژنز ولكانيسم سنوزوئيك منطقه كوهسرخ كاشمر"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

26. "پترولوژي توده هاي گرانيتوئيدي نوار فريمان- تربت جام"، يازدهمين همايش انجمن زمين شناسي ايران. دانشگاه فردوسي مشهد، 1386

27. " بررسي زمين شناسي، کاني سازي و ژئوشيمي منطقه گل بانو (شمال شرق تربت جام)، پانزدهمين همايش بلورشناسي و کاني شناسي ايران، مشهد، 1386

تآليف کتاب

-" زمين شناسي اقتصادي کاربردي" محمد حسن کريم پور و سعيد سعادت . 536 صفحه، نشر مشهد، 1382.

طرحهاي تحقيقاتي انجام شده:

  1- مطالعات تعيين استراتژي توسعه منطقه ويژه اقتصادي سرخس

2-    مطالعه منابع آبي دشت تايباد – باخرز

3-    پتانسيل يابي ذخائر کروميت استان خراسان

4-    انجام پروژه هاي چاه پيمايي (کاروتاژ)

5-    بررسيهاي محيطي در بخشهاي مرکزي شهرستانهاي قائن، فردوس، طبس، بيرجند و سربيشه

 (پنج جلد گزارش)

6-     بررسيهاي زمين شناسي – معدني ذخاير سرب و روي قلعه معدن(عشق اباد طبس)

7-    تهيه طرحهاي اکتشاف و بهره برداري فلدسپات خواجه مراد

8-    مطالعات زمين شناسي در رابطه با جمع آوري، حمل و دفع زباله­هاي جامد مشهد

9-    مطالعه و بررسي توزيع کانسارهاي استان خراسان و ارائه مدلهاي کاني سازي شامل  :

-         گزارش شماره 1: نگرشي بر شاخص هاي معدني استان خراسان

-         گزارش شماره 2: معادن سنگ اهن خراسان

-         گزارش شماره 3: معادن کروميت خراسان

-         گزارش شماره 4: معادن مس خراسان

-         گزارش شماره5: معادن بنتونيت خراسان

-         گزارش شماره 6 معادن خاک صنعتي ، سيليس و پيروفيليت خراسان

-         گزارش شماره 7: معادن کائولن خراسان

-         گزارش شماره8: معادن بوکسيت خراسان

-         گزارش شماره 9: معادن فلدسپات خراسان

-         گزارش شماره 10: معادن باريت،  فلوريت،  پرليت،  هاليت و  پوکه معدني خراسان

-         گزارش شماره11: معادن کلسيت،  سنگ اهک ، گچ و گچ خاکي خراسان

-         گزارش شماره 12: معادن منيزيت و هونتيت  خراسان

-         گزارش شماره 13: معادن سنگ تزئيني ،تراورتن،  بازالت، سنگ لاشه، مارن و اگات خراسان

10-      مطالعه و بررسي پتانسيلهاي معدني و تعيين اولويتهاي اکتشافي با استفاده از داده­هاي ماهواره­اي، آلتراسيون، ژئوشيمي و ژئوفيزيک در محدوده اي بوسعت22500 کيلومتر مربع درقالب 9 جلد گزارش شامل:

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي دولت آباد

 -  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي تربت حيدريه

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي فيض آباد

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي کاشمر

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي  بردسکن

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي  درونه

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي ششتمد

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي  شامکان

-  گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي  دارين

11-            طرح پتانسيل يابي وپي جويي موادمعدني در منطقه گل بانو تربت جام (مطالعات مقدماتي)

12-            بررسي داده­هاي ماهواره­اي، آلتراسيون و ژئوشيمي در شمال شرق کاشمر

13-             تهيه نقشه­ زمين شناسي با مقياس 1:100000 منطقه طاهرآباد

14-             تهيه نقشه­ زمين شناسي با مقياس 1:100000 منطقه بجستان

15-     مقايسه ژئوشيمي سنگ منشاء کاني سازي مگنتيت حاوي طلا در شمال تنورچه با کانسار مگنتيت بدون طلاي سنگان خراسان

16-مطالعه و بررسي پتانسيلهاي معدني و تعيين اولويتهاي اکتشافي با استفاده از داده­هاي ماهواره­اي، آلتراسيون، ژئوشيمي و ژئوفيزيک در محدوده اي بوسعت 45000 کيلومتر مربع شامل 18 جلدگزارش:

-گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي کهريز نو

--گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي خواف

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي فريمان

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي فردوس

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي سلطان اباد

-گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي تايباد

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي رشتخوار

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي تربت جام

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي سفيد سنگ

-گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي شيرگشت

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي اق دربند

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي سبزوار

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي کدکن

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي بجستان

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي ازبک کوه

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي رباط سفيد

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي طاهراباد

- گستره نقشه 1:100000 زمين شناسي باشتين

17- ژئوشيمي عناصر جزئي ، کمياب وايزوتوپ هاي Sm,Nd,Rb,Sr در گرانيتوئيد هاي ده نو،وکيل اباد،خواجه مراد وسنگ بست به منظور بررسي منشاء ماگما وجايگا ه تکتونيکي انها

18-   پتانسيل يابي و پي جويي موادمعدني در منطقه گل بانو تربت جام (مطالعات نيمه تفصيلي)

19-   ارائه اطلاعات پايه زمين شناسي - معدني استان خراسان رضوي  با فرمت قابل ارائه بر روي اينترنت

20 – پتانسيل يابي و پي جويي مواد معدني منطقه زين آباد فردوس ( استان خراسان رضوي)

21- مطالعه رقابت پذيري مواد معدني استان خراسان رضوي با توجه به بازارهاي بين المللي بويژه کشورهاي همسايه

22- بررسي خصوصيات فيزيکي - شيميايي و شرايط تکنولوژيکي مواد اوليه و محصولات نهايي مجتمع توليدي آجر سفال بجنورد ( شرکت پيشرو مصالح شرق ) به منظور ارتقا کيفيت و ايجاد تنوع در توليدات 

ديگر فعاليت ها:

1-     نظارت برطرحهاي معدني ازسوي وزارت صنايع و معادن (11 مورد شامل معادن سنگ تزييني، اهک، کروميت وواحدهاي فراوري صنعتي-معدني ) 77-1374

2-         مسئوليت فني پروژه اکتشاف طلا(کوه زرتربت حيدريه) 82-1376

3-         مدير پروِژه اکتشاف طلا-مس(تنورجه کاشمر)  82-1381

4-         مشاور معدني شرکت طلاي زرمهر(اکتشاف ،استخراج،فراوري) 82-1379

5-         مسئوليت فني پروژه اکتشاف طلا(منطقه گناباد) 1384 

6-          کارشناس حقيقي(اکتشاف ،استخراج ،فراوري) تاييد صلاحبت شده از سوي سازمان مديريت و برنامه ريزي خراسان رضوي

7-         همکاري با مرکز تحقيقات ذخاير معدني شرق ايران

زمین لرزه Earth quake

مقدمه

زمین لغزش لز جمله پدیده های جالب و در عین حال زیانبارزمین شناسی است که بر اثر از بین رفتن پایداری و عدم تعادل در شیب های سنگی و آبرفتی ، حادث می شود . این پدیدده عمدتاً در مناطق کوهستانی که چندان بارندگی در آنها زیاد بوده و دارای لیتولوژی رسوبی هستند ، اتفاق می افتد پدیده ی زمین لغزش از جمله پدیده های زمین شناسی است که در مناطق کوهستانی و مرتفع با لیتولوژی رسوبی و بارندگی زیاد که در آنها عموماً شیب لایه ها موافق شیب توپوگرافی است ، حادث می شود . زمین لغزه نامی آشنا برای ساکنین کناطق شمالی استان خراسان است . این پدیده هر از گاهی مخصوصاً در فصل بهار و تابستان اتفاق می افتد و مزارع باغات و روستاها را تخریب نموده و در مواردی باعث تلفات جانی می گردد . اکیپ مطالقاتی به سرپرستی نگارنده بعد از مطالعات صحرایی و برداشتهای از محل لغزش و مناطق کجاور به مطالعه نمونه ها نمونه ها در آزمایشگاههای دانشکده هران پرداختند . این مطالعات و آزمایشها شامل تهیه مقاطع نازک میکروسکوپی و مطالعه آنها ، انجام آزمایشات گرانومتری و کلسیمتری ، تجزیه و تحلیل درزها به کمک استریونت ، بررسی عکسهای هوایی منطقه و نقشه های زمین شناسی ، مطالعه سابقه زمین شناسی و هیدرولوژی منطقه و بررسی سابقه زمین لرزهای روزهای قبل از وقوع زمین لغزش از طریق موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران زمین لرزه ها هم وقت و همه جا مسئله آفرین بوده اند حرکت توده های خاکی ، سنگی و مخلوط آنها در مقایس کوچک و بزرگ و نیز حرکتها ی کند و تندشان علاوه بر بهم ریهتگی طبیعی زمین که با جابه جایی خاک ، پوشش جنگلی و با تغییر چهره طبیعی زمین همراه بوده در طبیعت دست ساخت انسان نیز از قبیل بهم ریختگی چنگل های مصنوعی باغات ، مزارع ، مناطق مسکونی ، جاده ها ، خطوط  راه آهن و غیره دخالت داشته است .

در طول تاریخ بلایای طبیعی اثرات ناگواری برجای می گذارد . این اثرات زمانی که بلایای طبیعی به همراه هم یا یکی پس از دیگری فرا می رسند بسیار پیچیده و دردناک می کردند  . غالباً پس از وقوع هر بلیه طبیعی گروههای زیادی هیجان زده و به صورت گوناگون به بررسی موضوع می پردازند . اما با گذشت زمانی نه چندان دور این تب وتاب فرو می نشیند و به سردی می گراید . اینگونه برخوردهای منطقی و احساساتی با مسئله به جای راه حلهای اصولی راه حل های ضرب العجل را ارائه خواهد داد و چنین نگرشی در توسعه پایدار قطعاً جایگاه مناسبی نخواهد داشت

 

روشهای تثبیت زمین لغزشها )

 ناپایداری زمین فرآیند طبیعی است برای شیبهای طبیعی در نواحی رانشی جائیکه وقوع زمین لغزشها با خسارتهای جانی و مالی همراه نیست انجام عملیات بهسازی ضرورت ندارد . در مناطق بحرانی ناپایداری زمین درشیبهای طبیعی با روشهای  مورد استفاده برای تثبیت شیبهای مصنوعی کنترلی می شود . در شیبهای سنگی طبیعی روشهای مورد استفاده اغلب محدود به برداشت توده سنگهای ناپایدار و یا تثبیت آن ها ست و در دامنه های تا لوسی کلید اصلی شناخت زمین لغزشها قدیمی است .

شواهد قبل از حرکت و زمین لغزش

زمین لغزش منطقه طی دو شبانه روز در تاریخ 24/4/71 صبح ساعت 2 – 3 روز پنجشبه و تا آخر روز جمعه ادامه داشته است . طی چند مرحله این لغزش انجام گرفته است . کشاورزان محلی می گفتند . که در مزارع و باغات مو و میفی کاریها شکافها و درزهایی وجود داشته که هر چقدر آب داخل شکافها می رفت پر ازآب نمی شد داخل این شکافها را پر از علف ، سنگ و خاک می کردند و کاملاً مسدود می نمودند ولی بعد از مدتی دوباره تمام آن سنگ و خاک و علفهای خشک ، به اعماق شکافهای می رفت و ناپدید می شد و مجدداً آبجاری جوی وارد این شکافها شده به اعماق لایه های زیرین نفوذ می نمود .

زمین لرزهای قبل از لغزش

طبق آمار موسسه ژلوفیزیک دانشگاه تهران ، زمین لرزهایی در فروردین ماه بوقوع پیوسته است که بعضاً تعداد آنها به دو زمین لرزه در هفته میرسد . این زمین لرزه به همراه عوامل فوق می تواند به عمل زمین لغزش کمک کند .

 

زلزله های متعدد

با توجه به آمار موسسه ژئوفیزیک یک دانشگاه تهران ، بین روزهای 20 -16 اردیبهشت ماه 1367 سه زمین لرزه به وقوع پیوسته است که این مسئله عمل لغزش لایه ها را تشدید کرده است.

مطالعه سابقه لرزه خیزی منطقه

با استفاده از بیگانی موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران پیشینه لرزه خیزی منطقه و مخصوصاً روزهای قبل از زمین لغزش مورد بررسی قرار گرفت و مشخص شد بین روزهای 19 – 20 اردیبهشت سه زمین لغزه به وقوع پیوست

بررسی انواع لغزش در حوضه

1- لغزش های سنگی

لغزش های سنگی جاده مراغه – سنگک : رفنصونهای سنگی کمی در حوضه خصوصاً از محل خروجی حوزه (میصه ) تا روستای سنکگ مشاهده می شود .این سگنها به دلیل گسل خوردگی شدیداً خورد و شکسته شده اند ، لذا بخشی از بلوکهای خرد شده فوق در بالا دست روستای مراغه بصورت سنگ لغزش و گاهی اوقات سقوط سنگی در روی دامنه های سست شیمی و پای دامنه در کنار رودخانه تجمع یافته اند و در بعضی از نقاط علاوه بر تنگی مسیر رودخانه ی اصلی ، آبراهه ها را نیز مسدود نموده اند . گستردگی و فراوانی سنگ لغزهای فوق در حوضه کم بوده و تهدیدی از جانب آنها مستقیماً بر روستاها وارد نمی شود

2- لغزش های خاکی

لغزش های اخیر در ابعاد های مختلف و به فراوانی در حوضه وجود دارند . فراوانی زمین لغزهای خاکی کوچک حتی به بیش از (100 ) مورد نیز می رسد که به صورت فعال ، غیر فعال ، قدیمی و جدید در منطقه دیده می شوند . با بررسی های به عمل آمده از منطقه چندین زمین لغزش بزرگ مقیاس شناسایی شداند که اینک به توصیف برخی از آنها می پردازیم . زمین لغزش جاده بین مراغه – سنگک : لغزش در سازنده ژوراسیک اتفاق افتاده و از نوع چرخشی است . حاوی ترکهای کششی هلالی بوده که عقل آن 4 متر و

 

طول 100 و عرض 10 متر بوده و هر ساله تخریب جاده و نهد آبرسانی صورت می گیرد .

اثرات زمین لرزه

1-      تغییر در مورفولوژی منطقه : مجموعه زمین لرزهای کوچک و برزگ مقیاس منطقه علی رغم بهم ریختگی خاکها و پوشش گیاهی منطقه ، چهره ی ناهمگونی را در دامنه ها به وجود آورده که با نا منظم کردن دامنه ها ، افزایش شیب آنها ، تنک کردن دره ، و مسدود کردن آبراهها همراه است 2- افزایش روسو بدهی حوضه : فراوانی زمین لرزهای منطقه که هر ساله بر تعداد آن ها افزوده می شود ، حجم مخصلیمی از رسوب را روی دامنه ها و پای آنها و یا با انتقال در فاصله کمی از دره اصلی تجمع داده که ضمن سست بودن عواقب بدی را بدنبال دارد 3- تغییر در شکل رودخانه : از آنجایی که رودخانه مراغه از داخل طبقات سست مارنی و شیمی زغال از عبور می کند و اکثر زمین لرزه ها در دامنه های ارتفاعات حاشیه رودخانه قرار دارند 4- تخریب اراضی کشاورزی و باغات : هر کدام از زمین لرزه های منطقه با تخریب باغات در دامنه ها و دشتهای سیلابی رودخانه همراهند با توجه به اینکه اقتصاد مردم روستای مراغه بر پایه باغات گردد استوار بوده 5- تخریب جاده و نهرهای آبرسانی

 

 برخی از زمین لرزها در کنار جاده و محل نهر ها رخ داده و هنوز هم ادامه دارد . ریزش سمت دیگر جاده به سمت رودخانه در بالا دست مراغه با کاهش عرض آن همراه است 6- خسارات حانی : سیل به همراه روانه عقلیمی از گلی که از محل زمین لرزه های روستا کنگک سرچشمه گرفته بود در سال 1370 جان هفت نفر را گرفت 7- شواهد زمین لرزه های گذشته : در خروجی حوزه خصوصاً در کنار روستای مراغه ، تراسهای آبرفتی با ارتفاع بیش از 50 متر دیده می شوند که به راحتی آثار جریان های کلی با ضخامت و حجم زیاد و نیز جریان خرده دار با ضخامت کم (چون منشاء عمدتاً رسوب دانه ریز دارند ) قابل تفکیک است .

الف ) زمین لرزه از دیگاه زمین شناسی

کتاب ( مجموعه مقالات دومین سمینار زمین لرزه و کاهش خسارتهای آن ص 101 و 102) تدوین مهندس ابراهیم حق شناس

 

 

با توجه به اینکه حرکتهای توده ای یکی از عوامل شکل دهنده ی سطح خارجی پوسته زمین است ، زمین شناسان آنرا پدیده ای با منشاء بیرونی (Exogenic) از نظر شرایط تشکیل ، علل و طول دوره فعالیت و شکل های سطح از این حرکتها را (Morpholojy) مورد مطالعه قرار می دهند .

ب) زمین لرزه از دیدگاه زمین شناسی مهندسی و عمران )

مهندسی زمین شناسی و عمران حرکتهای نوده ای را از نقطه نظر ایمنی و پایداری تاسیسات و سازنده هایی که باید روی آنها احداث شود ، و یا آنها را قطع نماید مورد بررسی قرار می دهند .

ج) زمین لرزه از دیدگاه مربوط به متخصصین علوم منابع طبیعی بخصوص آبخیزدارن )

در این دیدگاه ، پایداری یا عدم پایداری شیب را از نظر میزان فرسایش ، میزان تخریب (جنگل ، مرتع ، زمینهای زراعتی ) و نهایتاً از دست رفتن خاک مورد مطالعه قرار می دهند . هدف از این دیدگاه پایداری و تثبیت شیبها است ، بدیهی است نتیجه ی مطلوبتر آن است که با تلفیق سه دیدگاه فوق نتیجه اثر بخش پایداری شیبها را بدست آورد .

 

(تهیه نقشه فهرست زمین لرزه ها )

نقشهای زمین شناسی چهار گوش قزوین ، رشت در مقیاس 250000 ، نقشه زمین شناسی 100000 همراه با نقشه زمین ریخت شناسی تهیه شده در مطالعات آبخیز داری حوضه ملالقان . منابع اولیه برای تهیه نقشه زمین لرزه ها اتفاق افتاده بودند .

 

شناسایی و بررسی زمین لرزه های منطقه

 

به منظور شناسایی زمین لرزه های منطقه خورش رستم مطالعات زیر انجام گرفته است

1- بررسی دقیق عکسهای هوایی در مقیاس 20000 با استفاده از 350 شیب عکس هوایی محدوده تمامی ارزشهای قابل تشخیص با ابعاد بیش از 100 متر بر روی نقشه توپوگرافی با مقیاس 50000 ترسیم شده اند .

2- بررسی های صحرایی : اطلاعات بدست آمده از عکسهای هوایی تا تاریخ برداشت آنها (مرداد 1347 ) دارای اعتبار هستند همچنین بسیاری از لرزشها به دلیل ابعاد کم یا ظاهری مشابه با دامنه های مجاور ، در عکس های هوایی قابل مشاهده نیستند لذا برای تکمیل اطلاعات تمامی ارزشها قابل دسترسی مورد بازدید صحرایی قرار گرفته و مشخصات آنها در قالب پرسشنامه های اطلاعاتی که توسط گروه بررسی زمین لرزه های وزارت جهاد تهیه شده بود ثبت گردیده است .

 

پهنه بندی خطر زمین لرزه منطقه خورش رستم

 

در این مطالعه با توجه به تجربیات بدست آمده از بازدیدهای صحرایی و مطالعه منابع موجود شش عامل به عنوان عوامل اصلی ایجاد زمین لرزه در منطقه شناخته شده و بررسی های اماری بر روی آنها صورت گرفته است . این عوامل عبارتند از : 1- مصالح زمین شناسی 2- شیب دامنه 3- تیپ اراضی 4- کاربردی اراضی 5- فاصله از گسل 6- نقشه های زمین لرزه

روشهای تحقیق منابع نقشه ها پهنه بندی خطرات زمین لرزه

1- روش خسارات اجتناب شده : به عنوان روشهای هزینه جایگزین نیز معروف است یکی از قدیمی ترین روشهایی است که برای ارزیابی منابع اطلاعات مربوط به کاهش خطرات محیطی به کار گرفته شده است . براساس این روش منابع اطلاعات مروبط به خطر مانند نقشه های پهنه بندی خطرات زمین لغزه با تخمین ارزش خسارات وزیانهایی که می توانستند اجتناب شوند ارزیابی می شود . این زیانها شامل زیانهای مالی و جانی می شود . از انجا که موقع زمین لرزه تحت شرایط عدم اطمینان صورت می گیرد ارزیابی مذکور عمدتاً به صورت منابع مورد انتظار صورت می پذیرد . استفاده از چنین روشی مستلزم طی حداقل سه مرحله است : 1- تخمین احتمالی وقوع زمین لرزه 2- تخمین کل خسارات ناشی از زمین لرزه 3- تخمین کل ارزش پولی خسارات ناشی از زمین لرزه

کتاب (زمین لرزه و حوادث آن 110 و 111 تدوین دکتر محمد کاظم جعفری

2-  روش تخمین تمایل به پرداخت

همانگونه که اشاره گردید روش دیگر محاسبه منابع حاصل از نقشه های پهنه خطرات زمین لرزه استفاده از آن دسته ارز روشهایی است که به نحوی تمایل به پرداخت افراد برای خرید زمین ، مسکن و ..... اندازه گیری کرده و بطور غیر مستقیم به تخمین منابع نقشه ها می توان دست یافت . در میان این دسته از روشها یکی از روشهایی که بطور

 

متداول بکار گرفته می شود روش قیمت هدنیک است . در این قسمت نمونه ای از این روش برای تخمین منافع نقشه های پهنه بندی خطرات زمین لرزه بر اساس مدل بکار گرفته شده توسط ماسک و مانی در مورد منافع اطلاعات مربوط به خطر انفجار گاز توضیح داده می شود . کاربرد روش قیمت هدنیک اولین بار بوسیله روزن (Rozen) در سال 1974 مطرح گردید .

 

مدیریت خطر زمین لرزه

 

زمین لرزه ها و یا به تعبیری رانش زمین غالباً به عنوان بلایای طبیعی مطرح می گردد . به این ترتیب نقش انسان در وقوع و تحویل این پدیده بویژه در دهه های اخیر افزایش یافته است وشاید همین ویژگی یعنی نقش انسان در وقوع زمین لرزه آن را نسبت به سایر بلایای طبیعی مدیریت پذیرتر ساخته است امروزه با روند رو به تزاید برنامه های عمرانی و اثرات عمیقی که عملیات مزبور بر چشم اندازها و فرآینده های طبیعی می گذارند . شاهد افزایش وقوع حرکتهای توده ای زمین می باشیم . که به تبع آن خسارتهای ناشی از انها نیز فزونی خواهند یافت .

مروری بر اقدامات برخی از کشورها در زمینه مدیریت حفر زمین لرزه

1- ایالات متحده آمریکا :

در ایالات متحده آمریکا زمین لرزه ها از نظر اقتصادی – اجتماعی مشکل عمده محسوب می شوند . خسارتهای اقتصادی ناشی از زمین لرزه ها در این کشور سالانه از یک یا دو میلیارد دلار بالغ گردیده و تلفات ناشی از آن 3 تا 50 نفر می باشد . برنامه کاهش حفر زمین لرزه و مدلیدلیت حفر زمین لرزه درایالات متحده آمریکا ارائه گردیده همچنین در برنامه ملی پیشنهادی آن کشور بر نقش اطلاعات پایه در مورد کاهش خطر زمین لرزه تاکید گردیده است .

2- ژاپن

کشور ژاپن بویژه ، پس از جنگ جهانی دوم بدنبال تعرض به محیط کوهستانی و اجرای غیر اصولی پروژهای عمرانی با حوادث بسیار تلخی ناشی از زمین لرزه ها مواجه گردید .

زمین لرزه Earth quake

براساس بررسیهای بعمل آمده حدود 11 هزار  زمین لرزه خطرناک در ژاپن بوقوع پیوسته و سالانه در حدود 400 تا 500 زمین لرزه در این کشور رخ می دهد . براساس آمار موجود بین سالهای 1969 تا 1973 مجموعاً 7328 خانه در اثر زمین لرزه تخریب و 519  نفر جان خود را از ست داده اند . این تعداد تقریباً 44 درصد تعداد کشته های ژاپن در اثر کلیه بلایای طبیعی است بمنظور حفظ جان انسانها و حفظ تاسیسات زیربنائی از زمین لرزه ها و ایجاد امنیت اقتصادی درژاپن از سالهای قبل اقدامات اساسی صورت گرفته است

چین

 خسارتهای سالانه ناشی از زمین لرزه در چین از نظر اقتصادی به 15 میلیون دلار آمریکایی و از نظر جانی به 150 کشته بالغ می گردد . مطالعات منطقه مربوط به زمین لرزه های و برخورد با آنها از دهه ی 1960آنجا کردیده است واز ان زمان تلاشهای بسیاری صورت کرفته است تا تلفات ناشی از زمین لرزه  کاهش می یابد .مدیریت خطر زمین لرزه در چین به صورت درک خطر تعیین محدود خطر اعمال روشهای پیشگیری و کنترل خطر و همچنین تعیین خط مش ومسئولیت های واز خانه وسازمانهای مختلف در ارتباط با خطر می باشد.

پاکستان

در بخشهای شمالی پاکستان یعنی نواحی کوهستانی هیمالیا ، کاراکوارم هندوکش که در مرز میان چین ، هند و افغانستان واقع و از نظر استراتژیک بسیار مهم می باشد ، بکرات زمین لرزهایی با اهمیتی بوقوع می پیوند البته زمین لرزهای پاکستان تماماً از نظر اقتصادی – اجتماعی مهم می باشد بعنوان مثال وقوع زمین لرزه ریالا در سال 1988 بیش از نیمی از دهکده مزبور را تخریب در این حادثه 100 خانه و 62 هکتار زمین زراعتی نابود گردید

نپال

براساس آمار وزارت مسکن نپال هر سال بیش از هزار نفر در اثر زمین لرزه و پیامدهای آن جان خود را از دست می دهند . تلفات مالی ناشی از زمین لرزه در این کشور سالانه به 10 میلیارد روپیه (حدود 29 میلیون دلار بالغ می گردد که 20 درصد تولید ناخالصی ملی را به خود اختصاص می دهد . برنامه ی کا هش خطر زمین لرزه و رئوس وظایف موسسات مسئول بررسی زمین لرزه در نپال ارائه گردیده است .

 

هند

زمین لرزه ها غالباً در نواحی کوهستانی هندوستان مشکلی عمده محسوب می شوند . براساس برآورد دکتر تاگور تلفات اقتصادی هزینه عملیات بازسازی ناشی از زمین لرزه ها سالانه بالغ بر 200 کرور روپیه می باشد . همچنین اسناد موجود نشان می دهد . در فاصله سالهای 1975 – 1995 قریب 600 نفر جان خود را در اثر زمین لرزه از دست داده اند . پهنه بندی خطر زمین لرزه و اعمال روشهای کنترل مکانیکی و بیولوژی از اقدامات اساسی در این کشور در جهت کاهش خطر زمین لرزه می باشد . موسسات تحقیقی وابسته به وزارتخاه مختلف به صورت موردی به بررسی موضوع زمین لرزه می پردازند . اخیراً دپارتمان علوم وفنون دولت هند جهت بررسی زمین لرزه ها اقدام به تهیه یک برنامه همکاری نموده اند

ایران :

تا قبل از اعلام دهه 2000 – 1990 از سوی سازمان ملل متحد به عنوان دهه کاهش اثرات بلایای طبیعی تشکیلات مشخصی مسئولیت مقابله با پدیده زمین لرزه در کشورمان را بر عهده نداشت . سازمانها و ارگانهای اجرای بصورت مقتعی و موردی در حین عملیات اجرایی پروژه ها با این پدیده مقابله می کردند در حقیقت می توان گفت اینگونه شیوه ها ی برخورد با زمین لرزه فاقد جامعیت و بدون توجه به اهداف پیشگیری بوده و تنها شیوه های علاج بخش را آنهم بصورت موقتی جستجو می کند . گرچه بعد از زلزله 1369 رودبار و بروز تحریک بسیاری از زمین لرزه ها ، توجه بعضی از سازمانها به این پدیده معطوف گردیده ، لیکن می توان گفت بعد از یکسری اقدامات مقدماتی و تحقیقات صرف جهت شناسایی و مطالعه زمین لرزه ها و پیشنهاداتی جهت پهنه بندی خطر زمین لرزه ، اقدامات گسترده ، دراز مدت و هدفمندی صورت نگرفت

ترکیه

در کشور ترکیه برای مقابله با آثار حوادث سهمگین طبیعی منجمله زلهزله صندوقی بنام صندوق سوانح طبیعی تاسیس شده است . این صندوق از محل بودجه عمومی کشور تغذیه می شود . بدین طریق که ولت ترکیه سالانه حدود 15 تا 2 درصد از بودجه کل کشور را به منظور جبران خسارات ناشی از سیل ، طوفان ، زلزله و نظایر آنها تخصیص و به صندوق مذکور واریز مینماید تا در صورت بروز سوانح طبیعی از محل ذخیره های صندوق برای ترمیم ویرانیها و بازسازی مناطق آسیب دیده استفاده شود . ذخایر صندوق سوانح ترکیه در سال 1994 بالغ بر 5 میلیارد و پانصد میلیون لیره ترک بوده است .

زلاندنو

در کشور زلاندنو که یکی از کشورهایی است که هم در معرض خطر زلزله و زمین لرزه قرار دارد و هم خطر آتشفشان اموال و دارائیهای این کشور را تهدید میکند . در سال 1944 قانون ضایعات زلزله و جنگ به تصویب رسید . طبق این قانون صاحبان منازل مسکونی موظف شده اند هر سال عوارضی به دولت بپردازند و متقابلاً در صورت وقوع زلزله ، زمین لرزه ، آتش نشان و یا جنگ ، دولت زیانهای وارد بر انها را جبران کند . قانون مذکور در سال 1989 مورد تجدید نظر قرار گرفت و باخف و خطر جنگ بنام قانون بیمه بلایای طبیعی نامگذاری و به اجرا گذاشته شد . اجرای قانون مذکور بر عهده سازمانی بنام کمیسیون بیمه بلایای طبیعی نیوزلند (Dicnz ) گذارده شد که سازمانی است دولتی با هدف تعاونی .

 

مکزیک ، آلمان و سویس

 

در این کشورها برای بیمه زلزله الزام قانونی وجود ندارد.و بیمه ....... زلزله برای خسارات مسکونی،تجاری و صنعتی کلاً توسط شرکتهای بیمه و بصورت اختیاری به تبع بیمه آتش سوزی بیمه می شود.منتهی به علت اهمیت موضوع در برخی از کشورها دولتها نیز در این امر مداخله کرده و به فعالیت شرکتهای بیمه نظارت می نماید.از بررسی مطالب فوق می توان نتیجه گرفت که مدلهای مناسب جبران خسارت با توجه به عوامل مختلف اقتصادی،اجتماعی،اقلیمی و فرهنگی که به نمونه هایی از آنها در کشورهای مورد بحث اریه شده و می تواند در کشورهای دیگر نیز به موقع اجرا گذارده شود عبارتند از:

1- بیمه اختیاری سوانح طبیعی از جمله زلزله:این روش جبران خسارت حوادث طبیعی تفاوتی با جبران خسارت ............ دیگر مانند آتش سوزی و انفجار که بوسیله موسسات بیمه انجام می گیرد ندارد.در این روش تنها شرکتهای بیمه مجازند حوادث طبیعی را تحت پوشش قرار دهند و حق بیمه هر مورد با توجه به درجه شدت و ضعف خطر و عوامل دیگر موپر در بروز خسارت توسط این شرکتها محاسبه می شود و بیمه گذاران نیز در صورت تمایل از خدمات بیمه گران استفاده می کنند.در حال حاضر واحدهای صنعتی اعم از کارخانه های بزرگ و یا کارگاههای کوچک و نیز اموالی از قبیل کشتی و هواپیما و اتوموبیل و تأسیسات مربوط به خدمات شهری در کلیه کشورها از این طریق تحت پوشش قرار می گیرند.

2- بیمه اجباری حوادث طبیعی : انجام بیمه اجباری حوادث طبیعی احتیاج به قانون دارد این بیمه تنها شامل منازل مسکونی افراد جامعه می شود و اختصاص به شهرها دارد.موضوع را می توان به این صورت توجیح کرد که کسانی که مایلند در شهرها سکونت کرده و از امکانات آن استفاده نمایند باید هر سال مبلغی بصورت عوارض بابت بیمه زلزله واحد مسکونی خود بپردازند.بدیهی است در مورد محاسبه حق بیمه باید همه عوامل فنی در نظر گرفته شود،منتهی در مجموع با توجه به اجباری بودن بیمه و اینکه تعداد بیمه گذاران رقم بزرگی را تشکیل خواهد داد حق بیمه ممکن است با در نظر گرفتن این عامل از حد معمول پایین تر می باشد.

3- تشکیل صندوق سوانح:این شیوه جبران خسارت حوادث طبیعی توسط دولت انجام می گیرد.دولت موظف است هر سال مبلغی از بودجه عمومی کشور را در این صندوق ذخیره کند و چنانچه حادثه ای اتفاق بیافتد از محل صندوق،جبران خسارت به عمل آید.بدیهی است وجوه جمع آوری شده در چنین صندوقی باید در امر سرمایه گذاریها یی بکار گرفته شود که هم قابلیت نقدینگی داشته باشد و هم از محل درآمدهای حاصل مرتباً به حجم آن افزوده شود .

 

 

قانون واثر تاسیس صندوق ملی جبران خسارات ناشی از زلزله

 

شک نیست که تشکیل صندوق ملی جبران خسارت ناشی از زلزله و به تبع زمین لرزه نیز با توجه به اهمیت ایجاد چنین سازمانی در مقابله با آثار این بلیه و یرانه ، طبیعی نیاز به تصویب قانونی ویژه دارد و قانون مزبور باید موارد زیر را شلمل باشد : 1- نام صندوق 2- هدف از تاسیس صندوق 3- تعیین سازمان اداره کننده صندوق 4- وظایف صندوق 5- شخصیت حقوقی صندوق 6- محل یا محلهای تامین درآمد صندوق 7- تدوین کننده آئین نامه اجرائی صندوق .

شرایط مخصوص بیمه اختیاری زلزله مازاد تعهدات صندوق و بیمه واحدهای صنعتی

منظور از بیمه اختیاری خطر زلزله این است که افراد جامعه می توانند به اختیار یملک خود را بیمه کنند در واقع هیچ نوع الزامی قانونی برای بیمه گذارد ، خصوص انجام بیمه یا انتخاب بیمه گر وجود ندارد جز اینکه گاهی ممکن است الزام جنبه قراردادی داشته باشد مثلاً شخصی که در مقابل وثیقه قرار دادن ملک خود  از بانک وام دریافت کند طبق یک چنین بیمه ای نیز در ردیف بیمه اختیاری خطر زلزله که موضوع این بحث است قرار می گیرد اقدام به تعصیس بیمه اختیاری برای مازاد ارزش ملک وو اثاثه موجود در آن بنماید .

به این ترتیب شرکتهای بیمه موضف است دو نوع نرخ و شرایط بیمه خطر زلزله یکی برای واحدهای صنعتی و دیگری برای واحدهای غیر صنعتی عرضه نمایند .

 

لرزه شناسی

 

 مطالعه ی علمی زمین لرزه ها را لرزه شناسی می گویند ، که از سایزموس لاتین به معنای (زمین لرزه ) ولوکوس به معنای ((منطق و بیان )) مشتق شده است . در آغاز قرن بیستم تنها تعداد انگشت شماری دانشمند در جهان وجود داشتند که می شد آنها را به عنوان لرزه شناس حرفه ای طبقه بندی نمود . معذالک علم لرزه شناسی رشد کرد و تا اواسط قرن نزدیک به 400 ایستگاه لرزه نگار در جهان وجود داشت که لرزه شناسان در آنها در حال ثبت و مطالعه ی زمین لرزه و سایر ارتعاشت زمین بودند .

اثرات زمین لرزه ها

از آنجا که زمین لرزه ها بر روی افراد بشر و ساختمان ها اثر می گذارد ، برای بسیاری از مردم جالب توجه هستند . در هر حال از میان تمام زمین لرزه هایی که هر ساله رخ می دهد ، ممکن است تنها یک یا دو زمین لرزه اثرات زمین شناسی شگرفی مانند زمین لغزه و یا بالا آمدن و فرو رفتن توده های بزرگ زمین را شامل شوند . حدود یکصد زمین لرزه در نزدیکی مرکز وقوع خود ، ممکن است آنقدر قوی باشند که باعث ویرانی و نابودی بشر و سرمایه های وی شوند . سایر زمین لرزه ها کوچکتر از آن هستند که اثری جدی از خود به جای گذارند .

آتش سوزی ناشی از زمین لرزه :

پس از وقوع زمین لرزه یکی از دلایل گسترش سریع آتش سوزی اختلالاتی است که ارتعاش ناشی از زلزله در سیستم های توزیع آب و گاز شهری به وجود می اورد . برای مثال در زمین لرزه ای بزرگ سال 1956 سان فرانسیسکو در حدود 23000 شکستگی لوله به وجود آمد . در اثر این شکستگی ها فشار آب شهر به قدری سریع پایین آمد که به هنگام اتصال لوله های آب به شیرهای آتش نشانی ، تنها رشته ی باریکی از آب جریان داشت  .

خسارت به ساختمانها :

در بعضی از زمین لرزه ها میزان خسارت وارد شده به ساختمانها تا حدودی بستگی به نوع زمینی دارد که ساختمانها بر روی آن نباشده اند . برای مثال در زمین لرزه ای سال 1906 سان فرانسیسکو خسارت وارد شده به ساختمانهای واقع بروی شن و ماسه و خاک رس خیس ده برابر وارد شده به ساختمانهای مشابه روی سنگ سخت بود.

(کتاب زمین شناسی فیزیکی)(تدوین:لیت ، جودسن،کافهن) ص343

علت وقوع زلزله:

قرنها پیش مردم عقیده داشتند که علت لرزشهای اسرار آمیز زمین است . علت وقوع زلزله از جمله مسائلی است که از قدیم الایام فکر بشر را به خود مشغول داشته و طی نظریات مختلف عواملی نظیر  اتمسفر ، تغییرات فشار هوا ، ماه ، حرکت زمین ، فعالیت های آتشفشانی و آبهای زیر زمینی به طور انفرادی یا تواما به عنوان عوامل ایجاد کننده زلزله در نظر گرفته شده اند . مطالعات متعددی که در این زمینه انجام گرفته نشان داده است که ، مناطق است و این امر در مقایسه نقشه های تکتونیکی و زلزله خیزی و نقشه هایی که حرکات جدید پوسته زمین را نشان می دهند ، انجام گیرد .نتیجه بهتری حاصل می گردد.

 

زلزله در ایران

 

قلات ایران نیز یکی از مناطق زلزله خیز است و هر چند وقت یکبار زلزله باعث بروز خسارات مالی و جانی فراوان می شود . از اوایل قرن بیستم به خاطر ایجاد ایستگاه های زلزله شناسی در نقاط مختلف دنیا اطلاعات دقیقتی از زلزله سنج سایر کشور ها ثبت شده اند . به طور متوسط هر هشت ماه یکبار یک زلزله با شدت مطلق بزرگتراز 5 ، هر ساله یکبار یک زلزله با شدت مطلق بزرگتر از 7 در فلات ایران اتفاق می افتد .

مناطق پر زلزله ایران دزفول ، شیراز ، سعید آباد ، شاهرود ، همدان ، اهواز ، تبریز ، تربت حیدریه و تهران است . در سالهای اخیر با تاسیس موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است . در سالهای اخیر با تاسیس موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران اطلاعات دقیقتری در مورد زلزله  های ایران به دست آمده است

لرزه سنج ها :

لرزه سنج ها وسایلی هستند که به کمک آنها می توان ارتعاشات زمین را اندازه گیری کرد

زمین شناسی فیزیکی – لیت ، جودس ، کافهن – ص 343 – 345 – 375

هر چند لرزه سنج ها انواع مختلف دارند ولی مبنای کارتمامی آنها تبدیل انرژی ارتعاشی به انرژی الکتریکی و اندازه گیری آن است . از آنجا که انرژی الکتریکی حاصله معمولاً ناچیز است لذا ، آن را چندین بار تقویت کرده و آنگاه در دستگاه های آشکار ساز ، اندازه گیری می کنند . لرزه سنج ها انواع مختلفی دارند که در اینجا به شرح دو نوع آن اکتفا می شود . لرزه سنج های الکتروغناطیسی – این گروه معمولی ترین انواع لرزه سنج ها هستند . دستگاه معمولا از یک پیچک و یک مغناطیس دائم تشکیل شده است .

پیچک ثابت و آهنربا به وسیله فنر به حالت معلق است . هر گونه ارتعاشی باعث لرزش مغناطیس میشود و بنابراین در پیچک جریان الکتریکی به وجود می آید  که میزان ارتعاشات پی برد . لرزه سنج های ظرفیتی : قسمت اصلی این لرزه سنج ها از خازنی  تشکیل شده است که یکی از صفحات آن ثابت و صفحه دیگر به وسیله ی یک فنر به حالت معلق است . هر گونه ارتعاشی باعث نوسان صفحه معلق می شود ودر نتیجه فاصله دو صفحه خزن تغییر می کند و باعث تغییر جریان مدار می شود . این جریان را تقویت کرده و با اندازه گیری آن میزان نوسانات زمین را مشخص می کنند .

امواج زلزله :

به هنگام وقوع زلزله امواج زیادی در کانون آن ایجاد شده و در همه جهات منتشر می شود . این امواج به نام امواج لرزه ای خواده می شوند . امواج زلزله به سه دسته کلی تقسیم می شوند : امواج فشاررشی یا طولی که مانند امواج صوتی ضمن عبور از اجسام جامد ، باعث تغییر حجم آنها می شوند و امتداد انتشار آنها در امتداد ارتعاشات است .

امواج برشی یا عرضی که این امواج باعث تغییر شکل اجسام جامد می شوند و امتداد انتشار آنها بر امتداد ارتعاشات است .

امواج برشی یا عرضی که این امواج باعث تغییر شکل اجسام جامد می شوند و امتداد انتشار آنها بر امتداد ارتعاشات عمود است . امواج سطحی یا امواج ریله که تحت شرایط خاص و در فصل مشترک دو محیط گازی و مایع در اثر ارتعاشات ناشی از زلزله به وجود می آیند .

 

کانون ومرکز زلزله

 

نقطه ای که امواج از آن منتشر می شوند به نام کانون زلزله می خوانند .اگراز کانون زلزله که معمولا در زیر زمین قراردارد خطی بر سطح زمین عمود کنیم محل تلاقی این خط را با سطح زمین به نام مرکز زلزله می خوانند.فاصله کانون ومرکز زلزله به نام عمق کانون زلزله نامیده می شود.معمولا زلزه ها را از نظر عمق کانون به سه دسته زیر تقسیم می کنند:

الف) زلزله های عمیق که عمق کانونی آن ها بیش از 300 کیلومتر است.

ب) زلزه های متوسط که عمق کانونیشان 70تا 300کیلومتر است .

ج) زلزله های کم عمق که عمق شان از 60کیلومتر کم تر است.

 

شدت زلزله

شدت یک زلزله درنقاط مختلف متفاوت است وطبیعتا هر چه قدر از مرکز زلزله دور تر شویم از شدت آن کاسته می شود.بنابراین همراه با کلمه شدت زلزله همواره بایستی محلی راکه درآن شدت زلزله اندازه گیری شده است ذکر کرد.درقدیم برای اندازه گیری شدت زلزله از مقیاس های احساسی استفاده می شد.برمبنای این مقیاس ها زلزله ها بر حسب میزان خسارت ونحوه ارتعاشات طبقه بندی می شدند. مثلا براساس طبقه بندی که در سال1883 به وسیله دو دانشمند به نام های روسی وفورل پیشنهاد شد وبه مقیاس R.F. خوانده می شود ،زلزله ها به ده درجه تقسیم می شوند .این تقسیم بندی بر مبنای واژگون شدن لوازم منزل صدای زنگ کلیساها،سرنگون شدن دود کشها و مسائلی نظیر آن انجام شده بود.درسال 1931 مقیاس دیگری به نام مقیاس اصلاح شده مرکالی پیشنهاد شد که براساس آن زلزله ها به 12طبقه ،طبقه بندی می شوند.

مثال:

زلزله فیض آباد (تاجیکستان شوروی ):این زلزله در12ژانویه 1943اتفاق افتاد وشدت آن درمرکز زلزله به حدود9رسید . مشخصات این زلزله توسط عده ای از دانشمندان اتحاد شوروی مطالعه وطی آن منحنی های هم لرزه تهیه شد.

براساس اسن منحنی ها تعدادی مراکز زلزله مشخص شد که شدت آن ها درحدود 9بود وهمه ی این مراکز برروی امتدادی منطبق بر گسله شیب دار این منطقه که متعلق به کوه زایی آلپ است قرار داشتند.

زلزله چاتکال:(واقع در اتحاد شوروی ):

این زلزله که در 2نوامبر 1946 اتفاق افتاد ،دارای شدتی معادل 9درجه درمرکز خود بود مرکز زلزله درمحل تلاقی روراندگی بزرگ چاتکال به سمت شمال شرقی وشیب گسله وشیب گسله به سمت شمال غربی است.

زلزله کالیفرنیا:

کتاب زمین شناسی عمومی تدوین :حسن مدنی ،سیروس شفیقی صفحات 391،392

 

این زلزله در 1906 درایالت کالیفرنیا اتفاق افتاد ودراثر آن شکاف طویلی به طول 10 کیلومتر ایجاد شد که درطول آن طبقات دو طرف جابه جایی افقی داشتند . علاوه بر جابه جایی افقی جابه جایی قائم نیز در طرفین شکاف به وجود آمد که حداکثر ان به 6 متر می رسید. این شکاف بعد ها به نام گسله سان آندریاس نام گذاری شد

پدیده های ناشی اززلزله

به هنگام وقوع زلزله ،پدیده های مختلفی اتفاق می افتد که به شرح زیر دسته بندی می شوند:

لرزش زمین:به طوری کهم ی دانیم دراثر زلزله ،زمین به ارتعاش درمی آید ودرمواردی که شدت این ارتعاشات زیاد باشد،باعث تخریب ساختمان ها می شود.معمولا قبل وبعداز حرکات اصلی زلزله ،ارتعاشات خفیف تری تولید می شود که به ترتیب به نام پیش لرزه وپس لرزه نامیده می شود.

مثلا قبل از زلزله چهارم اردیبهشت ماه 1339 لار،دوزلزله خفیف تردر دستگاه های لرزه نگار تهران وشیراز ثبت وبعداز زلزله اصلی نیز حدود 58 لرزه خفیف دیگر اندازه گیری شد.هم چنین بعداز زلزله شدید 12 ژوئن 1897 درآسام ،5237 لرزه خفیف دیگر نیز ثبت شد.معمولا لرزه های اولیه خفیف است.وهرچند به زمان زلزله اصلی نزدیک می شویم ،شدت لرزه ها زیاد می شود.وبعد از زلزله اصلی ،مجددا شدت آن کاهش می یابد. این مسئله درمورد تعداد لرزه ها نیز صادق است. یعنی ،هر چقدر لرزه اصلی نزدیک تر شود،تعداد لرزه ها زیاد تر می شود وبعد از زلزله اصلی ،فواصل زمانی بین لرزه ها افزایش یابد. مثلا درمورد زلزله لار،درفاصله 48 ساعت اول بعد از زلزله اصلی ،16 زلزله فرعی دیگر روی داد درصورتی که در فاصله 48 ساعت دوم فقط 9 زلزله ثبت شده. بایستی توجه داشت که تمام زلزله ها هم راه پیش لرزه نیستند ونیز پیش لرزه ها را همیشه نمی توان مقدمه وقوع زلزله بزرگ دانست.زیرا در بسیاری موارد،لرزش های خفیفی ثبت شده که حرکات شدیدی به دنبال نداشته است.گاهی نیز یک زلزله مخرب ،خود پیشلرزه زلزله فوق العاده مخربی بوده که به دنبال آن اتفاق افتاده است.

صداهای زلزله :

غالبا وقوع زلزله توام با صداهایی است که دربعضی از موارد ،به وسیله گوش انسان نیز قابل تشخیص است.بدیهی است این صداها ،غیر از صداهای ناشی از اثرات زلزله تخریب ساختمان ها ونظایر آن است.

صداهای زلزله دربعضی موارد شبیه رعد وبرق وگاهی نیز صدای وزش باد ،انفجار گلوله های بزرگ توپ ونظایر آن است.تولید این صدا ها به خاطر ایجاد امواج ارتعاشی است که دراثر زلزله به وجود می آیند.ولی فقط در بعضی موارد فرکانس آنها درحد شنوایی گوش انسان وقابل شنوایی است.

 

نورهای زلزله

 

به هنگام وقوع بعضی زلزله ها ،آثار نورانی مختلف مثل نور افشانی در آسمان ،برق ،جرقه های نورانی ونظایر آن ها دیده شده است.حتی در زلزله بزرگ ناحیه وژ در سپتامبر 1669 ،شعله های آتش در حال خروج از زمین ،دیده شد. هنوز وابستگی مستقیم این آثار به زلزله، مورد بحث دانشمندان است وبه عقیده اغلب زلزله شناسان ،این نورها ،ناشی از اثرات ثانویه زلزله است.

هرچند درمناطق  مسکونی می توان نور وآتش مربوط به اثرات ثانوی زلزله دانست ولی در بعضی موارد ،درکوهستان ها ونیز در سطح دریاها نظیر این نوردیده شده که هنوز پاسخ درستی برای آن پیدا نشده است.

حرکات آب دریا:

هنگامی که کانون زلزله درکف دریا یا درنزدیکی های آن واقع باشد ،دراثر زلزله ،امواج متعددی درآب تولید می شود که به نام تسونامی معروف است.این امواج سهمگین به بدنه کشتی ها برخورد و باعث ارتعاش آن ها می شود.دراثر این امواج آب دریا باشدت به ساحل برخورد می کند وبعضی وقت ها ،قسمتی از سواحل را آب فرامی گیرد . امواج مزبور دربعضی موارد ،باعث تخریب ساختمان های ساحلی می شود. زلزله مهمی که در 27 نوامبر 1945دردریای عمان اتفاق افتاد باعث بالا آمدن شدید آب دریا وبروز خسارات زیاد درسواحل پاکستان وهندوستان شد.عده ای عقیده دارند که طوفان نوح نیز دراثر زلزله ای که کانون آن درخلیج فارس بوده ،حادث شده است.

تغییر مشخصات آب چشمه ها:

دراثر زلزله ،غالبا دروضع آب چشمه ها و چاهها نیز تغییراتی به وجود می آیند زیرا دراثر ارتعاش ،مجاری زیر زمینی تنگ یا گشاد شده ودربعضی موارد ممکن است کاملا مسدود شود. دمای آب چشمه های معدنی نیز ممکن است در اثر مخلوط شدن با آب های دیگر تغییر می کند مثلا آب یکی از چشمه های معدنی سوئیس به نام " پلان دوفازی " دراثر زلزله 19 مارس 1935 خشک شد وبعد از اینکه با حفر تعدادی چاه توانستند مجددا به آب دسترسی پیدا کنند ،میزان آبش سه برابر شد ولی دمای آن از 28 به 24 درجه سانتی گراد تقلیل پیدا کرد ونیز دمای یکی ازچشمه های همین منطقه ،پس از زلزله ،از 18 به 23 درجه سانتی گراد افزایش یافت.

ایجاد شکاف وگسله:

دربعضی موارد دراثر زلزله، تعدادی شکاف در زمین به وجود می آید وگاهی نیز گسله هایی تشکیل می شود.به عنوان مثال می توان گسله معروف سان آندریاس واقع در ایالات کالیفرنیا نام برد.از سال 1874 که مطالعات زمین شناسی این منطقه آغاز شد. تعدادی ایستگاه نقشه برداری درمحل به وجود آمد، که موقعیت دقیق آن ها محاسبه شده بود.

 

 

خدایان وهوا

گاهی ممکن است  زمین لرزه در اعماق اقیانوس نیز روی دهد .آب اقیانوس می لرزد وموجی بزرگ پدید می آید .موج سراسر اقیانوس را می پیماید وحتی ممکن است به خشکی نیز برسد.

گاهی موج درخلیج یا بند وارد خشکی می شود.موجی که به سوی خشکی پیش می رود ممکن است برروی موجی دیگر سوار شود.وموجی بلند وبلند تر پدید آید .هنگامی که به خشکی می رسد،ممکن است به صورت دیواری بلند از جریان آب درآید .موج با ساحل برخورد می کند وآنهایی را که نتوانسته اند خود را به جاهای بلند تر برسانند با خود می برد ودرآب غرق می کند.

کتاب زمین شناسی عمومی تدوین :حسن مدنی ،سیروس شفیقی صفحات 395،396

 

زمین لرزه یا تسونامی ممکن است فقط پنج دقیقه طول بکشد.ولی این رویداد ها ناگهانی هستند واز پیش خبر نمی کنند.زمین لرزه ممکن است  درمحلی اتفاق بیفتد که مردم بسیاری در آن جا زندگی می کنند. دراین صورت ممکن است صدها یا هزار ها نفر در این پنج دقیقه کشته شوند.هیچ یک از بلاهای طبیعی نمی توانند مانند زمین لرزه درزمانی چنین کوتاه سبب کشتار بسیاری از مردم یک سرزمین شود.

به این ترتیب ،مردم همواره چیز هایی درباره زمین لرزه می دانسته اند. زمین لرزه ازآغاز پیدایش زمین تاکنون وجود داشته است و هرکس که شاهد تسونامی یا زمین لرزه ای بوده است واز آن جان سالم به در برده است ،چیزی از آن به یاد دارد که هرگز آن را فراموش نخواهد کرد . اما چیزی که مردم نمی دانستند سبب پیدایش زمین لرزه بود.

زمین لرزه Earth quake

یونانیان معتقد بودند که خدای دریا خدای زمین لرزه نیز هست.وقتی که او ،ازروی خشم ،نیزه سه سر خود را تکان می دهد ،دریا طوفانی می شودوزمین می لرزد . این خدا را پوسیدون (Poseidon)می نامیدند که درزبان یونای به معنای " لرزاننده ی زمین " است.

گروهی دیگر فکر می کردند که الهه ی آتش مسئول پیدایش زمین لرزه است .زمین لرزه اغلب درنقاطی روی می داد که کوه های آتش فشانی بود.دود،شعله وسنگ های مذاب که از کوه های آتش فشانی بیرون می آمد وبه صورت سیل روان می شد دلیل خوبی بود که مردم تصور کنند که درزیر زمین آتش وجود دارد.تا آن جا که می دانیم نخستین کسی که کوشید تا علت زمین لرزه را چیزی غیر از خدایان بداند ارسطو ،فیلسوف یونانی بود . اودر سالهای 384 تا 322 پیش از میلاد (1005تا 934 سال پیش از هجرت پیامبر اسلام)زندگی می کرد.

ارسطومعتقد بود که درطبیعت هر ماده ای جای مشخص برای خود دارد . خاک سخت وسنگین در پایین ،آب اقیانوس در بالای آن و هوا در بالای زمین و آب قرار گرفته است.

شکار کردن موج ها

زمین لرزه ها پی در پی اتفاق می افتند ،مردم کشته می شوند وکسی نمی تواند از آن ها جلوگیری کند.

در 24 ژانویه 1554میلادی (4 بهمن 934)،زمین لرزه ای در شنسی ،یکی از استان های کشور چین روی داد .برآورد کرده اند که در این حادثه 830.000 نفر کشته شدند . این زمین لرزه یکی از مرگبار ترین زمین لرزه های جهان بوده است . در 30 دسامبر 1703 میلادی (9 دی 1082) ،زمین لرزه ای در توکیو ،پایتخت ژاپن ،200.000 نفر را کشت. در 11 اکتبر 1737 میلادی (19 مهر 1116) . زمین لرزه ای در کلکلته یکی از بندر های هندوستان 300.000 نفرکشته داد.

یکی از دانشمندانی که به مطالعه ساختمان درون زمین پرداخت جان میچل ،زمین شناس انگلیسی بود. اونیز مانند دیگران هنگام کندن زمین پی برده بود که سنگ ها لایه لایه روی هم قرار گرفته اند وطبقه بندی هایی تشکیل داده اند . .بعضی از این لایه ها مسطح بودند .ولی گاه لایه هایی کج یا خمیده نیز دیده می شدند این نشان می داد که عاملی سبب چین خوردگی لایه های درونی زمین شده است.

درسال 1760 میلادی (1139 شمسی )میچل اظهار داشت که چین خوردگی لایه های زمین ممکن است سبب شود که لایه های سنگی به همدیگر بسایند وازمحل سایش ،موج های ضربه ای منتشر شوند.این موج ها ممکن است همان زمین لرزه باشند .میچل نخستین کسی بود که گفت زمین لرزه ممکن است در زیر دریا هم روی دهد وتسونامی را به وجود آورد.

میچل هم چنین اظهار داشت که اگر زمان روی دادن زمین لرزه ها درنقاط مختلف ثبت شود می توان سرعت موج های ضربه را به دست آورد ویا با محاسبه سرعت آن ها می توان نقطه ای را که موج های ضربه از آن جا شروع به انتشار کرده اند مشخص کرد.

نقطه شروع ،یعنی نقطه ای در سطح زمین که درست بالای محل سایش صخره ها وآغاز زمین لرزه است. این نقطه مرکز بیرونی زمین لرزه یا به طور خلاصه مرکز زمین لرزه نامیده می شود.

موج های زمین لرزه با دور شدن از مرکز خود ،ضعیف تر می شوند وحتی موج های یک زمین لرزه شدید را در 30 کیلومتری مرکزآن می توان بدون خط مطالعه کرد.

اما پس از هر زمین لرزه ی شدید و مرگ آور زمین لرزه هایی هم باشدت متوسط روی می دهند که فقط پنجره ها وظرف ها را به صدا درمی آورند زمین لرزه های بسیار ضعیف نیز اتفاق می افتند که به سختی احساس می شوند.

اختراع پالمیدی عبارت بود از لوله ای افقی که دوسرآن به سمت بالا برگشته بود وکمی جیوه درآن ریخته شده بود .هروقت که زمین می لرزید جیوه از سویی به سوی دیگر حرکت می کرد .هرچه لرزش زمین شدید تر بود جیوه شدید تر از سویی به سوی دیگر لوله حرکت می کرد واز دوسر برگشته ی لوله بیشتر بالا می رفت . نخست از یک سو وسپس از سوی دیگر بالا می رفت.

پالمیدی دوقطعه آهن کوچک را در دوسرلوله روی جیوه شناور کرد وبرروی هرکدام یک عقربه نشانه گذاشت . به این ترتیب ،توانست ببیند که قطعه های آهن درهنگام حرکت جیوه تا چه ارتفاعی بالا می روند .

این دستگاه درواقع نخستین لرزه سنج بود.

لرزه سنج پالمیری بسیار حساس بود . تقریبا هرچیزی می توانست سبب حرکت کوچک درونی دستگاه شود . بنابراین ،تشخیص اینکه آیا لرزه سنج ،زمین لرزه ای دور دست یا حرکت یک گاری را ثبت کرده است کار دشواری بود.

درون زمین

دانشمندان با بررسی دقیق موج هایی که لرزه نگارهاثبت کرده بودند دریافتند که موج های زمین لرزه نوع های گوناگون دارد .بعضی از موج ها در راستای عمود بر راستای انتشار وبعضی دیگر در راستای انتشار ارتعاش می کنند بعضی از موج ها درامتداد سطح وبعضی دردرون زمین منتشر می شوند.

موج های گوناگون با سرعت های متفاوت حرکت می کنند. بنابراین ،موج های متفاوتی که از یک زمین لرزه که مرکز آن در فاصله دوری قراردارد ،منتشر می شوند ،درزمان های متفاوتی به لرزه نگار می رسند. دانشمندان زمان رسیدن این موج ها را به ترتیب اندازه می گیرند.هرقدر مرکز زمین لرزه دورتر باشد،فاصله زمانی میان دوموج مختلف نیز بیشتر است به کمک یک لرزه نگار واز روی این اختلاف درفاصله های زمانی ،مرکز زمین لرزه را می توان مشخص کرد.

انرژی زمین لرزه ای که شدت آن یک ریشتر است برابر با انرژی حاصل از انفجار 170گرم تی ان تی T.N.T است.زمین لرزه ای با بزرگی 8 ریشتر نیز 31×31×31 یا 30.000 بار قوی تر از زمین لرزه ای به بزرگی 5 ریشتر است.به این ترتیب وقتی که بزرگی زمین لرزه ای 9 ریشتر است . قدرت آن برابر با انرژی حاصل از انفجار 150 میلیون تن تی ان تی T.N.T* است.

گمان می رود که بزرگی زمین لرزه ای که درسال 1906میلادی (1285شمسی) درکلمبیا ،یکی از کشورهای آمریکای جنوبی ،ویرانی به بار می آورد،حدود 6/8 ریشتر بوده است.درسال 1964میلادی (1343 شمسی )،زمین لرزه ی دیگری با بزرگی 5/8 ریشتر درآنکوریج(Anchorage) بزرگ ترین شهر آلاسکا ،ثبت شد . زمین لرزه ای که درشهریور 1357 شهر طبس را ویران کرد 7/7 ریشتر بوده است.بزرگی بعضی از زمین لرزه های شدید را تا9/8 ریشتر نیز برآورد کرده اند. البته ،این گونه زمین لرزه های شدید کم اتفاق می افتد . هرسال درحدود یک میلیون زمین لرزه در گوشه وکنار جهان اتفاق می افتد که بیشتر آن ها خفیف اند به طور میانگین ،درمدت ده سال فقط یک زمین لرزه با بزرگی 8 ریشتر یا بیشتر اتفاق می افتد البته ،گاهی عده این گونه زمین لرزه ها بیشتر از مقدارمیانگین می شود.درسال 1906 میلادی (1285شمسی) 7 زمین لرزه با بزرگی بیشتر از 8 ریشتر روی داد.


*T.N.T نشانه اختصاری ماده ی منفجره ای است به نام تری نیترو تولوئن (trinitroto luene).این ماده ترکیب متبلور زرد رنگ کربن ،هیدروژن واکسیژن است وبه وسیله تولوئن تهیه می شود(C7H5N3O6)وبیشتردرانفجارهای بسیار بزرگ به کارمی رود انرژی حاصل از انفجار یک گرم تی ان تی در حدود J400 است.

آبهاي زيرزميني حوزه بلغور

آبهاي زيرزميني حوزه بلغور

5-1- مقدمه

مشكل آب آشاميدني و قابل شرب در بسياري از مناطق كشورمان و حتي برخي زير حوضه هاي آبخيز، هنوز حل نشده و اين مهم به قوت خود باقي مانده است كه به مرور زمان نيز بحراني مي شود. هنوز هم در تعداد زيادي از شهرها و روستاهاي كشور، آب با كيفيت نامطلوب و حتي در مواردي آبهاي آلوده مورد استفاده قرار مي گيرد. در بسياري از مناطق روستايي ،‌گورستان در مركز يا در مجاورت روستا واقع شده و آب آشاميدني مردم از طريق چاههاي دستي محفور در چند متري گورستان تامين مي شود. اين مسايل در برخي موارد، مشكلات عديده اي را در خصوص وضعيت اجتماعي رفاهي اهالي منطقه و ساختار آن فراهم آورده است.

به منظور غلبه بر تمامي مشكلات و كمبودهاي موجود يك سري اقداماتي لازم است كه خوشبختانه اين معضلات به آساني قابل رفع مي باشد. در حال حاضر و براي سال هاي آتي، محدوديت دسترسي به آب، در مناطق خشك و نيمه خشك و حتي مرطوب وجود دارد. مسلما” مساله تامين آب در زير حوضه هاي خشك و نيمه خشك داراي جوامع روستايي كه كمبود آن به اقليم منطقه (بارش جوي كم و پراكنده و نرخ تبخير و تعرق بالا) بستگي دارد در صورت عدم چاره انديشي و جامع عمل پوشاندن به آن به صورت مشكلي بزرگ باقي مي ماند.

مطالعات آب زيرزميني به منظور ارزيابي هيدروژئولوژيكي زيرحوضه ها، شناخت كمي و كيفي پتانسيل منابع آبي سازندهاي سخت درز و شكافدار (كارستي)، بررسي كمي و كيفي آب زيرزميني، تعيين حجم تخليه متوسط سالانه منابع آبي حوزه و يا زيرحوزه ها صورت مي گيرد. در اين گزارش، بررسي كيفيت و كميت آب زيرزميني حوزه آبخيز بلغور مشهد مورد بررسي قرار گرفته است.

 

5-2- روش كار ( Metodology)

در اين گزارش، ابتدا با شناخت مقدماتي حوزه آبخيز مورد نظر و تبادل نظر كارشناسان گروههاي مطالعاتي ديگر ، اطلاعات اوليه حاصل گرديده است. سپس عمليات ميداني در حوزه مربوطه به منظور شناخت بهتر حوزه ، بررسي پتانسيل سطح الارضي و تحت الارضي منابع آب ، سرعت عمل در آماربرداري تكميلي منابع آب زيرزميني (چاه ، چشمه ، قنات) انجام گرفته است.

گزارش كيفيت آب زيرزميني حوزه آبخيز بلغور شهر مشهد ضمن جمع آوري آمار و اطلاعات و گزارش هاي موجود و همچنين اخذ اطلاعات از گروه هاي مطالعاتي ديگر مشاور باتوجه به شرح خدمات موجود تهيه و تدوين شده است. آمار گرفته شده به شرح زير است:

1 نقشه توپوگرافي شامل موقعيت زير حوزه ها، شبكه آبراهه ها، راههاي دستيابي و مناطق روستايي حوزه هاي مطالعاتي.

2 نقشه هاي زمين شناسي و نفوذپذيري حوضه ها (تهيه شده در سيستم G I S ) .

3 نقشه منابع آب حوضه ها.

4 گزارش زمين شناسي و ژئومرفولوژي حوضه هاي مورد مطالعه.

 

5-3- موقعيت جغرافيايي منطقه مورد مطالعه

حوزه آبخيز بلغور شهرستان مشهد با مساحت         هكتار ، در حوزه آبريز قره قوم (يكي از حوزه هاي ششگانه استان خراسان) و شمال شرق شهرستان مشهد واقع شده است . از نظر موقعيت جغرافيايي ، حوزه آبخيز بلغور در محدوده                      تا              طول شرقي و                  تا                عرض شمالي و همچنين                 تا            طول شرقي و                  تا                عرض شمالي (برحسب X ,    , Y و UTM ) واقع شده است. روستاي بلغور آبادي بزرگ و مهم منطقه است كه در غرب حوضه قرار دارد. راه دستيابي به منطقه مورد مطالعه از طريق جاده اصلي آسفالته مشهد كارده مارشك مي باشد. (شكل 1 و 2)

 

شكل 1

موقعيت جغرافيايي حوزه آبخيز بلغور شهرستان مشهد در استان خراسان

 

شكل 2

راههاي دستيابي و زيرحوزه هاي حوزه آبخيز بلغور شهرستان مشهد و شبكه

آبراهه هاي اصلي آن

 

5 4- آماربرداري تكميلي و تهيه نقشه منابع آب

آماربرداري تكميلي در بازديدهاي محلي با كمك يكي از اهالي حوزه منطقه (جهت نشان دادن چاه ، جشمه) در دو مرحله به دليل جاري شدن سيل و بسته شدن برخي چشمه ها انجام گرفته است. (تاريخ آماربرداري در قست عنوان جدول پيوست درج شده است) آمار و اطلاعات منابع مذكور مطابق جدول پيوست تهيه و در اختيار واحد G I S به منظور پلات نقشه منابع اب قرار داده شده است.

موقعيت دقيق منابع آب توسط دستگاه مختصات ياب جغرافيايي (  G P S ) صورت گرفته است. آماربرداري كيفي منابع آب موجود زيرحوزه ها نيز بيشتر معطوف به چشمه ها و چاههايي است كه با توجه به قضاوت كارشناسي، احتمال آلودگي هاي ناشي از منابع مختلف وجود داشته است. اين نمونه ها حداكثر ظرف 24 ساعت جهت آناليز شيميايي يون هاي غالب به آزمايشگاه انتقال يافته است. نتايج آناليز كاتيون و آنيون هاي غالب به لحاظ مصارف شرب و كشاورزي و همچنين تيپ آب ، با اسفتاده از دياگرام هاي شولر، و يكلوكس و استيف مورد بررسي قرار گرفته است.

تهيه نقشه منابع آب محدوده هاي مطالعاتي از اهميت زيادي برخوردار است. زيرا در مراحل عمليات اجرايي سازه ها،‌ نياز به شناخت و انتخاب چشمه ها جهت تامين حجم آب مصرفي ضروري مي باشد. به عبارت ديگر، در صورت نياز به آب جهت اجراي پروژه هاي تصويب شده به كمك نقشه منابع آب مي توان به حجم آب مصرفي دست يافت. موقعيت دقيق منابع آبي شناسايي شده در شكل 3 مشخص مي باشد.

 

شكل 3

پراكندگي و موقعيت منابع آب حوزه آبخيز بلغور شهرستان مشهد (چشمه و چاه) كه بر روي نقشه پايه حاوي زيرحوزه ها و شبكه آبراهه ها پلات شده است

 

5-4-1- چاه

از آنجائي كه ضخامت رسوبات آبرفتي حوزه بلغور (به غير از محدوده خود روستا) چندان زياد نيست، عمده چاه هاي بهره برداري از نوع كم عمق مي باشد. از طرفي به علت حجم كم ذخيره آب در مخازن آبرفتي استحصال آن عمدتا” از طريق موتورهاي برقي كوچك و بعضا” ديزلي صورت مي گيرد. بهره برداري منابع آب از طريق چنين چاه هايي نامنظم (چند ساعت در روز) است. در واقع اين گونه چاه هاي بهره برداري، نقش زهكش آب موجود در منافذ و خلل و فرج رسوبات آبرفتي را بر عهده دارد كه بعضا” توسط نيروي موتور به سطح انتقال يافته و مورد استفاده بخش كشاورزي و شرب قرار مي گيرد.

آماربرداري چاههاي شامل طول وعرض جغرافيايي ،‌ارتفاع ،‌نوع چاه ، نام مالك ، روستاي مجاور نوع مصرف عمق ،‌سطح آب (‌حتي المقدور )‌ ابدهي ، وضعيت بهره برداري از آب و غيره مي باشد.

حوزه آبخيز بلغور داراي 3 حلقه چاه كم عمق مي باشد كه برروي نقشه در شكل 3 پلات شده است . عمق اين چاهها كمتر از 10 متر است و بهره برداري از آنها به صورت نامنظم است . همچنين يك حلقه چاه از مجموع چاههاي حوزه جهت دامداري ( شمال شرق حوزه در دره آق چشمه )‌و بقيه جهت مصارف عمومي و كشاورزي مورد بهره برداري قرار مي گيرد . مشخصات و آمار تكميلي چاههاي بهره برداري حوزه مطالعاتي بلغور در قسمت پيوست آورده شده است .

 

5-4-2 چشمه

بدليل كوهستاني بودن وهمچنين ساختار زمين شناسي منطقه ، چشمه هاي نشتي ، ‌زهكشي (‌عمدتا از طريق بستر آبراهه ها و رودخانه اصلي )‌و غيره وجود دارد .آماربردراي چشمه ها شامل طول وعرض جغرافيايي ،‌ارتفاع چشمه نوع چشمه نام مالك (‌در برخي موارد) ‌روستا يا عارضه زمين شناسي مجاور آن  نوع مصرف آبدهي وضعيت چشمه و غيره مي باشد.

در حوزه آبخيز بلغور 34 دهنه چشمه (‌با دبي 7-0.1 ليتر در ثانيه )‌شناسايي و

پراكندگي و موقعيت آنها برروي نقشه منابع آب ارائه شده است . (‌شكل 3)‌آمار و اطلاعات انوع چشمه به همراه ساير مشخصات مزبور در جدول قسمت پيوست درج شده است .

آبدهي چشمه ها حوزه آبرفتي ( از نوع زهكشي و نشتي ) و سازندي با دبي متغير مي باشد . آبدهي چشمه ها در فصل بهار و به خصوص ماههاي فروردين و ارديبهشت زياد و در فصل بهار ، زياد و به مرور كم مي شود.

از اين رو اكثر چشمه ها به خصوص چشمه هاي آبرفتي زهكشي و نشتي در فصل تابستان كم آب و يا خشك مي شوند. از آنجايي كه اكثر چشمه هاي موجود دراين حوزه دبي متغير دارند و در فصل تابستان كم آب و يا خشك مي شوند. از آنجايي كه اكثر چشمه هاي موجود دراين حوزه دبي متغير دارند و در فصل تابستان كم آب و يا خشك مي شوند ،دربرآورد دبي چشمه ها سعي شده است كه اين دبي برآوردي كمتر از ميزان آبدهي فعلي چشمه ها باشد. ( نمونه برداري در فصل تابستان صورت گرفته است) .

 

5-4-3- قنات

حوزه آبخيز بغور مشهد بدليل قرار گرفتن در ميان كوههاي مرتفع ،‌حوزه اي كوهستاني با دره هاي بستر و v .شكل مي باشد و بدليل جوان بودن حوزه رسوبات آبرفتي كمتر در كف آبراهه ها بر جاي گذاشته شده اند به همين دليل هيچ نوع قناتي در حوزه مشاهده نشد و آماربرداري منابع آبي بيشتر معطوف به چشمه ها و چاههاي محدوده مطالعاتي گرديد.

 

5-5- بررسي كمي منابع آب زيرزميني

بررسيهاي كمي منابع آب زيرزميني معمولا مبتني بر آخرين آمار و اطلاعات اين منابع مي باشد دراين بررسيها ، علاوه بر تعيين مقادير تخليه منابع آب (‌از طريق چاه ، چشمه )‌نقشه هاي هم پتانسيل (‌تراز آب زيرزميني )‌، هم عمق سطح آب زيرزميني هم نوسانات سطح آب زيرزميني (‌هم افت )‌،‌هيدروگراف چاههاي پيرومتري و در نهايت هيدروگراف واحد دشت و پهنه هاي آبرفتي مورد بررسي قرار مي گيرد.

بررسي كمي آب زيرزميني از طريق نقشه هاي مذكور نياز به مقادير اندازه گيري ماهانه سطح آب زيرزميني چاههاي موجود در شبكه پيرومتري و تاحدي چاههاي بهره برداري دارد.

از آنجائيكه حوزه آبخيز بلغور به دليل كوهستاني بودن ، فاقد دشتهاي ميان كوهي كوچك و همچنين پهنه هاي آبرفتي واجد اين آمار واطلاعات مي باشد ، در مبحث بررسيهاي كمي منابع آب زيرزميني ،‌تنها به ميزان برداشت و تخليه متوسط سالانه چشمه هاي و چاههاي اكتفا مي گردد.

 

5-5-1- چاه

حوزه آبخيز بلغور در برگيرندهء‌3 حلقه چاه كم عمق مي باشد . بهره برداري از طريق چاه عمدتا جهت مصارف كشاورزي و دامداري صورت مي گيرد . برخي مشخصات چاهها و همچنين ميزان تخليه متوسط سالانه آنها در جدول (1)‌ارائه شده است . به طور كلي برآورد تخليه متوسط سالانه منابع آب زيرزميني از طريق 3 حلقه چاه كم عمق ( با 2190 ساعت كاركرد در سال )‌ در حدود 6254.64 متر مكعب مي باشد.

                               جدول شماره 1.

               تخليه متوسط سالانه منابع آب زيرزميني چاههاي بهره برداري (‌متر مكعب

رديف

نوع چاه

نام مالك

آبدهي LIT/S

متوسط تخليه سالانه (M3)

1

كم عمق

رضواني

76/0

28/1997

2

كم عمق

شهيدي

62/0

36/1629

3

كم عمق

قوتي

1

2628

          جمع كل

38/2

64/6254

 

5-5-2- چشمه

براساس آمار برداري تكميلي منابع آب حوزه آبخيز بلغور در برگيرنده 35 دهنه چشمه داير مي باشد (شكل 3) . دبي خروجي چشمه ها عمدتا” جهت مصارف كشاورزي بعضا” شرب و دامداري مورد استفاده قرار مي گيرد. به طور كلي ، تخليه متوسط سالانه چشمه هاي اين حوزه با مجموع دبي لحظه اي  25/96 ليتر بر ثانيه برابر با 3035340 مترمكعب مي باشد. مزان تخليه متوسط سالانه چشمه ها در جدول پيوست آورده شده است. مطابق جدول پيوست، برآورد تخليه متوسط سالانه منابع اب زيرزميني 25 دهنه .

چشمه ، در حدود 03/3 ميليون مترمكعب مي باشد . همچنين متوسط دبي لحظه اي حداكثر و حداقل چشمه هاي موجود در حوزة آبخيز بلغور به ترتيب برابر با 4/14 ليتر در ثانيه و 07/0 ليتر در ثانيه مي باشد.

 

5-6- تخليه متوسط سالانه منابع آبي زيرحوزه هاي حوزه بلغور

به طور كلي ، تخليه متوسط سالانه منابع آب زيرزميني محدوده مورد نظر از طريق چشمه ها در حدود 5/3 ميليون مترمكعب مي باشد. در ادامه باتوجه به نقشه فيزيوگرافي حوزه، تخليه متوسط سالانه منابع آب زيرزميني زير حوزه ها مورد بررسي قرار مي گيرد. حجم متوسط تخليه سالانه زير حوزه هاي واجد چشمه به عنوان دبي پايه (يا دبي جريان) در مطالعات هيدرولوژي نيز منظور مي شود. لازم به توضيح است كه در ادامه، تنها زير حوزه هاي داراي تخليه متوسط سالانه منابع آب زيرزميني مورد بررسي قرار مي گيرد. به عبارت ديگر، زير حوزه هاي B4 ، B6 ، B2  ، B8  ،‌ B9 محدوده مورد نظر فاقد تخليه سالانه منابع آب زيرزميني از طريق چشمه مي باشد.

 

5-6-1- زيرحوزه آبخيز B5

اين زيرحوزه  داراي سه دهنه چشمه (چشمه قوتي، اينچه و قوره قت)، با دبي برآوردي 1 تا 2 ليتر در ثانيه و تخليه متوسط سالانه حدود 126144 مترمكعب مي باشد. بهره برداري از اين چشمه ها عمدتا” جهت شرب دامهاي منطقه ساري ميدان صورت مي گيرد.

 

5-6-2- زيرحوزه آبخيز B3

اين زيرحوزه شامل چشمه هاي آق چشمه و دهنه آق جشمه ميباشد. متوسط تخليه سالانه اين چشمه ها با دبي مجموع لحظه اي 5 ليتر در ثانيه برابر با 153792 مترمكعب ميباشد. دبي خروجي چشمه هاي مذكور جهت مصرف دامداري عشاير منطقه آق چشمه و زوپيره زن بكار ميرود. اين مناطق بيشتر در فصل بهار و تابستان به صورت سكونتگاه موقت است. در غير اين صورت، پس از مدتي جريان از طريق بستر آبراهه نفوذ مينمايد.

 

5-6-3- زيرحوزه آبخيز B4

          اين زيرحوزه شامل چشمه هاي زوپيره زن يك ، دو و سه مي باشد. متوسط تخليه سالانه اين چشمه ها با دبي مجموع لحظه اي 5/6 ليتر درثانيه برابر با 204984 مترمكعب ميباشد و بهره برداري از اين چشمه ها عمدتا” جهت كشاورزي باغات محدوده دره زوپيره زن صورت مي گيرد.

 

5-6-4- زيرحوزه آبخيز B5

          اين زير حوزه به همراه زيرحوزه B1 در برگيرنده چشمه هاي فراواني مي باشد. هفت چشمه (شورچه، دوغين، عشق آباد ، زلزله زار يك و دو ، شافعي و چوقر چشمه) با دبي مجموع لحظه اي 8/12 ليتر در ثانيه متوسط تخليه سالانه اي برابر با 8/403660 مترمكعب را دارا مي باشد. از آنجايي كه محدوده چشمه هاي زلزله زار يك و دو تكتونيزه و گسله مي باشد اين دو چشمه از نوع گسلي مي باشند.

          چشمه عشق آباد بعلت قرار گرفتن در كف رودخانه بصورت چشمه زهكش مي باشد اما در دامنه آهكهاي مزدوران قرار گرفته است كه ميتواند يك چشمه آهكي و سازندي تلقي شود. بقيه چشمه ها نيز بصورت آبرفتي و نشتي مي باشند. بهره برداري از اين چشمه ها جهت مصارف كشاورزي و شرب مي باشد.

آبهاي زيرزميني حوزه بلغور

/* /*]]>*/ -6-5- زيرحوزه آبخيز B3           اين زيرحوزه تنها داراي چشمه خوجه قورقوري است. متوسط تخليه سالانه اين چشمه با دبي 6/1 ليتر در ثانيه برابر با 6/50457 مترمكعب مي باشد. دبي خروجي اين چشمه جهت مصرف كشاورزي آن هم در فصل بهار و اوايل تابستان به كار مي رود. در غير اين صورت پس از مدتي جريان از طريق بستر آبراهه نفوذ مي نمايد.   5-6-6- زيرحوزه آبخيز B’1           اين زيرحوزه غيرمستقل در برگيرنده دو چشمه خوجه دو و سه است كه در مجاورت گسل روستاي بلغور قرار گرفته اند. اين دو چشمه در مجموع دبي لحظه اي برابر با 5 ليتر در ثانيه دارند كه متوسط تخليه سالانه آنها 157680 مترمكعب است. از آنجائي كه محدوده اين چشمه ها به صورت توده لغزشي شناخت نوع چشمه و مكانيزم تشكيل آنها ميسر نمي باشد. بهره برداري از اين چشمه ها عموما” جهت مصارف كشاورزي و دامداري صورت مي گيرد.   5-5-7- زيرحوزه آبخيز B2           اين زيرحوزه در محدوده كوههاهي قاراقاش قرار دارد و داراي سه چشمه قاراقاش يك و دو و سه مي باشد. با توجه به بازديد صحرايي اين ناحيه و از طرفي ، اختلاف ارتفاع خروجي چشمه و زمين هاي هموار و مستعد كشاورزي واقع در زيرحوزه مستقل B   1 و B’6 (محدوده روستاي بلغور) آب اين چشمه ها به وسيله لوله هاي مخصوصي مستقل و مورد بهره برداري قرار مي گيرد. متوسط تخليه سالانه اين چشمه ها با دبي مجموع لحظه اي 102 ليتر در ثانيه برابر با 2/37843 مترمكعب مي باشد. دبي خروجي اين چشمه ها جهت مصارف شرب و بهداشت و كشاورزي روستاي بلغور مي باشد.   5-6-8- زيرحوزه آبخيز B 1           اين زيرحوزه مستقل در بر گيرنده چشمه هاي زيادي از نوع نشتي است كه عمدتا” در مجاورت روستاي بلغور ظهور يافته اند. با توجه به رخنمون سازند شوريجه در محدودوه حضور اين چشمه ها ميتوان گفت كه آب زيرزميني ذخيره سازي شوريجه، در حال تعادل هيدروليكي با آبرفت هاي اين زيرحوزه بوده و به صورت نشت در سطح خارج مي گردد. ولي رخنمون واحدهاي زمين شناسي شوريجه (شيل ، سيلت ، استن و كنگلومرا) از پتانسيل آبدهي اين سازند به صورت ظهور چشمه هاي بيشتر در اين ناحيه كاسته است .           متوسط تخليه سالانه اين زيرحوزه با مجموع دبي لحظه اي چشمه هاي نه گانه (فرنگي يك، دو و سه ، رحيمي ، اوليوتان ، دويه چشمه ، بذر چشمه ، خجسته و آغشته) حدود 58/49 ليتر در ثانيه برابر با 1563555 مترمكعب مي باشد. دبي خروجي اين چشمه ها به مصرف كشاورزي ، بهداشت ، شرب و دامداري روستاي بلغور مي رسد.   5-6-9- زيرحوزه آبخيز B’6           اين زيرحوزه غيرمستقل شامل سه دهنه چشمه (اردلان ، دهنه و خوجه) با دبي مجموع لحظه اي 57/2 ليتر در ثانيه مي باشد كه متوسط تخليه سالانه اي معادل 5/81047 مترمكعب را دارا مي باشد. دبي خروجي اين چشمه ها جهت كشاورزي روستاي بلغور به كار مي رود.   5-6-10- زيرحوزه آبخيز B’7           چشمه هاي ذوي يك و دو تنها چشمه هاي زيرحوزه غيرمستقل B’7 مي باشند. با توجه به ظهور اين چشمه در مجاورت بلافصل حاشيه چپ رودخانه بلغور و در كنتاكت سازند آهكي مزدوران با شيل و ماسه سنگ شوريجه ميتوان گفت اين دو چشمه از نوع آهكي و سازندي مي باشند.           متوسط تخليه سالانه اين زيرحوزه با مجموع دبي لحظه اي 8 ليتر در ثانيه برابر با 252288 مترمكعب مي باشد. به طور كلي ، مجموع دبي لحظه اي و تخليه متوسط سالانه زيرحوزه هاي داراي چشمه در جدول شماره 2 ليست شده است.   جدول شماره 2 مجموع دبي لحظه اي و تخليه متوسط سالانه زيرحوزه هاي داراي چشمه رديف نوع چاه نام مالك مجموع آبدهي لحظه اي LIT/S متوسط تخليه سالانه (M3) 1 B 5 مستقل 4 126144 2 B’3 غيرمستقل 5 153792 3 B’4 غيرمستقل 5/6 204984 4 B’5 غيرمستقل 8/12 8/403660 5 B3 مستقل 6/1 6/50457 6 B’1 غيرمستقل 5 157680 7 B2 مستقل 2/1 2/37843 8 B1 مستقل 58/49 1563555 9 B’6 غيرمستقل 57/2 5/81047 10 B’7 غيرمستقل 8 252288 جمع كل 25/96 3035340   5-7- بررسي وضعيت نفوذپذيري واحدهاي زمين شناسي در بررسي واحدهاي زمين شناسي قابل رخنمون (از ديدگاه نفوذپذيري يا تراوايي نسبي و قابليت ذخيره آب دهي زيرزميني)، به طور كلي دو فاكتور مهم در نظر گرفته شده است. 1 – نفوذپذيري اوليه و فرايندهاي بعد از رسوبگذاري (موثر در ايجاد خطرات و فضاهاي منفصل و متصل بين ذرات سنگ). 2 – فعاليتهاي تكتونيكي (اثرات گسل ها و شكستگي ها) موثر در ميزان نفوذپذيري و تراوايي واحدهاي زمين شناسي ضخيم لايه. به طور كلي، آهكهاي واحد زمين شناسي مزدوران (  Jmz3 , Jmz1 ) به دليل درزه و شكستگي هاي قابل توجه از نفوذپذيري نسبتا” بالايي برخوردار مي باشند. اين نفوذپذيري ثانويه به دليل تاثير فرايندهاي زمين ساختي منطقه و ايجاد درزه و شكستگي در واحدهاي مزبور مي باشد كه در ارائه نفوذ آبهاي فرو رو در اين واحدهاي آهكي ذخاير كارستيك را به وجود مي آورد. واحدهاي زمين شناسي ديگر حوزه از قبيل شيل و ماسه سنگ شوريجه (KSH). و آهك و شيل تيره مزدوران (Jmz2) به دليل ماهيت و تنوع ليتولوژي از نفوذپذيري كمتري برخوردار مي باشد. رسوبات آبرفتي منطبق بر بستر آبراهه هاي اصلي زير حوزه ها و همچنين رودخانه اصلي (به خصوص در قسمتهاي خروجي حوزه) از ميزان نفوذپذيري بالايي برخوردار است. از اين رو به علت قرارگيري بر روي سنگ بستر يا نفوذپذيري كم سبب تشكيل ذخيره آبرفتي محدودي شده است. لازم به توضيح است كه با توجه به ليتولوژي واحدهاي زمين شناسي قابل رخنمون در منطقه و همچنين بررسي هاي توصيفي به لحاظ نفوذپذيري منطقه رده هاي نفوذپذيري و نقشه مربوطه توسط كارشناس زمين شناسي مشخص شدپه است.   5-8- بررسي منابع آب كارستيك           با توجه به اينكه حوزه بلغور مشهد در بين آهكهاي سازند مزدوران محصور شده است بنابراين بررسي منابع آبي كارستيكي از نظر كمي و كيفي در بهبود وضعيت پروژه هاي آبخيزداري منطقه كمك شاياني مي كند. اهميت منابع كارستيك از آن جهت مي باشد كه: 1 – از نظر كمي و كيفي جز موارد استثنايي نسبت به ذخاير آبرفتي كمتر آلوده مي شوند. 2 – منابع آبرفتي تحت تاثير منابع كارستيك مي باشند و به مرور از نظر كيفيت آن را تغيير مي دهند. 3 – در مناطقي كه رسوبات آبرفتي كم مي باشند وجود منابع آب كارستيك كمك زيادي در تامين آب منطقه دارد.           اثر تكتونيك باعث پيشرفت شبكه كارستي و تشديد فعاليت كارست مي شود.           در محدوده مورد مطالعه بارش هاي جوي نسبتا” مناسب باعث انحلال شيميايي كربنانت كلسيم نامحلول به بيكربنات قابل حل مي شود. همچنين بصورت مكانيكي باعث سائيده شدن جدار سنگها و بتدريج شيارها و راهروهايي را در توده هاي آهكي پديد مي آورد، (Diaclasc) كه محل مناسبي جهت ذخيره آبهاي زيرزميني است. با توجه به شيب لايه بندي سازند مزدوران (شمال شرق) برونزد ذخاير كارستي اين سازند به سمت دره ژرف كلات بيشتر مي باشد و اكثر ذخاير كارستي كه در دره بلغور جريان دارند حاصل عملكرد تكتونيك و تغيير ناگهاني در شيب لايه هاي مشرف بر اين دره مي باشد.   5-9- بررسي نوع و وضعيت سفره هاي آب زيرزميني           سفره هاي ( مخازن )‌آب زيرزميني شامل دو نوع آبرفتي و سازندي مي باشد. گسترش سفره هاي سازندي وابسته به زمين شناسي ، زمين ساخت و فرآيندهاي بعدي انحلال وانتقال مي باشد. سازندهاي سخت داراي ليتولوژي آهك ، آهك دولوميتي ، دولوميت ، ماسه سنگ ، كنگلومرا در صورت نكتونيزه شدن و فرآيندهاي بعدي انحلال وانتقال عمده مخازن سازندي آب زيرزميني را تشكيل مي دهد. سازندهاي آهكي با رخنمون قابل توجه (‌مانند آهك مذدوران)‌، بيشتر تحت تاثير اين فرآيندها قرار گرفته و داراي درزه و شكستگي فراواني شده است . از اينرو اصطلاحا ذخاير سازندي به عنوان ذخاير كارستي نيز معروف مي باشد. سفره هاي آبرفتي نيز زماني تشكيل مي گردد كه يك لايه غير قابل نفوذ ويا نفوذپذيري كم در زير وجود داشته باشد. دراين صورت نزولات جوي و جريانات سطح الارضي به داخل رسوبات آبرفتي واجد تخلخل پيوسته نفوذ مي نمايد و ضمن ذخيره سفره هاي آب زيرزميني را تشكيل مي دهد. سفره هاي آبرفتي كوچك بيشتر در دشتهاي ميان كوهي و يا آبرفتهاي نسبتا هموار نواحي پست و فرو افتاده مناطق كوهستاني تشكيل مي گردد. (‌در صورتي كه ضخامت غير اشباع از رسوبات داراي تخلخل پيوسته وجود داشته باشد). بااين وجود مخازن آب زيرزميني حوزه بلغور مورد بررسي قرار مي گيرد.   5-9-1 – سفره هاي سازندي           همانطور كه در بررسي زمين شناسي حوزه بلغور بيان شده است ، واحدهاي زمين شناسي آهكي ( Jmz) و سايت استن ماسه سنگ و كنگلومرا (KSh)‌بيشترين وسعت حوزه را به خصوص درارتفاعات شمالي پوشش مي دهد. رهنمونهاي آهكي داراي پتانسيل ذخيره آب به صورت سفره هاي سازندي مي باشد اما بدليل مجاورت با مشيل و ماسه سنگ شوريجه (Ksh)‌امكان تغذيه آبرفتهاي منطقه وجود ندارد. در نتيجه پر آب ترين چشمه هاي حوزه آبخيز بلغرو (‌چشمه عشق آباد ،‌اوليوتان ،‌دويه چشمه و فرنگي )‌تقريبا در فرو اين واحد با واحد شيل و ماسه سنگ ظاهر شده است . محدود شدن واحدهاي آهكي فراوان (‌Jmz1,3)‌در بين واحدهاي شيل و ماسه سنگ (Jmz2,ksh)‌باعث كاهش پتانسيل ذخيره سازندي اين واحدها شده است واكثر چشمه هاي مشاهده شده از نوع گسلي و يا كنتاكتي مي باشند. دور نمايي از واحد آهكي مزدوران (Jmz1)‌به عنوان ذخيره سازندي آب زيرزميني حوزه بلغور در تصوير 1 نشان داده شده است . تصوير 1 – نمايي از سازند مزدوران كه با توجه به ليتو لوژي آهكي و وضعيت موجود از نظر هيدروژئولوژيكي حائز اهميت است .

آبهاي زيرزميني حوزه بلغور

/* /*]]>*/ -9-2 – سفره هاي آبرفتي           حوزه آبخيز بلغور به دليل كوهستاني بودن و وضعيت مورفولوژيكي آن فاقد سفره هاي آبرفتي و حتي پهنه هاي آبرفتي وسيع مي باشد. دراين خصوص تنها مي توان به آبرفتهاي Qt2 بانفوذپذيري بالا واقع در بستر آبراهه هاي اصلي زير حوزه هاي مستقل وغير مستقل B6,B1 (‌بستر رودخانه اصلي واطراف روستاي بلغور )‌و Qt1 (‌دراطراف روستاي بلغور و بخش مركزي حوزه ) اشاره نمود. اين نهشته هاي عليرغم وسعت كم و گسترش طولي درامتداد آبراهه ها از نفوذپذيري قابل توجهي برخوردار است . آبهاي سطحي و جريان پايه آبراهه ها در صورت وجود از طريق بستر نفوذ يافته و در رسوبات آبرفتي به صورت مخازن ابرفتي ذخيره مي گردد . آبهاي نفوذي و ذخيره شده سپس توسط دو حلقه چاه (‌رضواني و شهيدي ) از اين رسوبات برداشت مي شوند. به طور كلي پتانسيل ذخيره آب زيرزميني در نهشته هاي آبرفتي با نفوذپذيري بالا واقع در بستر آبراهه هاي اصلي و رودخانه حوزه بااهميت مي باشد.   5-10 – بررسي ضرايب هيدروديناميكي حوزه           در حوزه بلغور مشهد در اطراف روستاي بلغور سفره آب زيرزميني آبرفتي با عمق سنگ كف كم وجود دارد. با توجه به بالا بودن ضريب تخلخل و نفوذپذيري آبرفت هاي محدوده اين سفره از قابليت ذخيره خوبي برخوردار مي باشد و قرار گرفتن آبرفتهاي رودخانه  اصلي در اطراف روستاي بلغور بر روي لايه هاي غيرقابل نفوذ سازند شوريجه باعث پديد آمدن آكسيفر تك لايه ساده و آزاد در اين منطقه شده است.           بنابراين ضريب ذخيره اين واحد همان آبدهي لايه هاي آبرفتي مي باشد كه نسبتا” بالا مي باشد و با توجه به جنس تشكيلات آبرفتي و ضخامت اين لايه ها در محل، روستاي بلغور، ميتوان گفت كه ضريب انتقال اين لايه آبدار نيز بالا است. T = K . b T = ضريب انتقال K = ضريب نفوذپذيري مواد تشكيل دهنده لايه آبدار (آبرفت) B = ضخامت لايه   5-11- بررسي سطح متوسط آبهاي زيرزميني           سطح آب زيرزميني در سفره هاي آبرفتي و سازندي از طريق جاده هاي پيزومتري (كه همان نقاط كنترل وضعيت سطح آب و رفتار سفره است)‌قابل اندازه گيري مي باشد. از آنجايي كه جريان آب زيرزميني در سفره هاي آبرفتي به صورت دو بعدي مي باشد و رسوبات متشكله آبخوان ها معمولا” همگن است، با معلوم بودن ارتفاع سطح آب در چندين نقطه (چاههاي پيزومتري) ‌ميتوان وضعيت سطح آب زيرزميني را مورد بررسي و تجزيه و تحليل نهايي قرار داد. به عبارت ديگر، كاربرد قانون دارسي در محيط آبرفتي ، توجيه علمي دارد و هيچگونه محدوديت خاصي را باعث نمي شود. ولي به كارگيري قانون مذكور در محيط سازندي (حتي با داشتن مقادير ارتفاع سطح آب زيرزميني)، بايستي با احتياط صورت گيرد.           بر اساس مقادير اندازه گيري ارتفاع مطلق سطح آب زيرزميني (برحسب متر از سطح دريا)، نقشه هم پتانسيل (تراز آب زيرزميني) قابل ترسيم مي باشد. با توجه به نقشه هاي مذكور ميتوان جهت جريان آب زيرزميني را مشخص نمود. همچنين در صورت وجود مقادير اندازه گيري عمق سطح آب زيرزميني و ترسيم نقشه هاي هم عمق، ميتوان ضخامت غيراشباع سفره هاي آبرفتي و سازندي را تعيين نمود. تعيين ضخامت غيراشباع سفره هاي آبرفتي در مطالعات تغذيه مصنوعي و اجراي عمليات مذكور از اهميت ويژه اي برخوردار مي باشد.           رسوبات آبرفتي حوزه آبخيز بلغور، تنها محدود به طرفين رودخانه بلغور و محدوده روستاي بلغور (واقع در زيرحوزه ههاي B’8 ، B 1 , B’6 , B’5 , B’7) و دهانه آبراهه هاي اصلي منطبق بر زيرحوزه هاي مستقل ورودي به اين زيرحوزه ها مي باشد.           بررسي وضعيت دقيق سطح متوسط آب زيرزميني اين رسوبات، به دليل نبود نقاط كنترل ميسر نمي باشد. اما وجود 2 چاه بهره برداري در محدوده روستاي بلغور و اندازه گيري ضخامت آبرفت در مسير رودخانه بلغور و با توجه به نشت آب زيرزميني از بستر رودخانه بلغور در پائين دست اين روستا ميتوان بيان داشت كه عمق برخورد به سطح آب به سمت بالادست اين رودخانه و جناحين آن بيشتر مي گردد. به عبارت ديگر، از اين محدوده (محل ظهور چشمه ذوي) به سمت قسمت هاي بالايي حوزه ، آب موجود در رسوبات آبرفتي محدوده روستاي بلغور و رسوبات دهانه آبراهه هاي اصلي،‌به وسيله رودخانه بلغور زهكشي مي گردد. از طرفي، از محل نشت آب در بستر رودخانه به سمت بالادست ، آبرفت منطقه، رودخانه را زهكشي مي نمايد. (در مواقعي كه رودخانه داراي دبي پايه و يا سيلابي باشد)   5-12- تحليل علل شوري آبهاي سطحي و زيرزميني           باتوجه به محلول بودن املاح سولفاته و به ويژه كلروره، آب زمينهاي نمكي و گچي داراي املاح زياد است. چون قابليت حل كلرورها زياد است. مقدار آن در اين نوع آبها بيشتر است و ديرتر هم به حداشباع مي رسد. ميشود گفت كه اصولا” كلرورها در آبهاي زيرزميني كمتر به حد اشباع مي رسد، لوي در آبهاي سطحي ، امكان به اشباع رسيدن آنها زياد است (پيدايش رسوبهاي نمكي در مناطق خشك). گاهي اوقات پس از تبخير مقدار نمك موجود در آبهاي سطحي به 200 گرم در ليتر مي رسد. (كردواني ، پرويز، 1370) با توجه به كوهستاني بودن حوزه آبخيز بلغور ، كم بودن ضخامت لايه هاي خاكدار با دانه بندي متفاوت و حركت آب در مسافت كوتاه كليه منابع آبي (سطحي و زيرزميني)‌از كيفيت مناسب جهت كشاورزي و مصارف عمومي و شرب برخوردار مي باشند.   5-13- بررسي جهت جريان آب زيرزميني و جهت حركت آبهاي شور و شيرين           بر اساس نقشه هيدرولوژيكي حوزه، و با توجه به نقشه توپوگرافي منطقه، اين محدوده جزء نواحي كوهستاني مي باشد كه رشته كوه كپه داغ با روند شمال غرب، جنوب شرق بيشتر مناطق آن را فرا گرفته است. همين امر باعث شده است كه جهت جريان آب زيرزميني در قسمتهايي كه شيب لايه بندي به سمت نواحي پست اطراف روستاي بلغور است (شمال، شرق و غرب) به سمت مركز باشد. لازم به ذكر است كه روستاي بلغور در روي هسته ناوديس قرار گرفته است و همين امر باعث شده است كه منابع كارستيك حوزه (سازند مزدوران) به سمت رودخانه بلغور جريان يابند اما قرار گرفتن سازند شوريجه (نفوذپذيري كم) به مقدار قابل توجهي در ميزان آب زيرزميني قابل استحصال حوزه موثر بوده است.           در قسمت شمالي حوزه (نواحي اطراف روستاي بلغور) جهت جريان از سمت شمال شرق به جنوب غرب و غرب به شرق است كه در محل روستا همگي آنها به روستاي بلغور مي پيوندند و در نهايت در جنوب بلغور جهت جريان كلي به سمت جنوب تغيير مسير مي دهد و در قسمتهاي انتهايي حوزه زهكش مي گردد.   5-14- تهيه بيلان آبي سفره و تعيين كسري مخزن           حوزه آبخيز بلغور فاقد آبخوان كارستيك و گسترده مي باشد. نزولات جوي درامتداد درز و شكاف هاي سازند مزدوران پس از رسيدن به سيلت استن هاي سازند شوريجه ذخيره شده و به تدريج توسط مسيلها زهكشي مي گردد. به همين دليل در پايان فصل بارندگي ،‌ميزان آبدهي برخي چشمه ها كاهش يافته و ياخشك مي شود. در رسوبات‌ ابرفتي (‌به جز محدودهء روستاي بلغور با وسعت كم ) سفره آب زيرزميني پيوسته و گسترده وجود ندارد و تنها جريانات زير سطحي در جهت شيب هيدروليكي در امتداد مسيلهاي اصلي جريان دارد. به علت شيب هيدروليكي نسبتا زياد، جريانات زير سطحي سريعا زهكشي مي گردد و فاقد سفره آب زيرزميني مي باشد. بنابراين بررسي بليان آبي سفره تقريبا غير ممكن مي باشد . در محدوده مورد مطالعه تخليه آبخوانها توسط 35 دهنه چشمه بادي ويژه 96.25 ليتر در ثانيه با متوسط تخليه سالانه 3.03 ميليون متر مكعب و سه حلقه چاه دستي كم عمق (‌با 2190 ساعت كاركرد در سال )‌كه تخليه متوسطي معادل 5.0062 ميليون متر مكعب دارند مي باشد.   5-15 – بررسي وضعيت نفوذپذيري محل تغذيه در صورتي كه سازندهاي زمين شناسي منطقهء‌فاقد واحدها و لايه هاي تبخيري از قبيل گچ و يا رسوبات نمك باشد و يا مجموعه واحدهاي زمين شناسي تبخيري – تخريبي نئوژن نيز در محدوده هاي مورد نظر رخنمون نداشته باشد ، بالطبع رسوبات آبرفتي واقع در پهنه هاي آبرفتي مخروط افكنه هاي قديم و جديد رسوبات بستر و آبرفتهاي جوان نيز فاقد رسوبات دانه ريز تبخيري مي باشد. در نتيجه ، رسوبات آبرفتي موجود ، برروي نفوذ آب و تغذيه منابع آب زير زميني موجود دراين رسوبات اثرات نامطلوبي نخواهد داشت .           با در نظر گرفتن اين شرايط ،‌نفوذ و تغذيه منابع آب موجود در مناطق با نفوذپذيري زياد واقع در زير حوزه هاي جنوبي منطقه به لحاظ كيفي هيچگونه محدوديتي نخواهد داشت .           باتوجه به بالابودن نفوذپذيري واحدهاي زمين شناسي حوزه ( به استثناي شوريجه ‌ووجود منابع كارستيك در قسمتهاي شمالي حوزه ، نفوذپذيري محلهاي تغذيه از نظر كمي و كيفي مناسب مي باشد.           البته اين مسئله به شرطي صادق است كه آبهاي قابل نفوذ (‌جريان پايه و يا سيلابهاي موجود )‌نيز از كيفيت مطلوبي برخوردار بوده و محدوديت خاصي را نداشته باشد.           5- 16 – بررسي منابع آلوده كننده آبهاي سطحي و زيرزميني           به طور كلي در يك طبقه بندي آلودگيها به دو گروه زمين شناسي وغير زمين شناسي تقسيم مي شود. آلودگيهاي زمين شناسي از دامنه وسيعي برخوردار است . شامل سازندهاي تبخيري ويا واجد لايه ها و باندهاي تبخيري (گچ و نمك )‌مجموعه تبخيري نئوژن و غيره مي باشد. (‌منابعي همچون درياها و گنبدهاي نمكي كه به شدت آبهاي زيرزميني را تحت تاثير قرار ميدهد نيز جزء اين نوع آلودگيها مي باشد.)           آلودگيهاي غير زمين شناسي ، به عنوان يكي از مهمترين منابع آلودگي قرن اخير ،‌به خصوص مراكز صنعتي پرجمعيت و حتي در شرايط بحراني تر ( بدون توجه به اقدامات زيست محيطي )‌جوامع روستايي را نيز تهديد مي نمايد. اين آلودگيها عمدتا به طرق زير منشاء ‌مي گيرد. 1-    آلودگيهاي ناشي از منابع انساني (‌فاضلاب شهري و خانگي )‌ 2-     آلودگيهاي ناشي از منابع صنعتي (‌سپاب هاي صنعتي )‌ 3-     آلودگيهاي ناشي از منابع كشاورزي و دامي . آبهاي سطح الارضي و تحت الارضي زير حوزه هاي حوزه هاي آبخيز بيشتر تحت تاثير آلودگيهاي ناشي از سازندهاي زمين شناسي ، لايه هاي تبخيري مجموعه ويا واحدهاي تبخيري زمين شناسي و همچنين آلودگي هاي ناشي از منابع انساني (‌فاضلاب خانگي )‌و كشاورزي قرار مي گيرد. درا ثر تخليه فاضلاب مقدار زيادي مواد مغذي مانند تركيبات ازتي و فسفاتي به آب اضافه مي شود . در نتيجه قابليت شرب چنين آبهايي به علت بالا رفتن غلظت نيترات از بين مي رود. از طرف ديگر ، مهمترين و خطرناكترين اثر آلودگي ناشي از تخليه فاضلاب هاي خانگي ،‌ورود عوامل بيماريزا به داخل آب مي باشد كه به شدت آبهاي سطحي و زيرزميني را آلوده مي سازد. بيشتر آلودگيهاي كشاورزي ، ناشي از استفاده حشره كشها و كودهاي شيميايي مي باشد حشره كش هاي گروه فسفاتي نسبت به كلردار ،‌مسموميت هاي شديدي در بدن انسان و آبزيان ايجاد مي نمايد. قارچ كشهاي  غير آلي حاوي فلزات سنگيني از قبيل مس، جيوه و آرسنيك مي باشد كه از خاصيت مسموم كنندگي و مقاومت بالايي برخوردار است و مدت زمان زيادي در طبيعت باقي مي ماند. مورد ديگر از آلودگيهاي ناشي از سپابهاي كشاورزي كودهاي شيميايي مي باشد كه به شدت ازت و فسفر را به زمين و آبهاي سطحي و زيرزميني وارد مي نمايد.تحقيقات نشان داده است چنانچه غلظت تركيبات ازتي به صورت نيترات از 45 ميلي گرم در ليتر تجاوز نمايد مصرف اين آب در اطفال 1 تا 3 ماهه باعث بروز بيماري خواهد شد.همچنين نيتريت حاصل از نيترات در دستگاه گوارش نيتروز آمين ايجاد مي نمايد كه يك ماده سرطان زا مي باشد. باتوجه به موارد فوق الذكر آبهاي سطحي و زيرزميني حوزه آبخيز بلغور مشهد تحت تاثير آلودگيهاي ناشي از منابع زمين شناسي و انساني قرار مي گيرد. آلودگيهاي زمين شناسي كه بيشتر آبهاي سطحي و سپس آبهاي زيرزميني راتحت تاثير قرار ميدهد ناشي از رخنمون واحدهاي شيل وسيلت استن و گاهي گچ و ماسه سنگ و كنگلو مرا وهمچنين شيلهاي سازندهاي مزدوران دو و شريجه مي باشد. آلودگيهاي ناشي از منابع انساني شامل دفع فاضلابهاي خانگي از طريق سيستمهاي چاههاي جذبي روستاي بلغور مي باشد (‌همچنين سپاب حمام روستا نيز برروي چشمه هاي پائين دست تاثير گذاشته است )   5-16-1 – راهكارهاي مناسب جهت حفظ وارتقاء‌كيفي منابع آبي حوزه آبخيز بلغور به جز برخي موارد جزئي (‌وجود سيلت اش هاي سازند شوريجه ) ‌از نظر آلودگي واحدهاي زمين شناسي مشكل خاصي ايجاد نمي نمايد. تنها منبع آلودگي سطح الارضي و تحت الارضي در محدوده روستاي بلغور نفوذ فاضلاب هاي خانگي مي باشد. زيرا سرانجام دفع فاضلابهاي خانگي نفوذ به آب زيرزميني است و ضمن حركت در جهت جريان آب زيرزميني به آبهاي سطحي نشتي در رودخانه بلغور مي پيوندد. طبقات زمين به ويژه طبقات رسوبي با نفوذ پذيري كم، تصفيه كنندهء طبيعي آبها به شمار مي رود . از اين جهت معمولا منابع آب زيرزميني بهتر از منابع آب سطحي است در نتيجهء براي استفاده به عنوان آب آشاميدني نيازي به تصفيه كردن ندارد. باتوجه به قرار گرفتن روستاي بلغور در روي سازند شوريجه و آبرفتهيا جوان و بخصوص ماهيت اين واحدها ميتوان طبقات زمين شناسي آنها را به عنوان يك سيستم تصفيه كننده به شمار آورد.           در روش تصفيه توسط لايه هاي خاك (از طريق بخش در سطح زمين و نفوذ در لايه هاي زمين) چون مواد معلق بيشتر از نوع آلي است، غالبا” اثرات مطلوب به همراه دارد. از آن جمله: 1 – مواد آلي خاك ، افزايش مي يابد. 2 – ظرفيت نگهداري آب توسط خاك را زيادتر مي كند. 3 – با افزايش مواد آلي و پوك شدن خاك، تعداد موجودات خاكزي كه بسيار مفيد هستند نيز به ميزان قابل توجهي افزايش مي يابند.           محدوده مورد مطالعه متاثر از وضعيت كوهستاني و بالا بودن بارش هاي فصلي،‌ بصورت مداوم توسط آبهاي سطحي شيرين (حاصل از ذوب برف و بارش باران) تغذيه مي شود. به همين دليل كيفيت آب چشمه ها و چاهها نسبتا” خوب مي باشد. بنابراين ميتوان گفت راهكار دوم تغذيه آبهاي زيرزميني توسط آبهاي سطحي مي باشد.           از آنجائي كه روستاي بلغور در قسمت غربي پهنه لغزش منطقه قرار دارد و دفع فاضلاب هاي خانگي از طريق سيستم چاه هاي جنوبي مي باشد، بايستي مساله نفوذ فاضلاب هاي خانگي به درون اين قسمت مورد توجه قرار گيرد. از اين رو پيشنهاد مطالعه بيشتر اين پهنه لغزشي به صورت مجزا اشاره مي گردد.   5-17- بررسي وضعيت زمين شناسي مقاطع سازه هاي پيشنهادي           انجام اين مبحث پس از بازديدهاي اوليه گروه سازه و پيشنهاد مقطع مناسب در محدوده در مراحل انتهايي پروژه بصورت پيوست ارائه خواهد شد.   5-18- تغذيه منابع آب زيرزميني 5-18-1- ميزان و رژيم منابع آبي جهت تغذيه مصنوعي           منابع آبي مورد نياز جهت تغذيه طبيعي و مصنوعي، شامل دبي پايه آبراهه ها و رودخانه ها (در صورت جريان و يا حتي الامكان فصول پر آبي) و همچنين سيلاب هاي حاصله مي باشد. تغذيه طبيعي ناشي از رژيم منابع آلي موجود در زير حوزه ها، به طور طبيعي از طريق بستر نفوذپذير آنها و رسوبات آبرفتي موجود صورت مي گيرد. همچنين تغذيه مصنوعي مناطق داراي استعداد نيز از طريق دبي هاي پايه و سيلابي قابل انجام مي باشد.           به طور كلي، ميزان و رژيم سيلاب هاي زير حوزه هاي منطقه مورد مطالعه، به طور دقيق و تفصيلي در مطالعات گروه هاي هيدرولوژي محاسبه و برآورد شده است. ميزان و رژيم جريان پايه آبراهه هاي اصلي زير حوزه هاي داراي چشمه و رودخانه اصلي بلغور نيز در قسمت هاي قبلي برآورد و محاسبه شده است.   5-18-2- پروژه هاي تغذيه مصنوعي           چنانچه به شيوه هاي متداول، حجم قابل توجهي از آبهاي مهار نشده، قابل استفاده گردد خودو گامي موثر در دستيابي به منابع جديد اب و مديريت بهره برداري بهينه از منابع آب سطحي و زيرزميني (در راستاي اهداف، زيست محيطي و توسعه پايدار) مي باشد.           مطالعات انجام شده نشان مي دهد كه در حدود 44 ميليون هكتار آبرفت با كيفيت مطلوب تا متوسط در كشور وجود دارد. از اين مقدار، حدود 14 ميليون هكتار اراضي است كه هيچگونه محدوديتي جهت اجراي پروژه هاي پخش سيلاب و تغذيه مصنوعي ندارد. هدف از اجراي پروژه هاي تغذيه مصنوعي، امكان استفاده مطلوب از پتانسيل آب و خاك در جهت احياي بيشتر منابع آب زيرزميني و بهره برداري مستمر آنها مي باشد. در صورت اجراي پروژه هاي پخش سيلاب، امكان تغذيه سفره آب زيرزميني نيز فراهم مي گردد كه خود گامي موثر در جهت متعادل نمودن وضعيت بحراني دشت ها و استفاده بهينه از منابع آب سطح الارضي است كه به نحوي از منطقه خارج مي شود و يا به هدر مي رود. به طور كلي، تغذيه مناطق مستعد اين امر به او صورت طبيعي و مصنوعي امكان پذير مي باشد. تغذيه طبيعي معمولا” به شيوه هاي زير انجام مي گيرد. 1 – بهره برداري از طريق نهرچه هاي كنتوري. 2 – بهره برداري از طريق احداث حوضچه ها. 3 – بهره برداري از طريق پخش سيلاب.           سيستم هاي پخش سيلاب يكي از كارآمدترين شيوه هاي تغذيه مصنوعي سفره هاي آب زيرزميني مي باشد. اين گونه سيستم ها به سبب وجود اراضي مستعد در دشتها و پهنه هاي آبرفتي و همچنين هزينه هاي اجرايي كم آنها، از كارآيي بيشتري برخوردار ميباشد. باتوجه به شرايط آب و هوايي و خصوصيات فيزيوگرافي مناطق، سيستم هاي متنوعي جهت جمع آوري و پخش سيلاب در مناطق خشك و نيمه خشك مورد استفاده قرار مي گيرد.           در مناطق كوهستاني جهت تغذيه مصنوعي از روش هاي كرت بندي و پخش سيلاب مي توان استفاده نمود.           در محدوده مورد مطالعه در حوالي كال خواجه گندي و دره عشق آباد وجود چشمه ها با دبي نسبتا” بالا شرايط را براي تغذيه مصنوعي در بالادست اين چشمه ها مهيا نموده است.           با توجه به اينكه چشمه هاي محدوده روستاي بلغور و كال خواجه گندي بر روي رسوبات آبرفتي و شوريجه قرار گرفته اند بنابراين جهت انجام پروژه هاي تغذيه مصنوعي از روش بندسار و خوشاب در بالادست اين چشمه ها مي توان استفاده نمود.   5-18-3- بررسي مكانهاي مناسب تغذيه مصنوعي           نهشته هاي آبرفتي طرفين رودخانه بلغئور و رسوبات آبرفتي واقع در محل هاي الحاقي آبراهه هاي اصلي منطبق بر زير حوزه ها با اين رودخانه، شرايط مناسبي را جهت تغذيه مصنوعي مهيا ساخته است. در اين صورت جريان پايه (در صورت وجود) و سيلاب هاي فصول مربوطه از طريق اين نهشته ها و رسوبات آبرفتي،‌ نفوذ يافته و تغذيه بيشتر منابع محدود آب زيرزميني موجود در مخازن آبرفتي را قوت مي بخشد.           از طرفي ، پخش سيلاب علاوه بر افزايش پتانسيل آبي سفره هاي كوچك آبرفتي، در مهار سيلاب ها و كاهش خسارات ناشي از آن موثر است. و با توجه به زمان برداشت نمونه ها، وقوع سياب در محدوده روستاي بلغور و آبراهه اصلي بلغور باعث مسدود شدن و از بين رفتن برخي چشمه ها شده است. اما به لحاظ گسترش و وسعت محدوده ها انجام تغذيه مصنوعي محل مناسبي در زير حوزه هاي بلغور وجود ندارد. در نتيجه امكان تغذيه مصنوعي به صورت پخش سيلاب منتفي است (البته تغذيه رسوبات آبرفتي مذكور به طور طبيعي انجام مي گيرد) منطقي است كه با ايجاد برخي اقدامات اجرايي آبخيزداري از قبيل چكدم (سدهاي رسوبگير)،‌ توري سنگي و غيره امكان تغذيه نيز وجود دارد.           با اين وجود ، مكان هاي مناسب جهت تغذيه و يا مهار آب از طريق سدهاي كوچك و بندهاي خاكي، منطبق بر مناطق با نفوذپذيري زياد محدوده مطالعاتي مي باشد. همچنين با توجه به عمليات صحرايي محدوده مورد مطالعه و بررسي هاي مقدماتي زيرحوزه ها، احداث بندخاكي در خروجي زير حوزه هاي B4 , B’1 , B’5 , B1 پيشنهاد مي گردد. با احداث و بهره برداري بند خاكي ميتوان سيلاب زيرحوزه را كنترل و بهره برداري نمود. از طرفي، تغذيه مصنوعي از طريق بستر مخزن بند خاكي صورت مي گيرد كه در جهت غناي آب زيرزميني زير حوزه هاي پائين دست و همچنين حوزه آبخيز سيج و آن گامي موثر مي باشد.           همچنين در صورت اجراي چنين بند خاكي، چشمه هايي به صورت نشتي در پائين دست بند ظهور مي يابد بنابراي ميتوان اينگونه مطرح نمود كه سيلاب هاي بلااستفاده مهار گرديده و سپس به صورت كنترل شده اي از طريق چشمه هاي نشتي مورد بهره برداري قرار مي گيرد.   5-19- بررسي كيفي منابع آب زيرزميني           آماربرداري كيفي منابع آب زيرحوزه ها بيشتر معطوف به چشمه ها و چاههايي است كه با توجه به قضاوت كارشناسي، احتمال آلودگي هاي ناشي از منابع مختلف (به خصوص انساني) وجود داشته است. نمونه هاي برداشت شده حداكثر با تاخير زماني 24 ساعته (و درمواردي خاص 48 ساعته) جهت آناليز شيميايي يون هاي غالب به آزمايشگاه انتقال يافته است. نتايج آنانليز يون هاي غالب، به لحاظ مصارف شرب و كشاورزي و همچنين تيپ آب، بااستفاده از دياگرام شولر (Schoeller) و ويكلوكس (Wilcox) مورد بررسي قرار گرفته است. اين نتايج در قسمت پيوست ارائه شده است.           به طور كلي، با توجه به مشخصات فيزيكي چشمه ها از قبيل رنگ ، بو ، فره و طعم و غيره عمده چشمه ها داراي كيفيت خوب مي باشد و محدوديت هاي خاصي را جهت مصارف كشاورزي، دامداري و شرب ايجاد نمي نمايد. با اين وجود از چشمه هاي فرنگي به لحاظ قرار گرفتن در پائين دست روستا و احتمال خطر آلودگي آب آنها نمونه برداري صورت گرفت.           همچنين از آب اين چشمه ها جهت استحمام اهالي روستا استفاده مي شد، لذا جهت بررسي كيفيت آب آنها نمونه آب برداشت شد.           با توجه به تغيير رنگ آب چشمه رحيمي و جمع آوري اين آب در منبع بالادست روستا و انتقال آن به روستا جهت شرب بنابراين از اين چشمه نيز نمونه برداري صورت گرفت.           از چشمه هاي قاراقاش در زيرحوزه B 2 نيز تنها يك نمونه آب جهت بررسي كيفيت آب چشمه هاي كارستيكي كه از شيل و آهكهاي مزدوران سرچشمه گرفته بودند برداشت شد.           با توجه به اينكه از آب چشمه هاي خوجه نيز جهت شرب و شستشو و مصارف عمومي استفاده مي شد از اين چشمه ها نيز يك چشمه برداشت گرديد و سه نمونه آب چشمه هاي اول يوتان ، دويه چشمه و اردلان نيز بعلت تغيير رنگ و كييت ناشي از سيلاب به وقوع پيوسته در منطقه جهت آناليز شيميايي برداشت گرديد.           با توجه به قرار گرفتن چاه هاي منطقه در داخل منازل اهالي روستا و عدم همكاري اهالي نمونه برداري از آب اين چاهها صورت نگرفت اما ميتوان در مجموع آب محدوده روستا را نسبتا”‌خوب عنوان نمود و چون آب اين چاهها جهت مصرف كشاورزي بهره برداري مي شد بنابراين حساسيت زيادي نسبت به بررسي آناليز شيميايي نمونه آب چاهها نشان داده شد.           نتايج آناليز شيميايي برخي نمونه هاهي آب حوزه مورد نظر بصورت پيوست در قسمت ضمايم ارائه شده است.   5-19-1- كيفيت آب از نظر كشاورزي           معمولا” براي طبقه بندي آب آبياري در ايران از دو روش آزمايشگاه شوري خاك آمريكا (دياگرام ويكلوكس) و روش دانشگاه كاليفرنيا (FAO) استفاده مي شود. در اينجا از دياگرام ويلكوكس استفاده شده است، كه در اين روش آب آبياري از نظر شوري و قليائيت به چهار كلاس به شرح زير تقسيمبندي مي شود: C1 – زيانهاي نانشي از شوري كم است. C2 – زيانهاي ناشي از شوري متوسط است. C3 – زيانهاي ناشي از شوري زياد است. C4 – زيانهاي ناشي از شوري خيلي زياد است. S1 – زيانهاي ناشيي از سديم كم است. S2 – زيانهاي ناشي از سديم متوسط است. S3 – زيانهاي ناشي از سديم زياد است. S4 – زيانهاي ناشي از سديم خيلي زياد است . زيانهاي ناشي از شوري و قليائيت (سديم):           در اين روش با استفاده از هدايت الكتريكي (E  C) و نسبت جذب سديم (SAR) مشخص مي شود. نمودار مربوط به نمونه هاي برداشت شده در شكل     نشان داده شده است. اين نمودار نشان مي دهد كه در تمام نمونه ها آب از نظر آبياري C   2 – S 1 (شوري متوسط – قليائيت كم) بوده و جهت كشاورزي مطلوب مي باشد.

آبهاي زيرزميني حوزه بلغور

/* /*]]>*/ -19-2- كيفيت آب از نظر شرب           براي طبقه بندني آب شرب از دياگرام شولر استفاده شده است . در اين دياگرام بر اساس مقادير كلسيم (Ca++) ، منيزيوم (Mg++) ،‌مجموع يونهاي سديم و پتاسيم (Na+ + K+) ،‌كلر (Cl-) ،‌ يون سولفات (SO4--) ،‌بي كربنات (HCO3-) ،‌كل مواد جامد ( T . D. S) و كل سختي (TH) كيفيت آب به شش كلاس به شرح زير تقسيم بندي شده است:‌ 1 – خوب                           4  – بد 2 – قابل قبول                       5 – موقتا” قابل شرب 3 – نامناسب                         6 – غيرقابل شرب           نمودارهاي مربوط به كيفيت آب شرب در شكل هاي         نشان داده شده است. كيفيت آب كليه نمونه ها از نظر شرب مطلوب و در كلاس يك (خوب) قرار مي گيرد.   5-19-2-1- ويژگيهاي آب آشاميدني     5-20- ارزيابي هيدروژئولوژيكي منطقه مورد مطالعه           خصوصيات هيدروديناميكي ذخاير سازندهاي آهكي داراي سيستم هاي درزه و شكستگي به منظور شناخت پتانسيل آبي از اهميت بسزايي برخوردار است. متاسفانه امروزه بجاي توسعه مطالعات و بررسي هاي هيدروژئولوژيكي و اجراي راه حل هاي ممكن (در جهت تقويت سفره هاي آبرفتي) عمدتا” سعي به دنبال كشف منابع آبي جديد مي باشد.           اين منابع آب جديد مانند استحصال آب از سفره هاي كارستي و سازندهاي سخت ، به تعبير هيدروليكي جدا از منابع آب سفره هاي آبرفتي نمي باشد و نبايستي آنها را جزء‌منابع آب جديد به حساب آورد.           در نتيجه بررسي هاي هيدروژئوليكي سازند مزدوران و شناخت پتانسيل آبي آن  به منظور نياز آبي حال و آينده ضروري به نظر مي رسد.           ازند مزدوران به لحاظ آهكي بودن و انحلال پذيري آن قابل توجه بوده و نقش مهمي در ذخيره منابع آب سازندي دارد . از طرفي به دليل وجود لايه هاي با ليتولوژي سيلت استن ، شيل و ماسه سنگ (سازند شوريجه) كه داراي نفوذپذيري كم مي باشد، اهميت سيستم ذخيره آب زيرزميني كاهش يافته است.           در قسمت جنوبي روستاي بلغور و در زير حوزه هاي انتهايي منطقه در محل رخنمون واحد 1 سازند مزدوران ( J1mz) حاشيه چپ رودخانه بلغور ، چشمه ها به صورت نشتي مشاهده مي شوند. اين چشمه ها داراي دبي مثعر (كم تا زياد)‌هستند. از طرفي ،‌حاشيه راست رودخانه فاقد اين نوار نشتي مي باشد.           با توجه به نقشه زمين شناسي و بازديد منطقه ، رخنمون و گسترش اين واحد، در اين قسمت به سمت رودخانه جلوتر آمده و توسط رسوبات آبرفتي پوشش داده نشده است. اما در ساير نقاط آبرفت رخنمون اين واحد را پوشانده است.           بنابراين هر چند اين قسمت از آبرفت منطقه در تراز ارتفاعي كمتر از نواحي بالاتر است ولي با توجه به وضعيت نشتي بودن حاشيه چپ رودخانه ميتوان بيان داشت كه جريان ورودي آب زيرزميني سازند مزدوران يك آبرفت اين ناحيه را تغذيه مي نمايد (عكس    ). بنابراين به منظور توسعه منابع آبي منطقه و نياز آبي آن، پتانسيل بالقوه منابع آب سازند مزدوران يك در اين قسمت قابل توجه است.           البته با بررسي دقيق سيستم درزه و شكستگي و مطالعات هيدروشيمي در خصوص شناخت رفتار كمي و كيفي برخي از اين چشمه ها در طي يك دوره زماني مشخص، صحت ارزيابي هيدروژئولوژيكي قطعي مي باشد.           آبرفت ههاي كم ضخامت ولي با نفوذپذيري زياد كه در محل تلاقي آبراهه هاي اصلي زيرحوزه ها با رودخانه اصلي و در طرف رودخانه بلغور وجود دارد، به دليل گسترش كم و ضخامت ناچيز غيراشباع آبرفت، به لحاظ ذخاير آبرفتي قابل توجه نمي باشد.   5-21- نتيجه گيري و پيشنهادات           با توجه به گزارش زمين شناسي و ژئومرفولوژي و بازديد صحرايي و ارزيابي هيدروژئولوژيكي منطقه نتايج حاصله همراه برخي پيشنهادات لازم اشاره مي گردد. 1 – باتوجه به رخنمون بالا و نفوذپذير نسبتا” بالاي سازند مزدوران 1 و 3 (عمدتا” آهك سخت و متراكم) و از طرفي انحلال پذيري و خاصيت كارستيكي آن، پتانسيل ذخيره سازي منابع آب زيرزميني اين سازند با اهميت مي باشد. 2 – آب زيرزميني يكي از عوامل مهم ناپايداري توده هاي لغزشي منطقه مي باشد. بنابراين بايستي به شيوه هاي موثر،‌زهكشي آب زيرزميني توده ها و تثبيت پايداري دامنه ها انجام گيرد. در اين ميان، باتوجه به عملكرد آبهاي سطح الارضي در ايجاد و توسعه گالي ها (عكس     ) تا حدودي زهكشي طبيعي آب زيرزميني از طريق گالي هاي موجود صورت مي گيرد. اين موضوع در زيرحوزه هاي B’ , B1 , B’6  مشاهده مي شود. 3 – باتوجه به وسعت و ضخامت رسوبات آبرفتي محدوده روستاي بلغور ميتوان گفت مخزن ذخيره آبرفتي منطقه تحت عنوان سفره آب زيرزميني با عمق خيلي كم وجود دارد. اما در حناجين رودخانه بلغور اين وسعت كمتر شده و سفره اي تحت عنوان سفره آب زيرزميني نداريم. 4 – باتوجه به حجم جريان پايه و سيلاب زيرحوزه ها، مناطق مستعد تغذيه مصنوعي به دليل كوهستاني بودن منطقه وجود ندارد. تنها تغذيه طبيعي اين جريان ها از طريق بستر نفوذپذير امكان دارد. 5 – به دليل رخنمون هاي قابل توجه سازند شوريجه ، جريان هاي پايه سطحي و جريان هاهي سيلابي به لحاظ كيفيت قابل قبول تغذيه ، داراي محدوديت مي باشد. زيرا سازندها واحدهاي مزبور كه نقش جمع آوري سيلاب را بر عهده دارد، از نظر ايجاد آلودگي محدوديت ساز است. بنابراين ضروري است كه به شيوه هاي متداول اثرات منفي اين نوع ليتولوژي ها بر كيفيت آبهاي سطحي و سپس زيرزميني برطرف گردد. 6 – به لحاظ الودگي منابع سطح الارضي و تحت الارضي منطقه ميتوان گفت كه منابع آلودگي زمين شناسي (رخنمون واحد شوريجه) و انساني (نفوذ فاضلاب هاي خانگي روستاي بلغور)، كيفيت آبهاي سطحي و زيرزميني را تحت تاثير قرار مي دهد. زيرا سرانجام دفع فاضلاب هاي خانگي، نفوذ به آب زيرزميني است و ضمن حركت در جهت جريان آب زيرزميني، به آبهاي نشتي كف و حاشيه چپ رودخانه بلغور مي رسد. بنابراين پيشنهاد مي گردد كه دفع فاضلاب خانگي اين روستا از طريق دفع سيستم چاه هاي جذبي مهار گردد. 7 – پيشنهاد مي گردد جهت حفظ حريم چشمه ها به خصوص چشمه هاي قابل شرب محدوده مورد مطالعه، طرح ريزي زير حوزه ها در مطالعات تلفيق مورد بررسي دقيق قرار گيرد.   منابع مورد استفاده براي گزارش آب زيرزميني حوزه بلغور مشهد   1 – گزارش آبهاي زيرزميني حوزه بايگ تربت حيدريه ، شركت خدمات آب و خاك خراسان، 44 صفحه . 2 – كردواني . پرويز، 1370 ، ژئوهيدرولوژي ، انتشارات دانشگاه تهران. 3 – مطالات هيدرولوژي حوزه سد كارده ، طرح مديريت منابع طبيعي ، اداره مطالعات و هماهنگي ، 1373. 1-    گزارش آبهاي زيرزميني حوزه خادمانلو درگز، شركت خدمات مهندسي آب و خاك خراسان، 50 صفحه. 2-     گزارش آبهاي زيرزميني حوزه اردقان اسفراين ،‌شركت خدمات مهندسي آب و خاك خراسان، 30 صفحه. 3-     وزارت نيرو (1367) ، معيارهاي كيفي آب آشاميدني ، دفتر فني ، نشريه شماره 6 ، 80 صفحه. 4-      عودي . قاسم (1373) ، كيفيت آب آشاميدني ، انتشارات محقق ، مشهد ، 147 صفحه.

Waterآب

·         آب مایه حیات و فراوان‌ترین مادهٔ مرکب بر روی سطح کره زمین و بستر اولیه حیات به شکلی که امروزه می‌شناسیم. بیش از ۷۵٪ جرم یک انسان از آب تشکیل شده‌است و نیز بیش از ۷۰٪ سطح کره زمین را آب پوشانده‌است (نزدیک به ۳۶۰ میلیون از ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع) با وجود این حجم عظیم آب تنها دو درصد از آبهای کره زمین شیرین و قابل شرب است و باقی آن به علت محلول بودن انواع نمک‌ها خصوصا نمک طعام غیر قابل استفاده‌است. از همین دو درصد آب شیرین بیش از ۹۰ درصد به صورت منجمد در دو قطب زمین و دور از دسترس بشر واقع شده‌است

·      نامگذاری آب

·         در فیزیک بر اساس حالت ماده آب معمولا به این نام ها خوانده می شود:

·         در علم هواشناسی حالت های مختلف آب بر اساس نوع بارش یا معلق بودن آن در جو طبقه بندی می شود:

·      باران :

·         باران آبی است که پس از سرد شدن بخارهای جوی به وجود آمده و بر زمین می‌ریزد.در زبان پهلوی بدان واران (waran) می‌گفتند.

·         تگرگ: تَگَرگ گونه‌ای بارش است.

·         تگرگ قطره‌های یخ‌بسته باران است که از آسمان فرو می‌ریزد. تگرگ در اثر تغییرات ناگهانی هوا بر زمین فرو می‌ریزد و بیشتر در بهار موجب زیان سردرختی‌ها و دیگر محصول کشاورزی می‌گردد و در شمار آفات آسمانی است.

·          علت ایجاد تگرگ صعود سریع هوای نمناک به لایه‌های بالاتر و سردتر جو و انجماد ذرات بخار آب است. قطر تگرگ‌ها در حدود ۵ تا ۵۰ میلیمتر است و بیشتر از ابرهای کومولونیمبوس (کومه‌ای‌بارا) که اغلب با رعد و برق همراه باشد می‌بارد. تگرگ از یک هستهٔ مرکزی سفیدرنگ تشکیل شده که رشته‌های سفید زیادی دور آن را فراگرفته. این رشته‌ها نیز با پوستهٔ نازکی از یخ احاطه شده‌اند.

·         نام‌های دیگر:ژاله، یخچه، سنگک، سنگچه، شخکاشه، شهنگانه، قِقِط. دانه‌های تگرگ ریز را سرماریزه می‌گویند.

·         بَرف: یکی از گونه‌های بارش به شکل یخ بلورین است.واژه کنونی برف از واژه پهلوی وَفر wafr یا وفره گرفته شده است.برف در زبان کهن پهلوی به ریختهای اِسنیزَگ، اِسنیخر و اِسنوی snoy نیز آمده است که همگی با واژه snow در زبان انگلیسی و Schnee در آلمانی همریشه اند.اسکیموها تعداد زیادی واژه متفاوت برای انواع «برف» دارند

  •  
  • رگبار :
  • مه : مه، مجموعه‌ای از قطرات خیلی ریز آب با تکیه‌های کوچک یخ است. از نظر کلی، ابر و مه تفاوتی ندارند، فقط مه در قسمت‌های پایین و ابر در نواحی بالای جو تشکیل می‌شود.

·         ابر : ابر توده ای متراکم از بخار است که در طبقات پایینی و میانی اتمسفر تشکیل می‌شود. عناصر تشکیل دهنده این توده بخار همان عناصر تشکیل دهنده مایعات سطح سیاره میباشند. در مورد سیاره زمین، ابرها از بخار آب تشکیل شده اند.

·      نام‌گذاری ابرها

·         در نامگذاری ابرها از کلمات لاتین با ریشه یونانی استفاده می‌شود. این نامگذاری با توجه به نوع و شکل و همچنین خصوصیات ابر انجام می‌گیرد.

·      انواع ابرها

  • کومولوس : نشانه هوای خوب و ملایم. اين ابرها اغلب ساختمان گل كلمی داشته و سطح بالای آن حالت گنبدی دارد و متشكل از قطعات كوچك ابرهاي سفيد پنبه‌ای است.
  • کومولونیمبوس : به همراه رعد و پیام‌آور طوفان. اين ابرها از توده‌های بزرگ و انبوه ابر كه به شكل برج عظيمی است ، تشكيل می‌گردند.
  • آلتوکومولوس : معرف باران احتمالی. اين ابرها شامل لايه‌ها و يا تكه‌هاي بزرگ گوی مانندی از قطرات زير آب بوده كه معمولاً بصورت شيار و يا امواج نسبتاً منظمي مشاهده می‌گردد.
  • استراتوس (کم ارتفاع) : نشانه نرمه باران احتمالی. نوع اصلي اين ابر لايه‌ای يكدست و شبيه مه می‌باشد. و معمولاً به صورت توده متراكمی از بخار آب كه قطر آن در همه‌جا يكسان است، مشاهده می‌گردد. ارتفاع اين ابر از سطح زمين بسيار كم است.
  • نیمبواستراتوس (تیره و تاره) : نشانه ریزش باران و یا برف ممتد.
  • آلتواستراتوس : نشانه ریزش احتمالی باران ملایم. اين ابرها به صورت لايه‌های يكنواخت و متحدالشكل خاكستری يا متمايل به آبي به صورت تركيبی از الياف، آسمان را می‌پوشانند.
  • سیروس (لایه‌های پر) : معرف هوای آرام و خوب. اين ابرها از مرتفع‌ترين ابرها بوده واغلب به صورت پر مانند و سفيد رنگ و شفاف (ملو از بلورهای يخ) در آسمان ديده می‌شوند.
  • سيرو استراتوس : اين ابرها را می‌توان سيروس‌هاي نازك تور مانندی دانست كه از ابرهاي كوچك سفيد و به هم فشرده به شكل گوله پشمی شكيل يافته‌اند. ظهور اين ابرها، علامت نزديک شدن هوای طوفانی بوده و به همين لحاظ، اين ابرها را می‌توان پيش از فرا رسيدن هوای بد و يا حالت‌های طوفاني هوا، مشاهده نمود.
  • سیروکومولوس : پیام‌آور هوای صاف و آرام. ساختمان آنها اغلب متشكل از قطعات سفيد رنگ بوده و معمولاً پيش از ابرهای سيروس در آسمان ظاهر می‌شوند.
  • استراتوكومولوس : اين ابرها دارای رنگی تيره و يا سفيد متمايل به خاكستری بوده معمولاً به صورت دسته يا خطوط و يا توده‌های كروي مانند بزرگ و امواج كروی از ابرهای خاكستری با فواصل و شكاف‌های روشن تشكيل می‌گردد. فاقد شرايط بارندگی‌های رگباری است.

·         شبنم : از زمان ارسطو تا حدود دویست سال پیش، چنین پنداشته می شد که شبنم چیزی شبیه به باران است و از بالا فرو می ریزد. ولی شبنم هرگز چیزی نیست که از بالا فرو ببارد. به علاوه، امروز پی برده اند که بیشتر چیزهایی که شبیه به شبنم بر روی برگ گیاهان می نشیند، هرگز شبنم نیست. هوا همیشه مقدار معینی رطوبت در بر دارد. هوای گرم بیشتر از هوای سرد می تواند رطوبت یا بخار آب را در خود نگه دارد. هنگامی که هوا با یک سطح سرد تماس پیدا می کند. مقداری از آن در هم فشرده شده و رطوبتش به صورت قطره های ریزی، بر روی آن سطح فرو می نشیند. این پدیده را شبنم می گوییم. پیش از درست شدن شبنم، البته باید حرارت سطح مزبور به درجه ی معینی کاهش یافته باشد. این درجه موسوم به نقطه ی شبنم است. در برخی از نقاط جهان، هر شب شبنم زیادی تولید می شود. به طوری که آن را در حوضچه های مخصوصی ذخیره می کنند و برای مصرف گاو و گوسفندان مورداستفاده قرار می دهند.

·      در علم محیط زیست:

  • آب آشامیدنی :
  • آب تصفیه شده در تصفیه خانه که قابل شرب و مصارف خانگی میباشد و معمولا از سفره های زیر زمینی و سدها تامین میشود
  • فاضلاب یا پساب : پساب یا فاضلاب به بازمانده‌ها و دورریزهای عمدتاً مایع محلی، شهری یا صنعتی گفته می‌شود. شیوه گردآوری و دورریزی آن در هر منطقه، بسته به آگاهی محلی نسبت به محیط زیست فرق می‌کند.
  • رواناب : در زمان بارش، میزانی از آب باریده شده جذب زمین می‌شود که با نام نفوذ شناخته شده‌است و مقداری دیگر جذب درختان و گیاهان می‌شود که با نام برگاب شناخته شده‌است و مقدار باقیمانده از بارش به صورت روانابی در سطح زمین جاری می‌شود و یا به سطح رودخانه‌ها و دریاها افزوده می‌گردد، این آب باقیمانده با نام رواناب سطحی شناخته می‌شود.
  • آب جاری: آب های جاری ابتدا در سطوح گسترده ای جریان دارند و سپس به جویبارها رود ها منتهی میشوند.ا ب های جاری تحت تاثیر جادبه زمین به سمت سطوح پایین تر یعنی دریاهای آزاد و دریاچه ها (سطوح اساس موقت) رهسپار می شوند . مدت این سفر وابسته به طول رود و سرعت آب دارد ، سرعت آب در رود بازه بیسیار گسنرده ای دارد و از کم تر از 0.8 کیلومتر در ساعت تا گاها بیش از 30 کیلومتر در ساعت متغیر است. در یک مسیر مستقیم سرعت آب در وسط رود نزدیک سطح آب بیش از سایر نقاط است و در کناره ها و کف رود به دلیل اصطکاک بیشتر از سرعت آن کاسته می شود.

·      بر اساس منبعی که آب در آن قرار دارد و یا از آن بدست می آید:

·      آب زیرزمینی :

·         آب‌های زیرزمینی به آب‌هائی گفته می‌شود که در لایه‌های آب‌دار و اشباع زیر زمین تجمع پیدا کرده‌است. این آب‌ها فقط حدود ۴ درصد از مجموعه آب‌هائی را که فعالانه در چرخه آب‌شناختی دخالت دارند، تشکیل می‌دهد. با این وجود حدود ۵۰ درصد جمعیت دنیا از نظر آب شرب متکی به همین آب‌های زیرزمینی هستند.

آب

·         لایه‌ آب‌دار

·         بخشی از آب‌های سطحی در اثر تیروی جاذبه وارد محیط مخلخل خاک شده و به سمت پایین حرکت می‌کند. لایه‌های مختلف زمین از مواد و ترکیبات مختلف خاک شکل گرفته و در زمان‌های مختلف بوجود آمده‌اند. مجموعه عواملی نظیر جنس و اندازه دانه‌ها، میزان تخلخل، میزان تراکم، میزان ترک‌خوردگی، ... باعت می‌شود بخش‌های مختلف فضای زیرزمین ظرفیت‌های متفاوتی برای جذب، ذخیره و انتقال آب داشته باشد. لایه‌هایی از زمین که به صورت نسبی ظرفیت بالاتری برای جذب، ذخیره و انتقال آب دارند آب‌خوان نامیده می‌شوند. به دلیل نفوذپذیری بیشتر این لایه‌ها، بخش اعظم آب نفوذ کرده در عمق زمین به صورت طبیعی جذب آن‌ها می‌شود. بسته به شرایط احاطه کننده آن، یک لایه آب‌دار می‌تواند مانند یک مخزن زیرزمینی آب را ذخیره و یا مانند یک رودخانه زیرزمینی آب را به لایه‌های مجاور و عمیق‌تر منتقل نماید. ابعاد این مخازن یا رودخانه‌های زیرزمینی می‌تواند از جند ده متر تا چند صد کیلومتر متفاوت باشد. به دلیل وابستگی شدید انسان به منابع زیرزمینی آب، شناسایی، مطالعه و مدیریت لایه‌های آب‌دار دارای اهمیت بسیار است.

·         مخاطرات آب‌های زیرزمینی

·         الودگی آب‌های زیرزمینی: در اثر تداخل فاضلاب ها با منابع ابی امکان الودگی این منابع وجود دارد که گاه عوارض غیر قابل جبرانی در پی دارد.

·         برداشت بیش از حد یا سفره آب افت‌کننده

·         منابع زیرزمینی آب به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از آب‌های سطحی و بارندگی تغذیه می‌شوند. بنابراین استفاده پایدار از این منابع به معنای برداشت محدود از آن‌هاست. در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورهای جهان برداشت آب از منابع زیرزمینی از میزان تغذیه سالیانه آن‌ها بیشتر است. این امر به معنای استخراج و استفاده از آبی است که در طول هزاران سال در لایه‌های آب‌دار زمین ذخیره شده‌است. با این کار سطح آب‌های زیرزمینی در منطقه روز به روز افت کرده و سرانجام به جایی خواهد رسید که آبی برای استخراج وجود نخواهد داشت. پایین افتادن سطح آب‌های زیرزمینی به معنای خشک شدن مناطق پایین دست (مناطق با ارتفاع کمتر که آب جاری در لایه‌های آب‌دار تحت اثر جاذبه به سمت آن‌ها جریان می‌یابند) و از بین رفتن چاه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌های آن است.

·         در سال ۲۰۰۵ (میلادی) چین، هند و ایران رتبه‌های اول تا سوم برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی آب را داشته‌اند. ایران به طور متوسط سالانه پنج میلیارد مترمکعب آب بیش از ظرفیت لایه‌های آب‌دار زمین از آن‌ها بهره‌برداری می‌کند. این مقدار آب معادل آب مورد نیاز جهت تولید یک سوم کل غله تولیدی این کشور است. سطح آب‌های زیرزمینی در منطقه چناران در شمال‌شرقی ایران، که منطقه کوجک اما بسیار پراهمیتی برای کشاوزی است، در سالهای پایانی دهه نود میلادی به صورت میانگین2/8 متر در سال افت داشته‌است. چاه‌های حفر شده جهت تامین آب کشاوزی و همچنین تامین آب آشامیدنی شهر مشهد عامل این اتفاق بوده‌اند

·         .تقسیم بندی بر اساس اماکن

·         اُقیانوس که از واژه یونانی okeanus گرفته شده است (ocean در زبان انگلیسی هم با این واژه همخانواده است) به پهنای آبی بزرگی گفته می‌شود که مرز آبی میان چند خشکی بزرگ و قاره را می‌سازد. دریاها به اقیانوس‌ها راه دارند.

·         اقیانوس‌های جهان اینهایند:

·      چشمه

·         چَشمه که در زبان پهلوی چَشمَگ یا چشمَک می‌‌گفتند جایی است که آب از زیر آن بیرون زند و روان شود.

·         چشمه محل تلاقی سفره‌های زیرزمینی آب با سطح زمین است. بسته به ثبات منبع آب، یک چشمه می‌تواند موقتی، دائمی یا خودجوش (آرتزین) باشد. در محل ظهور چشمه، گاه حوضچه‌ها یا نهرهایی پدید می‌آیند.

·         از انواع چشمه‌ها می‌توان به چشمه آب گرم و چشمه آب معدنی نام برد.

·         در برخی زمین‌های ماسه‌ای و مسطح مانند زمین‌های کشور هلند آب‌های زیرزمینی از نقاطی نزدیک به هم به روی زمین می‌جوشد که یه این پدیده، چشمه‌های نشتی گفته می‌شود.

·      دریا

·         دَریا پهنه بزرگی از آب شور است که با اقیانوس یا به عبارتی به آب‌های آزاد راه داشته ‌باشد. واژۀ دریا همچنین به برخی از دریاچه‌های بزرگ نیز اطلاق شده است مانند دریای خزر و دریای مرده (بحرالمیت). در گویش فارسی دری افغانستان و تاجیکستان و دیگر نقاط آسیای‌ میانه واژه دریا به معنای رود بکار می‌رود (نمونه: رودخانه‌های سیردریا، آمودریا).

·         در زبان پهلوی این واژه به ریخت drayâb بوده است. بزرگ‌ترین دریاهای جهان اینهایند: دریای مدیترانه، دریای برینگ،دریای کارائیب، دریای اختسک.

·         فهرست دریاهای جهان

·         تقسیم‌بندی بر پایه اقیانوس‌ها:

·         اقیانوس اطلس

·         اقیانوس هند

  • خلیج فارس
  • دریای سرخ
  • خلیج عدن
  • دریای عمان
  • دریای عرب
  • خلیج بنگال
  • دریای جاوه

·      دریاچه

·         دریاچه محدوده آبی است که به آبهای آزاد راهی ندارد. بزرگ‌ترین دریاچه ی آب شیرین کشور و از بزرگ‌ترین دریاچه های آب شیرین دنیا است. شناخته شده‌ترین دریاچه‌های جهان از این دستند: دریای مازندران، دریاچه سوپریور، دریاچه ویکتوریا، دریاچه خوارزم (آرال)، دریاچه هورن، دریاچه میشیگان، دریاچه تانگانیکا، دریاچه بایکال

·      رود

·         رود یا رودخانه که در زبان پهلوی هم رود گفته می‌شود، آبی است روان که از به هم پیوستن آب چند چشمه در دره‌های کوهستانی به وجود آمده و جریان می‌یابد تا به دشت‌ها، دریاچه‌ها و یا دریاها و اقیانوس‌ها بریزد. رودخانه‌ها معمولاً در اولین مرحله در پایکوهها، تشکیل مخروط افکنه‌ها را داده و پس از طی مسیری با انباشت مواد آبرفتی خود به توسعه دشتها کمک می‌کنند . گاه در برخی از رودهای بزرگ در طی مسیر طولانی که دارند ، به پیچان رودها ( مئاند ) برخورد می‌کنیم که در اثر شیب کم زمین به وجود می‌آیند. در ادامه زمانی که رود به مصب (محلی که رود به دریا می‌ریزد) میرسد، در دهانهٔ خود دلتا را تشکیل می‌دهد. بنابر این مخروط افکنه‌ها در پایکوهها و دلتاها در دهانه رود ( مصب ) به وجود می‌آیند.

·         بین مخروط افکنه و دلتا تفاوت‌های دیگری نیز وجو دارد: ۱- شیب در مخروط افکنه‌ها بیشتر است. ۲- مواد مخروط افکنه‌ها درشت تر هستند، در صورتی که شیب در دلتا بسیار کم و نزدیک به صفر است .

·         درازترین رودهای جهان از این دستند: نیل، آمازون، یانگتسه، می‌سی‌سی‌پی، هوانگهو، آمودریا و مکونگ.

·         درازترین رودهای ایران به تر تیب عبارت‌اند از: کارون، سفیدرود و زاینده‌رود.

·      قنات

·         قنات یا کاریز «کهریز» به راهی که در زیر زمین کنند تا آب از آن جریان یابد می‌گویند. قنات کانالی است که از دیر باز برای مدیریت آب در زمین می‌ساخته‌اند. رشته چاهی است که از «چاه مادر» سرچشمه می‌گیرد و احیاناً هزارها متر به طول می‌انجامد که سرانجام آب این قناتها برای شرب و کشت و کار به سطح زمین می‌رساند ودر جای معینی به روی زمین می‌آید.

آب

·         آب معدنی : آبهای معدنی ( Inorganic Water ) ، آبهایی هستند که در یک کیلوگرم آنها لااقل هزار میلی گرم نمک و یا 250 میلی گرم انیدرید کربنیک آزاد موجود استآبهای معدنی ، از چشمه‌های طبیعی یا چشمه‌هایی که مصنوعا ایجاد کرده‌اند، جریان دارند و آنها را در همان سرچشمه در ظرف مخصوصی پر می‌کنند و برای مصرف حمل می‌نمایند. آب چشمه‌ها بطور کلی دارای نمکهایی هستند که در موقع عبور آب از سطح زمین در آن حل شده ولی آب مقطر فاقد این نمکهاست. مقدار این نمکها در آبهای معدنی بمراتب زیادتر و لااقل به یک در هزار می‌رسد.

·         ترکیبات آب معدنی

·         در آب معدنی ترکیباتی مانند نمکهای ید و ترکیبات آرسنیک و ترکیبات گوگرددار و مواد رادیواکتیو و نظیر آنها وجود دارد که در آب معمولی نیست. از آنجائیکه ترکیبات قشر زمین در نقاط مختلف ، متفاوت می‌باشد، مسلم است که ترکیبات آبهای معدنی هم فرق می‌کند. مثلا در یک آب معدنی مقدار کلرور سدیم زیادتر و در آب معدنی دیگر مقدار آهک زیادتر است.

·         طبقه بندی آبهای معدنی

·         آبهای معدنی را از روی اینکه چه ترکیبی بیشتر در آن وجود دارد طبقه بندی کرده‌اند.

·         آبهای معدنی اسیدی

·         این آبها باید لااقل در یک لیتر ، یک گرم انیدرید کربنیک طبیعی آزاد محلول داشته باشد.

  • سرچشمه‌ها: مهمترین چشمه‌های انیدرید کربنیک‌دار در آلمان ، چشمه‌های مارین‌باد و چشمه زائربرون در هارتی و غیره می‌باشد. در ایران هم آب ترش راه رشت و آب علی از چشمه‌های مهم می‌باشد. چشمه‌های قلیایی که دارای قسمت اعظم از کربنات سدیم می‌باشند، معروفترینشان ، چشمه‌های سالسبرون در آلمان و ویشی__ در فرانسه می‌باشد.
  • فواید آن برای بدن : انیدرید کربنیک محلول در آب موجب تسریع حرکت دودی‌شکل روده می‌گردد و مقدار عصاره‌هایی که در روده ریخته می‌شود را زیادتر می‌کند. در نتیجه ، هضم غذا تسریع می‌شود. همچنین موجب زیاد شدن اسید کلریدریکی که در معده تولید می‌شود، می‌گردد و اثر اشتها آور دارد. آبهای قلیایی نیز فعالیت معده را زیاد می‌کنند و اسید معده را از بین می‌برند و در معالجه درد مفاصل مؤثرند.

·         آبهای معدنی سولفات سدیم‌دار

·         آب این چشمه‌ها دارای سولفات سدیم می‌باشند، ولی علاوه بر آن ، اغلب کلرور سدیم و بی‌کربنات سدیم هم دارد.

  • سرچشمه‌ها: مهمترین چشمه‌های سولفات سدیم‌دار چشمه‌ مارین‌باد و چشمه‌ الستر در ساکسن و غیره در آلمان می‌باشد.

·         آب چشمه‌های تلخ

·         مهمترین ماده شیمیایی که در آب این چشمه‌ها موجود است و موجب تلخی مزه آنها می‌گردد، سولفات منیزیم می‌باشد، اما علاوه بر سولفات منیزیم ، اکثرا سولفات سدیم و کلرور سدیم هم در آنها وجود دارد.

  • سرچشمه‌ها : مهمترین چشمه‌های تلخ در آلمان می‌باشند. چشمه فریدریک هال در ماینینگن و چشمه مدکنت هایم در ورتنبرگ است.
  • فواید آن برای بدن : آبهای تلخ اثرات خوبی در برطرف کردن یبوست و چاقی دارند. آشامیدن آب این چشمه‌ها برای اشخاص ضعیف و کم خون و مسلول و نظیر این‌ها خوب نیست.

·         چشمه‌های کلرور سدیم

·         در آب این چشمه‌ها بیش از یک گرم املاح در لیتر موجود است و بیشتر این املاح نیز کلرور سدیم می‌باشد.

  • سرچشمه‌ها : چشمه‌های کیسینگن و نوی‌هاس واقع در آلمان از مهمترین چشمه‌ها می‌باشند.
  • فواید آن برای بدن : اشخاصی که مبتلا به سو هاضمه و یا چاقی زیاد می‌باشند و یا دستگاه تنفسی آنها خوب کار نکند، بر اثر آشامیدن این آبها بهتر می‌شوند.

·         آبهای آهن‌دار

·         آبهایی که در یک لیتر آب آنها بیش از ده میلی گرم آهن به حالت محلول موجود باشد، از آنجائی که آبهای آهنی زود تجزیه و آهن آنها ته نشین می‌شود. معمولا در همان سرچشمه‌ آنرا می‌آشامند.

  • سرچشمه‌ها : نمونه‌ای از چشمه‌های آهندار در ایران آب گرم محلات است. مهمترین چشمه‌های آهنی در آلمان چشمه‌های پیرمونت و چشمه شوالباخ و چشمه الکسی باد و غیره می‌باشد.
  • فواید آن برای بدن : آبهای آهن‌دار برای درمان کم خونی بسیار مفید می‌باشد.

·         آبهای گوگردی

·         این آبها دارای هیدروژن سولفوره آزاد و یا هیدروسولفور و یا هر دوی اینها می‌باشند ( بوی هیدروژن سولفوره ، شبیه بوی تخم مرغ گندیده است (

  • سرچشمه‌ها : آبهای گوگردی در اسک لاشاپل)آخن ـ آلمان ) همچنین در بادن نزدیک وینه و در اکس لبن هم موجود است. در ایران نیز آب اسک ، نمونه‌ای از آبهای گوگردی است.
  • فواید آن برای بدن : آبهای گوگردی در درمان روماتیسم و امراض جلدی و مسمومیتهای فلزی تجویز می‌شود.

·         آبهای ‌آهک‌دار

·         این آبها دارای نمکهایی هستند که قسمت اعظم آنها کربنات اسید کلسیم و کربنات اسید منیزیم و گچ و انیدرید کربنیک می‌باشد.

  • سرچشمه‌ها : در آلمان چشمه‌های آن در ویلدونگن و وایسن بورگ و محلهای دیگر واقع می‌باشد. در ایران آب گرم راه همدان نمونه‌ای از آبهای آهک‌دار می‌باشد.
  • فواید آن برای بدن : آبهای آهکدار در درمان نارسایی کلیه و درمان نارحتی اعصاب و درمان اگزمای پوست و غیره توصیه شده‌اند.

 

 

·         چشمه‌های آرسنیک‌دار

·         این چشمه‌ها دارای مقدار جزئی آرسنیک هستند که بعلت کمی مقدار اثر کشندگی ندارد بکله بطور کلی برای تقویت بکار می‌رود.

  • سرچشمه‌ها : محل این چشمه‌های دورک هایمر ماکس کول واقع در آلمان و چشمه لویکو واقع در شمال ایتالیا می‌باشد.
  • فواید آن برای بدن : آشامیدن آب این چشمه‌ها برای رفع کم خونی و ضعف ناشی از کمی غذا و غیره مفید است.

·         آبهای یددار

  • آب این چشمه‌ها را بیشتر برای آشامیدن و نه حمام گرفتن مصرف می‌کنند و ید موجود در آنها ، هم دستگاه گوارش و هم غدد گلو را تحریک به کار و ترشح می‌کند

آب

·      بر اساس نوع مصرف:

  • آب آشامیدنی (یا آب شیر یا آب شرب) :اب تصفیه شده در تصفیه خانه که مناسب مصارف خانگی و قابل شرب میباشد
  • آب معدنی: آبهای معدنی ( Inorganic Water ) ، آبهایی هستند که در یک کیلوگرم آنها لااقل هزار میلی گرم نمک و یا 250 میلی گرم انیدرید کربنیک آزاد موجود استآبهای معدنی ، از چشمه‌های طبیعی یا چشمه‌هایی که مصنوعا ایجاد کرده‌اند، جریان دارند و آنها را در همان سرچشمه در ظرف مخصوصی پر می‌کنند و برای مصرف حمل می‌نمایند
  • آب خالص : آب خالص ماده‌اي است بي‌رنگ، بي‌بو و بدون طعم. فرمول شيميايي آب H2O است، يعني هر مولكول آب از اتصال دو اتم هيدروژن به يك اتم اكسيژن ساخته شده است. نكته‌اي كه بايد در نظر داشت آن است كه عنصر هيدروژن همانند بسياري ديگر از عنصرهاي طبيعت ايزوتوپ‌هايي دارد كه عبارتند از H ۲ كه با D دوتريم و H ۳كه با T تريتيم نمايش مي‌دهند. براي آشنا شدن با تفاوت اين ايزوتوپ ها بهتر است يك بار ديگر ساختار اتم را به يادآوريم.

·      بر اساس کیفیت فیزیکی :

·         Donate Now »

 

·      آب سخت

·         آب سخت آبی است که حاوی نمک‌های معدنی از قبیل ترکیبات کربنات‌های هیدروژنی  کلسیم  منیزیم و... است.

·         سختی آب بر دو نوع است: دایمی و موقت.

 

·         تغییرات سختی آب

·         بر حسب آنکه آب در موقع نفوذ در زمین از قشرهای آهکی و منیزیمی و گچی گذشته و یا نگذشته باشد سختی آب کم یا زیاد می‌شود. آبهای نواحی آهکی سختی زیادتری تا آبهای نواحی گرانیتی و یا شنی دارند. سختی آب در عرض سال هم ممکن است تغییر نماید. معمولاً سختی آبها در فصل باران کم و در فصل خشکی زیاد می‌شود. و بعضی مواقع هم در فصول پر باران و مرطوب مثل غارها ایجاد شود.

·         فواید آب سخت

·         آب سخت برای انسان مضر نیست بلکه مفید است و معمولاً شکستگی استخوانهای آنهایی که آب سخت می‌آشامند زودتر بهبودی حاصل می‌کند و بیماری راشیتیسم کمتر در این اشخاص دیده می‌شود.

·         مضرات آب سخت

·         علیرغم فواید آب سخت برای بدن سختی بیش از حد آب نیز مضراتی دارد که مهم‌ترین آن تشدید پدیده تولید سنگ کلیه به دلیل رسوب بونهای معلق در کلیه می‌شود. آب سخت برای رختشویی و مصرف در کارخانجات مناسب نیست. آب سخت موجب از دست دادن طعم و مزه خوب چایی و قهوه می‌شود. پخته نشدن حبوبات با آب سخت ضرر رساندن به جداره دیگهای بخار و ایجاد قشر آهکی بر روی جداره دیگ خوب کف نکردن صابون و موجب افزایش مصرف صابون مزاحمت در هنگام شستن نسوج و دستها رفع سختی آب در تجارت تعداد زیادی مواد شیمیایی برای رفع سختی آب به فروش می‌رسد که دارای کربنات سدیم هستند. این مواد را قبل از ورود آب در دیگها سختی آنرا می‌گیرند و یا در دیگ بر اثر افزودن این مواد آهک و گچ را رسوب می‌دهند و دیگر این رسوب محکم به جدار دیگ نمی‌چسبد بطوری که می‌توان آنرا به آسانی پاک نمود.

·         سختی زدایی

·         برای برطرف کردن سختی آب، با جوشاندن کربنات‌های هیدروژنی محلول به کلسیم نامحلول تبدیل شده و تشکیل رسوب می‌دهند. این رسوب در مناطق دارای آب سخت درون کتری‌ها دیده‌می‌شود. سختی دایمی یافت می‌شود.

·         یکی از اجسام گیرنده سختی آب تری ناتریم فسفات Na۳PO می‌باشد که با اسم آلبرت‌تری بکار می‌رود.

·         یون کلسیم موجود در آب بر اثر ناتریم فسفات تبدیل به «تری فسفات کلسیم» می‌گردد و رسوب می‌نماید.

·         اخیرا به مقدار زیاد از صمغ‌های مصنوعی که قادرند تعویض یون کنند برای رفع سختی آب استفاده می‌کنند. صمغ لواتیت در آلمان و آمبرلیت و دووکس در آمریکا استعمال می‌گردد. در صنعت از ستونهای تبادل یونی برای کاهش سختی استفاده می‌شود (ستونهای رزینی - آنیونی - کاتیونی)

·         در پیشرفته ترین تکنولوژی ار فرآیند اسمز معکوس (Reverse Osmosis)برای کاهش سختی، EC(هدایت الکتریکی یا شوری) و TDS (کل جامدات محلول)آب استفاده می‌شود که فواید بسیاری از جمله مطئن بودن آن و هزینه‌های جاری بسیار پایین دارد. این فرآیند در ایران به دلیل اینکه اولین بار برای کاهش EC (شوری) آب استفاده شد به آب شیرین کن معروف است.

·         درجه سختی آب

·         درجه سختی آب را از روی مقدار کلسیم و منیزیم موجود در آن تعیین می‌کنند. در آلمان اگر آبی ده میلی گرم CaO در یک لیتر داشته باشد می‌گویند درجه سختی آب یک است. در فرانسه اگر آبی در یک لیتر ده میلی گرم کربنات کلسیم یا همسنگ آن کربنات منیزیم داشته باشد می‌گویند که یک درجه سختی دارد. در انگلستان اگر آبی ده میلی گرم کربنات کلسیم و یا همسنگ آن کربنات منیزیم در ۰٫۷ لیتر داشته باشد یک درجه سختی دارد.

·         برای تعیین سریع سختی آب کارخانه شیمیایی واقع در آلمان قرصهایی ساخته‌است. در یک لوله آزمایش مخصوص و مدرج آب مورد آزمایش را تا خط نشان لوله پر می‌نمایند و به‌وسیله معرفی که همراه بسته قرصهاست رنگ این آب را قرمز می‌کنند و آگاه آنقدر از این قرصها در آن می‌اندازند تا رنگ آب سبز گردد. شماره قرصهای ریخته شده در لوله آزمایش برابر درجه سختی آب می‌باشد. دقت این روش تا نیم درجه‌است.

·         شهرهای با سختی آب بالا در کشور ایران

·         قم، زاهدان، گرمسار و سمنان و بسیاری دیگر از شهرهای کویری ایران که خاک قلیایی(خاکی مملو از فلزات قلیایی خاکی)دارند، از جمله شهرهایی هستند که آب آنها از سختی بالایی برخوردار است، به طوری که در استان‌های زاهدان و سمنان، سالانه چندین بار باید پوشالهای کولر را به علت اینکه مقدار فراوانی املاح روی آن رسوب کرده‌است تعویض کرد.

·         راه حل تامین آب شرب در این نوع مناطق

·         هم اکنون سامانه‌های تصفیه آب خانگی در این شهرها عرضه میگردد که با قیمت ناچیزی میتوان آن را تهیه کرد که روش کار آن موئینگی معکوس است و خروجی آب این دستگاه‌ها در حد آب آشامیدنی استاندارد میباشد.

·      آب شیرین :

·         آب شیرین آبی‌است که درصد املاح نمکی غیر حل شدنی آن بسیار کم و زلال باشد. آب شیرین از مهم ترین منابع تجدید شدنی می‌باشد که این منبع، برای زنده ماندن بسیاری از موجودات زنده و همچنین برای انسان، از لحاظ تامین نیاز به آب و همچنین کشاورزی، بسیار پر اهمیت است. آب شیرین تنها ۳٪ از کل منابع آب بر روی کرهٔ زمین را تشکیل می‌دهد که تقریباً ۱٫۸٪ آن در پخچال‌های کوهستانی و قطبی ذخیره شده‌اند. با این وجود، در سراسر جهان، بسیاری آب شیرین را به راحتی هدر می‌دهند. بر اساس اعلام سازمان ملل متحد، حدود ۱٫۲ میلیارد نفر از مردم جهان(۱۸ درصد جمعیت جهانی)، از کمبود یا فقدان دسترسی به آب شیرین، رنج می‌برند.

·         تعریف عددی

·         آب شیرین، به آبی گفته می‌شود که کمتر از ۰٫۵ در هر ۱۰۰ واحد، املاح نمکی غیر حل شدنی داشته باشد. منابع آب شیرین، رودخانه‌ها، آبگیر‌ها و بعضی از منابع آب زیر زمینی می‌باشند. منبع نامحدود آب شیرین، بخار آبهای موجود در جو است که به صورت باران و برف و تگرگ، ظاهر می‌شود.

·      بر اساس مشخصات شیمیایی :

·      آب سنگین

·         آب سنگین آبی است که نسبت ایزوتوپ دوتریوم در آن از حد آب معمولی بیشتر است. در آب سنگین (با فرمول D۲O) بر خلاف آب معمولی (با فرمول H۲O) به جای هیدروژن ایزوتوپ هیدروژن دوتریم(بافرمول اتمی ۲H )با اکسیژن ترکیب شده‌است.با کمک ین نوع از آب می‌توان پلوتونیوم لازم بری سلاح هی اتمی را بدون نیاز به غنی سازی بالی اورانیوم تهیه کرد. از کاربردهی دیگر ین آب می‌توان به استفاده از آن در رآکتورهی هستهٔ با سوخت اورانیوم، بعنوان متعادل کننده (Moderator) به جی گرافیت و نیز عامل انتقال گرمی رآکتور نام برد.

·        
آب سنگین واژه
ٔ است که معمولا به اکسید هیدروژن سنگین، DO2 یا H2O2 اطلاق می‌شود. هیدروژن سنگین یا دوتریوم (Deuterium) یزوتوپی پیدار از هیدروژن است که به نسبت یک به ۶۴۰۰ از اتمهی هیدروژن در طبیعت وجود دارد. خواص فیزیکی و شیمییی آن به نوعی مشابه با آب سبک H2O است.

·         تاریخچه

·         والتر راسل در سال ۱۹۲۶ با استفاده از جدول تناوبی «مارپیچ» وجود دو تریم را پیش بینی کرد.

·         هارولد یوری شیمیدان و از پیشتازان فعالیت روی ایزوتوپها که در سال ۱۹۳۴ جایزه نوبل در شیمی گرفت در سال ۱۹۳۱ ایزوتوپ هیدروژن سنگین را که بعدها به منظور افزایش غلظت آب مورد استفاده قرار گرفت، کشف کرد.

·         همچنین در سال ۱۹۳۳، گیلبرت نیوتن لوئیس (Gilbert Newton Lewis شیمیدان و فیزیکدان مشهور آمریکایی) استاد هارولد یوری توانست برای اولین بار نمونه آب سنگین خالص را به‌وسیله عمل الکترولیز بوجود آورد.

·         اولین کاربرد علمی از آب سنگین در سال در سال ۱۹۳۴ توسط دو بیولوژیست بنامهای هوسی (Hevesy) و هافر(Hoffer) صورت گرفت. آنها از آب سنگین برای آزمایش ردیابی بیولوژیکی، به منظور تخمین میزان بازدهی آب در بدن انسان، استفاده قرار دادند.

·         روش تهیه آب سنگین

·         در طبیعت از هر ۳۲۰۰ مولکول آب یکی آب نیمه سنگین HDO است. آب نیمه سنگین را می‌توان با استفاده از روش‌هایی مانند تقطیر یا الکترولیز یا دیگر فرآیندهای شیمیایی از آب معمولی تهیه کرد. هنگامی که مقدار HDO در آب زیاد شد، میزان آب سنگین نیز بیشتر می‌شود زیرا مولکول‌های آب هیدروژن‌های خود را با یکدیگر عوض می‌کنند و احتمال دارد که از دو مولکول HDO یک مولکول H2O آب معمولی و یک مولکول DO2 آب سنگین به وجود آید. برای تولید آب سنگین خالص با استفاده از روش‌های تقطیر یا الکترولیز به دستگاه‌های پیچیده تقطیر و الکترولیز و همچنین مقدار زیادی انرژی نیاز است، به همین دلیل بیشتر از روش‌های شیمیایی برای تهیه آب سنگین استفاده می‌کنند.

·         کند کننده نوترون

·         آب سنگین در بعضی از انواع رآکتورهای هسته‌ای نیز به عنوان کند کننده نوترون به کار می‌رود. نوترون‌های کند می‌توانند با اورانیوم واکنش بدهند.از آب سبک یا آب معمولی هم می‌توان به عنوان کند کننده استفاده کرد، اما از آنجایی که آب سبک نوترون‌های حرارتی را هم جذب می‌کنند، رآکتورهای آب سبک باید اورانیوم غنی شده اورانیوم با خلوص زیاد استفاده کنند، اما رآکتور آب سنگین می‌تواند از اورانیوم معمولی یا غنی نشده هم استفاده کند، به همین دلیل تولید آب سنگین به بحث‌های مربوط به جلوگیری از توسعه سلاح‌های هسته‌ای مربوط است. رآکتورهای تولید آب سنگین را می‌توان به گونه‌ای ساخت که بدون نیاز به تجهیزات غنی سازی، اورانیوم را به پلوتونیوم قابل استفاده در بمب اتمی تبدیل کند. البته برای استفاده از اورانیوم معمولی در بمب اتمی می‌توان از روش‌های دیگری هم استفاده کرد. کشورهای هند، اسرائیل، پاکستان، کره شمالی، روسیه و آمریکا از رآکتورهای تولید آب سنگین برای تولید بمب اتمی استفاده کردند.با توجه به امکان استفاده از آب سنگین در ساخت سلاح هسته‌ای، در بسیاری از کشورها دولت تولید یا خرید و فروش مقدار زیاد این ماده را کنترل می‌کند. اما در کشورهایی مثل آمریکا و کانادا می‌توان مقدار غیر صنعتی یعنی در حد گرم و کیلوگرم را بدون هیچ گونه مجوز خاصی از تولید کنندگان یا عرضه کنندگان مواد شیمیایی تهیه کرد. هم اکنون قیمت هر کیلوگرم آب سنگین با خلوص ۹۸۹۹درصد حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ دلار است. گفتنی است بدون استفاده از اورانیوم غنی شده و آب سنگین هم می‌توان رآکتور تولید پلوتونیوم ساخت. کافی است که از کربن فوق العاده خالص به عنوان کند کننده استفاده شود از آنجایی که نازی‌ها از کربن ناخالص استفاده می‌کردند، متوجه این نکته نشدند در حقیقت از اولین رآکتور اتمی آزمایشی آمریکا سال ۱۹۴۲ و پروژه منهتن که پلوتونیوم آزمایش ترینیتی و بمب مشهور «Fat man» را ساخت، از اورانیوم غنی شده یا آب سنگین استفاده نمی‌شد.

·         آشکار سازی نوترینو

·         رصد خانه نوترینوی سادبری در انتاریوی کانادا از هزار تن آب سنگین استفاده می‌کند. آشکار ساز نوترینو در اعماق زمین و در دل یک معدن قدیمی کار گذاشته شده تا مئون‌های پرتوهای کیهانی به آن نرسد. هدف اصلی این رصدخانه یافتن پاسخ این پرسش است که آیا نوترینوهای الکترون که از همجوشی در خورشید تولید می‌شوند، در مسیر رسیدن به زمین به دیگر انواع نوترینوها تبدیل می‌شوند یا خیر. وجود آب سنگین در این آزمایش‌ها ضروری است، زیرا دوتریم مورد نیاز برای آشکارسازی انواع نوترینوها را فراهم می‌کند. آزمون‌های سوخت و ساز در بدن از مخلوط آب سنگین با ۱۸O H۲ آبی که اکسیژن آن ایزوتوپ ۱۸O است نه ۱۶O برای انجام آزمایش اندازه گیری سرعت سوخت و ساز بدن انسان و حیوانات استفاده می‌شود. این آزمون سوخت و ساز را معمولا آزمون آب دوبار نشان دار شده می‌نامند.

·         آب نیمه سنگین

·         چنانچه در اکسید هیدروژن تنها یکی از اتمهی هیدروژن به یزوتوپ دوتریوم تبدیل شود نتیجه حاصله (HDO) را آب نیمه سنگین می‌گویند. در مواردی که ترکیب مساوی از هیدروژن و دوتریوم در تشکیل مولکوهی آب حضور داشته باشند، آب نیمه سنگین تهیه می‌شود. دلیل ین امر تبدیل سریع اتم هی هیدروژن و دوتریوم بین مولکولهی آب است، مولکول آبی که از ۵۰ درصد هیدروژن معمولی (H) و ۵۰ درصد هیدروژن سنگین(D) تشکیل شده‌است، در موازنه شیمییی در حدود ۵۰ درصد HDO و ۲۵ درصد آب H2O و ۲۵ درصد DO2 خواهد داشت.

·         نکته قابل توجه آن است که آب سنگین را نباید با آب سخت که اغلب شامل املاح زیاد است و یا با آب تریتیوم  که از یزوتوپ دیگر هیدروژن تشکیل شده‌است، اشتباه گرفت. تریتیوم یزوتوپ دیگری از هیدروژن است که خاصیت رادیواکتیو دارد و بیشتر بری ساخت موادی که از خود نور منتشر می‌کنند بکار برده می‌شود.

آب

·         آب با اکسیژن سنگین

·         آب با اکسیژن سنگین، در حالت معمول 218HO است که به صورت تجارتی در دسترس است ببیشتر بری ردیابی بکار برده می‌شود. بعنوان مثال با جایگزین کردن ین آب (از طریق نوشیدن یا تزریق) در یکی از عضوهی بدن می‌توان در طول زمان میزان تغییر در مقدار آب ین عضو را بررسی کرد.

·        
این نوع از آب به ندرت حاوی دوتریوم است و به همین علت خواص شیمیی و بیولوژیکی خاصی ندارد بری همین به آن آب سنگین گفته نمی‌شود. ممکن است اکسیژن در آنها بصورت یزوتوپی ۱۷
O نیز موجود باشد، در هر صورت تفاوت فیزیکی ین آب با آب معمولی تنها چگالی بیشتر آن است.

·      بر اساس مسایل مذهبی:

·         آب در اديان الهي

·         آب به دو دليل عمده جايگاهي ويژه در آيين و اعتقادات بسياري از اديان دارد. نخست آنكه آب پاك كننده است و آلودگي‌ها و ناپاكي‌ها را تطهير مي‌كند و مي‌تواند هرگونه آثار ناپاكي‌هاي گذشته را از اشيا بزدايد.

·          

·         آب نه تنها وسيله‌اي است براي پالايش اشياء، جهت انجام مراسم مذهبي، بلكه انسان را نيز از نظر ظاهر و باطن پاكيزه نموده و آماده مي‌كند تا با حضور قلب به عبادت بپردازد. دوم آنكه آب مايه اصلي حيات است و گرچه قدرت ويرانگري آن كمتر از هستي بخش بودنش نيست اما بدون آن حيات غيرممكن است . همانگونه كه مورد لطف و رحمت خداونديم از نيروي بخشندگي آب نيز برخورداريم. اهميت اين مايع حياتي در مذاهب مختلف به اشكال متفاوتي جلوه‌گر مي شود اما اين دو ويژگي مهم است كه آنرا در زيربناي فرهنگ و اعتقادات ما جاي مي‌دهد.

·         يهوديت

·         در آيين يهود، مراسم تطهير، نماد احياء و حفظ پاكي و خلوص مذهبي است و ريشه‌هاي آنرا مي‌توان در تورات يافت. اين غسلها شامل شستشوي دستها، شستشوي دستها و پاها و يا فروبردن تمام بدن به زير آب مي‌شوند كه بايد با آب جاري كه آب دريا، رودخانه و يا چشمه است، انجام گيرند.

·         در معابد، غسل توسط كاهنان، بعنوان يك آيين مقدماتي هنگام روي آوردن افراد به دين يهود انجام مي‌گرفت. كاهنان پيش از شركت در مراسم معبد بايد دستها و پاهايشان را مي‌شستند. غسل دادن دستها قبل و بعد از صرف غذا و در بسياري از مناسبت‌هاي ديگر نيز اجرا مي‌شود.

·         در فصلهاي ششم تا هشتم در كتاب پيدايش (نخستين كتاب تورات) داستان طوفان نوح آمده است. خداوند با فرستادن سيلي عظيم نوع بشر را هلاك كرد و تنها نوح عليه‌السلام و خانواده‌اش و جفتي از هر حيوان توسط كشتي نوح نجات يافتند. داستان اين سيل مهيب در فرهنگهاي ديگري چون بوميان استراليا و برخي از ساكنين جزاير اقيانوس آرام نيز وجود دارد. اما داستان قوم يهود از آن جهت متمايز گشته كه بر انصاف و عدالت خداوند تاكيد مي‌ورزد. سيل، كيفري الهي است كه نوح عليه‌السلام بواسطه ارزشهاي اخلاقي‌اش از آن نجات مي‌يابد. سيل با پاك كردن همه گناهان از روي زمين، امكان زندگي دوباره را به بشر داد. درياي سرخ در تاريخ يهوديت بسيار حائز اهميت است زيرا در آغاز مهاجرت بني‌اسرائيل موسي و قوم يهود با عبور از آب از دست ارتش مصر كه درتعقيب آنها بود نجات يافتند. خدا به موسي عليه‌السلام كمك كرد تا به همراه قوم بني اسرائيل از دريا عبور كرده و بسلامت به سرزمينهاي آنسوي دريا برسند. پس از آن آب دريا دوباره به هم رسيد و مصريان را در خود غرق كرد. اين معجزه پاداش ايمان موسي عليه‌السلام و قومش كه قوم برگزيده خداوند محسوب مي شدند، بود. اين شكاف در ميان درياي سرخ نشانگر آن است كه خدا بر طبيعت و اقيانوسهاي عظيم سلسله دارد. آب در اينجا گرچه مظهر قدرت و نيرومندي است اما به وسيله‌اي براي كيفر مصريان و حفاظت از قوم بني اسرائيل تبديل مي‌شود.

·         ميقوه (mikveh) نوعي غسل در آيين يهود براي طهارت بدن پس از تماس با مرده و همچنين پس از قاعدگي است. اين عمل براي غسل دادن ظروف و نيز بعنوان يكي از آيين‌هاي مقدماتي هنگام روي آوردن افراد به اين دين صورت مي‌گيرد.

·         اين غسل بايد با آبي كه قبلاً در هيچ ظرفي ريخته نشده و تراوشي بدرون آن صورت نگرفته باشد، انجام گيرد. ميقوه از دوران باستان ريشه مي‌گيرد، دوراني كه مردم پيش از ورود به معبد بايد خود را در ميقوه (محلي كه آب فراوان در آن تجمع كرده باشد) طهارت مي‌كردند. در اين مورد اهميت آب بدليل خاصيت پاك كنندگي‌اش مي‌باشد.

·         مسيحيت

·         تقريباً همه كليساها و فرقه‌هاي مسيحيت مراسم عبادي اوليه‌اي دارند كه در آن از آب استفاده مي‌شود، غسل تعميد نماد نجات بني اسرائيل از بردگي در مصر توسط حضرت موسي عليه‌السلام و بواسطه عبورشان از درياي سرخ بوده و همچنين از تعميد عيسي مسيح عليه‌السلام توسط يحيي تعميد دهنده در اردن ريشه مي‌گيرد.

·         پس از رستاخيز مسيح عليه‌السلام ، وي حواريون خود را به تعميد دادن بنام پدر، پسر و روح القدس فرمان داد. (انجيل متي- باب28، آيات 19 و 20(

·         فرقه‌هاي مختلف در عالم مسيحيت هركدام بگونه‌اي متفاوت به مسئله غسل تعميد مي‌نگرند. غسل تعميد نماد رهايي از بند گناهاني است كه ما را از خداوند دور مي‌كنند. بجز كليساي كاتوليك، ساير فرقه‌ها معتقدند كه غسل تعميد به تنهايي موجب پاكي فرد از گناه نمي‌گردد بلكه اين تنها اعلاميه‌اي بيانگر ايمان و اعتقاد به مسيحيت و نوعي خوشامدگويي هنگام ورود فرد به كليساست. اما كليساي كاتوليك معتقد است كه بهنگام غسل تعميد تحولي عظيم در انسان رخ مي‌دهد و اين تنها يك نماد نيست بلكه عملي است كه لكه ننگ گناه نخستين را از انسان مي‌زدايد. ارزش نمادين آب در سه چيز است: آب، آلودگي‌ها را مي‌زدايد و پاك مي‌گرداند، بدرون هرچه راه يابد آنرا سيراب مي‌كند آنچنان كه خدا بندگاني را كه غرق او شوند سيراب مي‌كند و ما همچنان كه براي حيات معنوي به خدا نيازمنديم براي حيات فيزيكي نيز محتاج آبيم. در كليساي عهد عتيق، غسل تعميد توسط فردي كه درون آب ايستاده و آنرا به بالاتنه افراد مي‌پاشيد، انجام مي‌گرفت. اين عمل ايمرژن (immersion) ناميده مي‌شد. اما امروزه اين واژه به فرو بردن تمام بدن به زير آب اطلاق مي‌شود كه توسط تعميددهندگان و كليساي ارتدكس اجرا مي‌گردد. امروزه در بيشتر كليساهاي غرب اين آيين با سه بار آب ريختن روي سر فرد (افيوژن affusion) و يا تنها پاشيدن چند قطره روي سرش (اسپرشن aspersion) انجام مي‌شود.

·         اهميت ديگر آب در مسيحيت آن چيزي است كه مسيح عليه‌السلام آنرا آب حيات ناميده (انجيل يوحنا. باب چهارم: آيات يكم تا چهل و دوم ) داستان مسيح عليه‌السلام و زن سامري است. مسيح آب حيات را به زن پيشنهاد مي‌كند تا ديگر هرگز احساس تشنگي نكند. به عبارت ديگر آب حيات همان حيات جاودانه است.

·         آب حيات، آب متبركي است كه در آيين ويژه‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، بخصوص به آبي گفته مي‌شود كه در شب عيد پاك، براي تعميد دادن تازه واردان به مذهب مسيحيت، استفاده مي شود. استفاده از آب جز براي تعميد دادن، به قرن چهارم در مشرق زمين و قرن پنجم در غرب باز مي‌گردد. سنت آب پاشيدن روي افراد در آيين عشاء رباني از قرن نهم آغاز شد. در اين زمان استفاده از قدح كه ظرفي بود حاوي آب مقدس و مردم هنگام ورود به كليسا خود را با آن تعميد مي‌دادند، بسيار متداول بود. همچنين دردعاي پيش از غذا، تبرك كردن، دفع ارواح شيطاني و مراسم تدفين، از آب مقدس استفاده مي‌گردد.

·         طهارت در مسيحيت عمدتاً شامل غسل تعميد و شستشوي انگشتان و ظروف عشاي رباني پس از پايان مراسم مي شود. اين عمل در دو مرحله انجام مي گيرد: ابتدا جام را با شراب شسته و سپس دوباره جام و انگشتان كشيش را با آب و شراب غسل مي‌دهند. اين غسل بسيار مهم است زيرا اين باور وجود دارد كه پس از تبرك نان و شراب، مسيح عليه‌السلام ظهور مي‌كند.

·         اسلام

·         در اسلام اهميت آب در تطهير و پالايش است. مسلمانان بايد هنگام نيايش و پيش از تقرب جستن به خدا پاك و منزه باشند. در ميان حياط بعضي از مساجد حوض آب پاكيزه‌اي وجود دارد. اما در بيشتر مسجدها، وضوخانه در پشت ديوارها واقع شده است. فواره‌ها كه سمبل پاكي به شمار مي‌روند از ديگر چيزهايي هستند كه در مساجد يافت مي‌شوند. در اسلام، طهارت پيش از بجاي آوردن واجبات ديني مخصوصاً نماز، از اصول ضروري است.

·         سه نوع طهارت در اسلام وجود دارد: اول، غسل كه طهارت اصلي است و فرد پس از نيت كردن، تمام بدن را با آب پاكيزه مي‌شويد. مسلمانان بايد پس از انجام اعمال جنسي كه از نظر ديني باعث ناپاكي مي‌شود نيز غسل كنند. غسل همچنين پيش از نماز جمعه، دو عيد بزرگ و قبل از دست زدن به قرآن، توصيه شده است. علاوه بر آن مردگان نيز بايد پيش از دفن شدن غسل شوند. دومين نوع طهارت وضو است كه براي زدودن آلودگي‌هاي جزئي‌تر انجام مي‌شود و بايد پيش از هريك از پنج نوبت نيايش روزانه صورت گيرد. وضو شامل شستشوي صورت با آب پاكيزه، مسح كشيدن سر با آب و شستن دستها تا آرنج و پاها تا قوزك مي‌شود. اين دستور از قرآن ريشه مي‌گيرد. آنجا كه در سوره پنجم (مائده)، آيه هفتم و هشتم آمده: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، هنگامي كه براي نماز بپا خواستيد صورتتان را و دستهايتان را تا آرنج بشوييد و سر و پاهايتان را تا قوزك مسح كنيد

·         و در سنت نيز با جزئيات كامل تشريح شده است، هر مسجدي نيز براي وضو گرفتن آب جاري دارد.

·         سومين نوع طهارت هنگامي انجام مي‌گيرد كه آب در دسترس نباشد در اين موارد مي‌توان از شن و خاك پاكيزه استفاده كرد.

اب درمانی: آب درماني(هيدروپاتي) يعني درمان امراض به وسيله آب. از زماني که به ياد مي آيد، هم قبايل بدوي و هم ملل متمدن آب را براي درمان به کار مي گرفتند. حتي حيوانات وحشي و اهلي دريافته اند، زماني که بيمار مي شوند، بايد آب بياشامند.

مصرف صحيح آب نه تنها تندرستي ما را حفظ مي کند، بلکه در صورت از دست رفتن تندرستي يا بروز اختلال در آن از طريق پاکسازي مواد زايد از بدن، آن را باز مي گرداند.

* طبقه بندي آب از نظر درجه حرارت:
1) آب خنك تر از دماي
بدن (37 درجه)، اثر برانگيزنده، خنک کننده و محرک دارد.

2) آب گرم تر از بدن، تقويت کننده، نيرو بخش و قدرت آفرين است.

3) آبي که داغ است آرامش به وجود مي آورد و دردها را مرتفع مي سازد، ولي ايجاد خستگي مفرط مي نمايد.

4) آبي که اندکي از درجه حرارت
بدن پايين تر است، يعني آب ولرم (27 تا 32 درجه) يا آب نه سرد و نه گرم (32 تا 35 درجه) هميشه سودمند است و براي مصارف عمومي مناسب است.

* چار چوب نظري آب درماني
نظريه اساسي و اصول هيدروپاتي را مي توان به قرار زير تشريح کرد:

ناخالصي هاي بدن، علت تمام بيماري هاست.

درد، آواي طبيعت است که به مغز هشدار مي دهد که پناهگاه عضو، مورد تهاجم دشمن قرار گرفته است و براي دفع ميهمان ناخوانده ياري مي طلبد.

داروهاي شيميايي زهرآگين در چنين مواردي صرفا بيماري را کنترل مي کنند، ولي نمي توانند علت را مرتفع سازند. اين داروها متعاقبا صدمات شديد تري عارض مي کنند.

طبيعت درمان دهنده بزرگي است. بنابراين تمهيدات ما در گرو همکاري با طبيعت، در پاکسازي زوايد از طريق مصرف داخلي و خارجي آب است که سالم ترين، مطمئن ترين و بي آزارترين پاک کننده است.

بدن انسان سالم بيش از 60 درصد آب دارد که درجه حرارت آن 37 درجه سانتي گراد است.
بدن روزانه مقداري آب از طريق پوست، شش ها، کليه ها و روده ها دفع مي کند و براي اينکه در تندرستي باقي بماند، بايد مقداري آب خالص را از راه غذا و آشاميدني به بدن برسانيم.

براي آنکه تندرستي را حفظ کنيم، هميشه بايد غريزه طبيعي را به منزله راهنما قرار دهيم.

علت اوليه تمام بيماري ها، باقي ماندن مواد مرضي در سيستم بدني است. باکتري ها ازاين مواد زايد تغذيه مي کنند. هيچ گونه باکتري در
خون خالص اکسيژن دار و در مکاني که اين مواد زايد يافت نمي شوند، نمي تواند رشد کند.

بيماري هاي مزمن در اثر تجمع اين مواد مرضي در بعضي از مناطق
بدن که بنا به دلايلي ضعيف تر از بقيه اعضا در دفع مواد زايد است، مانند ريه، کبد يا کليه به وجود مي آيند که اين مواد زايد سبب تضعيف و تخريب عضو گرفتار مي شوند.

تمهيدات ما در علاج بيماري حاد يا مزمن بايد کمک به طبيعت در خروج اين مواد زايد از
بدن باشد که عملکرد اعضا را مختل مي کند و اين کار نبايد با سموم يا تزريق مواد بيگانه در سيستم باشد که حالت بيماري را مشکل تر مي سازد، پس آنگاه طبيعت با ناخالصي ها مي ستيزد و موادي که براي بدن لازم نيست از بدن دفع مي کند.

* ما به وسيله ي آب مي توانيم ...
1) هضم
غذا را در بدن خود بهبود بخشيم.

2) اجابت مزاج خود را فعال سازيم.

3) جريان ادرار را منظم کنيم.

4)
پوست را پاک کنيم و منافذ را براي تعريق باز نگه داريم.

5) تعريق را کم کنيم، وقتي که بيشتر از حد باشد.

6) خواب طبيعي و سالم داشته باشيم.

7) درجه حرارت را به هنگام
تب کم کنيم.

8) درجه حرارت را در شرايط لرز زياد کنيم.

9) جريان
خون را تسريع نماييم.

10) التهاب و احتقان را در هر جاي
بدن کاهش دهيم.

11) از چرکي شدن هر قسمت ملتهب جلوگيري کنيم.

12) در هنگام بيماري تشنگي را مرتفع سازيم.

13) تمام ضايعات از قبيل زخم، بريدگي، سقوط، شکستگي ها، سوختگي ها و ... را ترميم کنيم.

14) درد را به شيوه اي طبيعي، بدون داشتن اثرات ناگوار شايع داروهاي سمي آرام کنيم.

15) به طبيعت در ريشه کن ساختن ناخالصي ها، سموم و ... از
بدن کمک برسانيم.

16) آسيب هاي کبد، يرقان، سنگ صفرا، يبوست، قولنج، کهير، چاقي و بيماري هاي تحليل برنده را شفا بخشيم.

17) اختلال در آشاميدن، تپش قلب، روماتيسم، نقرس، ضعف جنسي و ... را بهبود نماييم.

18) بيماري هايي از قبيل گال، کورک و دمل، کيست سرطان، زخم هاي خورنده، خنازير، لوپوس، سل، جذام و ... را التيام دهيم.

19) از افراد ضعيف و خسته مراقبت کنيم و آنها را با طراوت و سرپا نگه داريم.

آب

·         * موارد احتياط
آب هاي خنک تر را براي مدت زمان كوتاه تري بايد به کار برد.
وقتي که
بدن خشک مي شود، نبايد آب سرد را به مصرف داخلي رساند.
در کم خوني ها، درجه حرارت پايين، سيانوز و در خلال عادات ماهانه در افراد حساس، آب درماني توصيه نمي شود.
آب گرم را نبايد در افراد ناتوان که احساس کوفتگي مي کنند، يا مستعد غش و ضعف هستند، يا آنهايي که مستعد گرمازدگي مي باشند و يا در سکته به مصارف داخلي و خارجي
بدن رساند.
آب ولرم، نه سرد و نه گرم، در درمان اغلب بيماري ها موثر است، به شرط آنکه توسط پزشکي مجرب در زمينه ي آب درماني تجويز شده باشد.
آب داراي مواد معدني اوليه و ناخالصي يا آغشته به راديوم و ... را نبايد براي مصارف آشاميدني به کار برد.

 

·      انرژی آب

·         آسیابهای آبی شاید از 3 هزار سال پیش مورد استفاده بوده است. آسیابهای قدیمی دارای چرخهایی قدیمی بوده که روی میله قائم سوار می‌شده‌اند. رومیها از آسیابهایی با چرخهای قائم استفاده کرده‌اند در قرن شانزدهم انرژی آب بصورت صنعتی در آمد، تکنولوژی پیشرفته تولید انرژی الکتریکی از آب در ابعاد بزرگ در قرن نوزدهم بوجود آمد. انرژی آب یک منبع قابل تجدید (انرژی برگشت پذیر) و وابسته به انرژی خورشیدی است.

·         اصول فیزیکی لازم برای استفاده از انرژی آب

  • انرژی ناشی از آب در کاربردهای قراردادی توان هیدرو الکتریکی مجموع انرژی پتاسیل که وضعیت یا ارتفاع مشخص می‌شود.
  • انرژی جنبشی که با سرعت جریان آب مشخص می‌شود، انرژی پتاسیل آبهای ساکن با جریان یا سقوط آب به یک توربین هیدرولیکی به آسانی به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود. تعریف ارتفاع انرژی: ارتفاع مربوط به انرژی مفید در هر نقطه از جریان آب با تخلیه ثابت را ارتفاع انرژی گویند و آن را با he نشان می‌دهند.


  • ارتفاع انرژی برای واحد جرم بصورت زیر معین می‌شود. he = Z + v2/2g که در این فرمول Z ارتفاع سطح آزاد آب و v سرعت متوسط جریان آب و g شتاب گرانشی می‌باشد. چرخهایی که در توربین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

    ارتفاع انرژی به ارتفاع آب سقوط نیز بستگی دارد. برای ارتفاع زیاد اغلب چرخ پلتون نصب می‌شود، برای ارتفاع متوسط حدود 100 متر بهتر است توربین فرامیس انتخاب شود و برای ارتفاع کمتر توربین کاپلان ترجیح داده می‌شود.

·         توربین فرانسیس :

·         این توربین ها برای نیروگاههای با ارتفاع متوسط آب ودبی آب جاری متوسط به کار می رود. آب پشت سد توسط کانال هایی وارد لوله هایی حلزون شکل می گردد. سطح مقطع این لوله حلزونی مرتبا کاهش می یابد تا سیال آب بتواند با سرعت یکنواخت در تماس با پره های اصلی توربین قرار گیرد. آب با سرعت زیاد پس از عبور از محفظه حلزونی شکل ،توسط پره های راهنما به پره های اصلی برخورد می کند. وظیفه پره های راهنما ،افزایش سرعت آب وجهت دادن مناسب به آب برای برخورد با پره های اصلی می باشد. حد اکثر بازده این نوع توربین 94 تا 95 در صد می باشد.

·         توربین کاپلان :

·         خصوصیت اصلی این نوع توربین ها آن است که جریان آب به طور محوری با پره های متحرک برخورد می کند. لوله حلزونی شکل وپره های راهنما دارای طرح وعملکردی شبیه توربین فرانسیس هستند. آب با سرعت زیاد پس از عبور از پره های راهنما وقبل از برخورد با پره های متحرک ،جهت محوری پیدا می کند تا حداکثر انرژی خود را به پره ها منتقل کند. معمولا تعداد این پره های متحرک بین 4 تا 6 عدد می باشد که عموما در نیروگاه قابل تنظیم می باشند. این موضوع باعث بالا رفتن بازده این نوع توربین ها می شود که در توربین های بزرگ تا مقدار 94% هم می رسد.

·          

·      چرخه آب

·         آب زمین همواره در حال جابجایی است و چرخه آب که گاهی چرخه هیدرولوژی نیز نامیده می‌شودارتباطات بین اتمسفر، هیدروسفر (آب کره) و لیتوسفر (سنگ کره) را توضیح می‌دهد.

·         چرخه آب نقطه آغاز و پایانی ندارد ،آب از مایع به بخار یا به یخ تبدیل می‌شود و دوباره به حالت اول بازمی‌گردد. چرخه آب میلیاردها سال است که در حال کار است.

·         تبخیر از سطح پوشیده از برف

·         تبخیر از سطح پوشیده از برف به میزان تبخیر از برف موجود بر سطح می گویند که می توان آن را کم شدن ارتفاع برف موجود نیز نامید. که البته هیچ ارتباطی با عنوان این مقاله یعنی چرخه آب ندارد و فقط شرایط پله ای در چرخه آب محاسبه می شوند.

·         با توجه به دمای بسیار پائین محیطی که در ان برف باریده است و برف نشسته است و بالا بودن رطوبت نسبی هوا و هم چنین انعکاس شدید نور خورشید از سطح سفید برفی که تابش خالص خورشید را که با Rn نشان می دهند کم می کند باعث کندی و نامشخص بودن میزان تبخیر می شود.

·         علم تبخیر از شاخه‌های جدید علم هواشناسی است

·      ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی

·         فرمول شیمیایی آب، HO2 است؛ مولکول آب از دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن تشکیل شده است که با پیوندهای کووالانس به هم متصل شده‌اند. اتم‌های هیدروژن دارای بار مثبت هستند و با زاویه نزدیک به 105 درجه در اطراف اتم اکسیژن قرار گرفته‌اند که این موضوع باعث قطبی شدن پیوندهای مولکول آب شده است. جرم مولی‌ آب برابر ۱۸ گرم بر مول می‌باشد.

·      خواص فیزیکی

·         آب ماده‌ای است بی‌بو، بی‌رنگ و بی‌طعم. آب خواص ویژه‌ای دارد که آن را از دیگر مایعات متمایز کرده است. از این خواص ویژه می‌توان به ظرفیت گرمایی بالا، افزایش غیرعادی حجم به هنگام انجماد، کشش سطحی بالا، گرانروی بسیار پایین و بالا بودن گرمای نهان تغییر فاز اشاره نمود. دلیل بسیاری از این خاصیت‌ها وجود پیوند هیدروژنی در میان مولکول های آب است. چگالی آب در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد و فشار ۱ اتمسفر برابر ۰.۹۹۸ گرم بر سانتمیتر مکعب است. آب در فشار ۱ اتمسفر در دمای ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد می‌جوشد و در دمای صفر درجه سانتی‌گراد منجمد می‌شود.

·         همچنین آب در ۴ درجه سانتی گراد بیش‌ترین چگالی یعنی ۱ گرم بر سانتیمتر مکعب را دارد، که این مسأله از لحاظ علمی بسیار جالب است و یک استثنا بشمار می‌آید.

·      منابع آب در کره زمین

 

·         اگر کسی از فضا به زمین نگاه کند، آن را یک سیاره آبی رنگ و پر از آب خواهد دید. حجم کل آب‌های موجود در کره زمین، رقمی در حدود ۱٬۳۶۰ میلیون کیلومتر مکعب تخمین زده شده‌است. این حجم با توجه به چرخهٔ آب به طور دایم در بین منابع مختلف در حال جابه‌جایی است.

·         مهمترين منابع آب در کره زمین عبارتند از:

·         همچنین بخشی از آب موجود در کره زمین به‌صورت بخار در اتمسفر و بخش دیگری نیز به‌صورت جامد در یخچال‌های طبیعی وجود دارد.

·         حجم تقریبی میزان آب ذخیره شده در این منابع به این شرح است:

  • اقیانوس‌ها: حدود ۱٬۳۲۰ میلیون کیلومتر مکعب (۹۷٫۲٪)
  • یخچال‌‌های طبیعی: حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مکعب (۱٫۸٪)
  • سفره‌های زیرزمینی:‌ ۱۳ میلیون کیلومتر مکعب (۰٫۹٪)
  • آب‌های شیرین موجود در در دریا‌ها، دریاچه‌ها و رود‌ها: ۲۵۰ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۲٪)
  • بخار آب در هواکره حدود ۱۳ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۰۱٪)

·      استفاده از آب

·         میانگین جهانی توزیع میزان استفادهٔ آب در بخش‌های مختلف در سال ۲۰۰۳ به صورت زیر بود:

·         بخش کشاورزی به دلیل آبیاری محصولات میزان زیادی آب مورد استفاده قرار می‌دهد. از سال ۱۹۶۰ میانگین جهانی میزان برداشت آب از منابع به منظور آبیاری زمین‌ها ۶۰٪ افزایش یافته است و این در حالی است که بین ۲۰٪ تا ۳۰٪  آن تبخیر یا جاری می‌شود و به هدر می‌رود . میزان برداشت آب در کشور‌های درحال توسعه به علت نداشتن ابزار‌ مناسب دوبرابر کشور‌های توسعه‌یافته برای هر هکتار است، درحالی که میزان محصولات کشاورزی آن‌ها یک‌سوم می‌باشد. به‌علاوه، در اکثر نقاط خشک و نیمه‌خشک، به علت کمبود بارش‌های جوی، ۹۰٪ آب مورد نیاز برای آبیاری زمین‌ها از آب شیرین تأمین می‌گردد، درحالی که کشور‌های توسعه‌یافته این رقم را به ۴۰٪ رسانده‌اند.]

·         توزیع میزان استفادهٔ آب به‌منظور مصارف خانگی نیز در نواحی گوناگون مختلف می‌باشد. به طور مثال و طبق آمار منتشر شده توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶، میانگین میزان آب مصرفی در ایالات متحده حدود ۵۷۵ لیتر و در اروپا بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر در روز برای هر شخص می‌باشد، درحالی که در کشور‌ موزامبیک این رقم حدود ۱۰ لیتر می‌باشد.

 

·      کمبود آب

·         اگر چه حجم کلی آب‌های موجود بر روی زمین نسبتا زیاد می‌نماید اما متجاوز از ۹۷٪ این آب‌ها در دریاها و اقیانوس‌ها متمرکز هستند و حدود ۲٪ نیز به صورت یخ و یخچال‌ها در مناطق قطبی تجمع یافته‌است. از یک درصد آب باقی مانده نیز بخش زیادی در اعماق زمین بوده که استخراج آن مشکل و از دسترس انسان به دور است.

·         به‌علاوه، منابع آب شیرین در سطح زمین به‌طور یک‌نواخت توزیع نشده‌اند. درحال حاضر، ۹ کشور ۶۰٪ کل منابع آب شیرین را به خود اختصاص می‌دهند: کانادا، چین، کلمبیا، پرو، برزیل، روسیه، ایالات متحده آمریکا، اندونزی و هند.

·         در مقابل حدود ۸۰ کشور با کمبود آب مواجه‌اند که برخی از آن‌ها تقریباً به هیچ منبع آب شیرین قابل توجهی دسترسی ندارند: کویت، بحرین، مالت، امارات متحده عربی، سنگاپور، اردن و لیبی.

·         با توجه به افزایش روزافزون جمعیت، توسعهٔ صنایع و افزایش آلودگی منابع آب شیرین، دسترسی به آب کافی و مناسب در برخی از کشور‌ها به یک بحران جدی تبدیل شده است.

·         آلودگی آب‌های رودخانهٔ تیته در برزیل. در بسیاری از کشور‌ها، علارغم وجود منابع کافی آب شیرین، تأمین آب آشامیدنی سالم با مشکل روبه‌رو است.

·         طبق آمار برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶:

  • ۱٫۱ میلیارد نفر به آب آشامیدنی دسترسی ندارند.
  • ۲٫۶ میلیارد نفر به آب کافی برای بهداشت دسترسی ندارند.
  • ۷۰۰ میلیون نفر در ۴۳ کشور با مشکل کمبود پیوستهٔ آب مواجه هستند.
  • ۱٫۸ میلیون کودک زیر ۵ سال هر روز از ابتلا به اسهال به علت آشامیدن آب نا‌سالم می‌میرند.

منبع:

www.wikipedia.com

خشكسالی

خشكسالی

 

مفهوم خشكسالي :

 

    خشكسالی حالتی نرمال و مستمر از اقليم است . گرچه بسياری به اشتباه آن را واقعه ای تصادفی و نادر می پندارند . اين پديده تقريباً در تمامی مناطق اقليمی رخ می دهد ، گرچه مشخصات آن از يك منطقه به منطقه ديگر كاملاً تفاوت می كند . خشكسالی يك اختلال موقتی است و با خشكی تفاوت دارد چرا كه خشكی صرفاً محدود به مناطقی با بارندگی اندك است و حالتی دائمی از اقليم می باشد .

 

    خشكسالی جزء‌ بلايای طبيعی نامحسوس است . گر چه تعاريف متفاوتی برای اين پديده ارائه شده ليكن در كل حاصل كمبود بارش در طی يك دوره ممتد زمانی معمولاً يك فصل يا بيشتر می باشد . اين كمبود منجر به نقصان آب برای برخی فعاليت ها ، گروهها و يا يك بخش زيست محيطی می شود . خشكسالی بايستی در رابطه با برخی شرايط متوسط درازمدت از موازنه مابين بارش و تبخير و تعرق درنظر گرفته شود ، معمولاً در هر منطقه ای يك شرايط خاص بعنوان  “ نرمال ” تعريف می شود .

 

 بعلاوه اين پديده با زمان ( فصل اصلی وقوع اين پديده ، تأخير در شروع فصل بارانی، وقوع بارش در ارتباط با مراحل اصلی رشد گياه ) و نيز مؤثر بودن بارش ها ( شدت ، بارش ، تعداد رخدادهای بارندگی ) مرتبط است .

 

 ساير فاكتورهای اقليمی نظير دمای بالا ، باد شديد و رطوبت نسبی پايين تر غالباً در بسياری از نقاط جهان با اين پديده همراه شده و می توانند به طرز قابل ملاحظه بر شدت آن بيفزايند .

 

    خشكسالی را نبايست صرفاً بعنوان پديده ای كاملاً فيزيكی يا طبيعی درنظر گرفت . تأثيرات آن در جامعه ماحصل ايفا نقشی مابين يك رخداد طبيعی ( بارش كمتر از حد مورد انتظار به دليل تغييرات اقليمی ) و نياز مردم به منابع تأمين آب می باشد . انسانها معمولاً از تأثيرات خشكسالی لطمه می بينند خشكسالی های اخير در هر دو گروه كشورهای توسعه يافته و در حال توسعه نتايج اقتصادی ، تأثيرات زيست محيطی و دشواريهای شخصی به بار آورده كه جملگی باعث شده اند كه آسيب پذيری تمامی جوامع به اين پديده زيانبخش طبيعی مدنظر قرار گيرد . دو نوع تعريف كلی خشكسالی وجود دارد :

 مفهومی و عملی

 

تعريف مفهومی خشكسالی :

 

تعاريف مفهومی كه در قالب اصطلاحاتی كلی بيان می شده به افراد كمك می كند تا مفهوم خشكسالی را درك كنند . بعنوان مثال “ خشكسالی عبارت است از يك دورة ممتد كمبود بارش كه منجر به صدمه زدن محصولات زراعی و كاهش عملكرد می شود ” .

 

    تعاريف مفهومی در تبيين سياستگزاری در زمينه خشكسالی نيز حائز اهميت است . مثلاً خط مشی ( سياست كلی ) در زمينه خشكسالی در استراليا تلفيقی از آگاهی نسبت به تغييرپذيری نرمال اقليم در تعريف متناظر آن از خشكسالی می باشد .

 اين كشور ، كمك های مالی به زارعان را صرفاً در رخداد “ خشكسالي های استثنايی ” بلاخص زمانی كه شرايط خشكسالی حادتر از مواردی است كه بعنوان جزيی از ريسك عادی مديريت پروژه درنظر گرفته می شود ، ارائه   می كند .

 تشخيص خشكسالی های استثنايی مبتنی بر ارزيابی های علمی است . پيش از اين زمانی كه خشكسالی از نقطه نظر سياستگزاری كمتر تعريف شده بود و زارعان درك درستی از آن نداشتند ، برخی كشاورزان در مناطق اقليمی نيمه خشك استراليا هر چند سال يكبار تقاضای كمكهايی برای مقابله با خشكسالی داشتند .

 

تعريف عملی خشكسالی :

 

    تعاريف عملی به افراد كمك می كند تا شروع ، خاتمه و درجه شدت خشكسالی را تشخيص دهند . برای تعيين شروع خشكسالی تعاريف عملی ، ميزان انحراف از ميانگين بارش يا ساير متغيرهای اقليمی در طول يك دوره زمانی را مشخص می كند . اين امر معمولاً با مقايسه وضعيت فعلی نسبت به متوسط های گذشته كه غالباً مبتنی بر دوره آماری30 ساله است انجام می شود .

 

 حد آستانه تعيين شده به عنوان شروع يك خشكسالی ( مثلاً 75 درصد بارش متوسط در طول يك دوره زمانی مشخص) معمولاً‌ بيشتر به صورت قراردادی انتخاب می شود تا بر مبنای رابطه دقيق تأثيرات خاص آن بر محيط . 

    در تعريفی عملی از خشكسالی برای كشاورزی مقدار بارندگی روزانه با مقادير تبخير و تعرق مقايسه می شود تا سرعت ( نرخ ) تخليه رطوبت خاك تعيين شود و اين روابط برحسب ميزان تأثيرات خشكسالی بر رفتار گياه ( يعنی رشد و عملكرد ) در مراحل مختلف نمو گياه بيان گردد .

    تعاريفی نظير اين مورد را می توان در ارزيابی عملي شدت و اثرات خشكسالی براساس متغيرهای هواشناسی ، رطوبت خاك و شرايط گياه در طی فصل رشد مورد استفاده قرار داد و مستمراً تأثير بالقوه اين شرايط را بر عملكرد نهايی ارزيابی كرد . بعلاوه اين تعاريف عملی در تحليل تناوب شدت و تداوم خشكسالی برای يك دوره تاريخی مفروض نيز كاربرد دارند . ليكن چنين تعاريفی نيازمند داده های جوی در مقياس های زمانی ساعتی، روزانه ، ماهانه و ساير مقاطع زمانی و احتمالاً داده های مربوط به تأثير پذيری از پديده نظير عملكرد محصول بسته به ماهيت تعريف ، مورد استفاده قرار می گيرند .تدوين ماهيت اقليم شناسی خشكسالی يك منطقه ، و درك بيشتری از خصوصيات و احتمال وقوع مجدد در شدت های مختلف اين پديده بدست   می دهد .

 اطلاعاتی از اين نوع در تهيه راهبردهای تقليل اثرات و واكنش اين پديده و طرحهای آمادگی بسيار سودمند است .

 

جنبه های مختلف در زمينه خشكسالی :

هواشناسی ، هيدرولوژيكی ، كشاورزی و اقتصادی - اجتماعی

   

خشكسالي هواشناسي :

 

     معمولاً براساس درجه خشكی ( در مقايسه با مقادير نرمال يا ميانگين ) و طول دوره خشكی تعريف می شود . تعاريف خشكسالی هواشناسی بايستی به صورت موردی برای هر منطقه خاص درنظر گرفته شود چرا كه شرايط جوی كه موجب كمبود بارش می شود ، از       منطقه ای به منطقه ديگر شديداً تغيير می كند .

 بعنوان مثال برخی تعاريف خشكسالی هواشناسی معرف دوره هايی از خشكسالی براساس تعداد روزهايی با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص هستند . اين سنجه صرفاً برای مناطقی كه مشخصاً دارای رژيم های بارندگی ادواری هستند مانند جنگل های استوايی ، اقليم معتدل نيمه حاره يا اقليم مرطوب عرضهای ميانی مناسب است .

 مناطقی نظير مانائوس ( برزيل ) نيواورلئان لوئيزيانا ( آمريكا ) و لندن ( انگليس ) مثالهايی از اين مناطقند . مشخصه ساير مناطق اقليمی الگوی بارش فصلی است . نظير مناطق مركزی آمريكا ، شمال شرق برزيل ، غرب آفريقا و شمال استراليا .

    وجود دوره هايی طولانی بدون بارندگی امری عادی در مناطقی نظير اوباها ، نبراسكا( آمريكا ) ، فورتالزا ، سئار ( برزيل ) و داروين ( استراليا ) است . در اين موارد ، تعريفی مبتنی بر تعداد روزهايی با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص، غير واقعی است . درساير تعاريف رابطه ای مابين ميزان انحراف واقعی بارش به مقادير متوسط ماهانه ، فصلی يا سالانه برقرار می شود .

خشکسالی

خشكسالی كشاورزی :

 

    خشكسالی كشاورزی اثرات ويژگيهای مختلف هواشناسی يا هيدرولوژيكی خشكسالی را به اين پديده كشاورزی بويژه كمبود بارش ، اختلاف بين تبخير و تعرق واقعی و پتانسيل ، كمبود رطوبت خاك ، افت سطح آب زيرزمينی يا مخزن و مرتبط می سازد . نياز آبی گياه بستگی به شرايط جوی غالب ، خصوصيات زيستی گياه خاص ، مرحله رشد آن و خصوصيات فيزيكی و بيولوژيكی خاك دارد .

 تعريفی خوب از خشكسالی كشاورزی آن است كه بتواند حساسيت متغير گياهان زراعی را در طی مراحل نمو گياه از سبز شدن تا بلوغ لحاظ نمايد . كمبود رطوبت در لايه های فوقانی خاك به هنگام كاشت می تواند باعث تأخير جوانه زنی شود كه موجب كاهش تراكم بوته در هكتار و نقصان عملكرد نهايی گردد .

 ليكن چنانچه رطوبت خاك فوقانی(سطح الارضی) براي نيازهای مراحل اوليه رشد كافی باشد كمبودهای رطوبتی درلايه های زيرين خاك در صورت تأمين نيازهای آبی گياه بوسيله بارندگی يا آبياری بر عملكرد نهايی گياه تأثير چندانی نخواهد داشت .

 

خشكسالی هيدرولوژيكی :

 

    خشكسسالی هيدرولوژيكی با تأثيرات دوره هايی از نقصان ريزش های جوی ( شامل برف ) بر منابع تأمين های آبهای زيرزمينی يا سطحی همراه می شود ( جريان رودخانه ها ، مخازن ، درياچه ها و آب زيرزمينی ) .

    فراوانی و شدت خشكسالی های هيدرولوژيكی غالباً‌در مقياس يك آبخيز يا حوزه آبريز رودخانه بيان می شود . گرچه همه خشكسالی ها از كمبود بارش منشأ می گيرند ليكن هيدرولوژيست ها بيشتر به اين موضوع توجه دارند كه اين كمبود چگونه در سيستم هيدرولوژيكی ظاهر می شود ؟ خشكسالی های هيدرولوژيكی معمولاً‌ با تأخير بيشتری نسبت به خشكسالی های هواشناسی يا كشاورزی رخ می دهند .

زمان بيشتری طول می كشد تا اثر كمبود بارش در اجزاء سيستم هيدرولوژيكی نظير رطوبت خاك ، جريان رودخانه و سطح مخازن و آبهاي زيرزميیي نمايان شود . در نتيجه زمان اين تأثيرات با ساير موارد موجود در ديگر بخشهای اقتصادی يكسان نيستند چرا كه بخشهای مختلفی براي تأمين آب موردنياز خود به اين منابع متكی هستند.

 مثلاً كمبود بارش می تواند موجب تخليه سريع رطوبت خاك شود كه تقريباً بلافاصله برای متخصصان كشاورزی مشهود است ولی اين كمبود بر سطح آب مخازن تا ماهها بر توليد نيروی برق آبی يا مصارف تفريحی تأثير نمی گذارد .

 بعلاوه آب موجود در سيستم های ذخيره هيدرولوژيكی ( مثلاً مخازن ، رودخانه ها ) معمولاً در مقاصدی مختلف و رقابتی ( مانند كنترل سيلاب ، آبياری ، تفرج ، كشتيرانی ، نيروی برق آبی ، زيستگاههای حيات وحش ) بكار می رود . رقابت بر سر آب در اين سيستم های ذخيره ای در طي دوره خشكسالی شدت می گيرد و منازعات مابين استفاده كنندگان آب به طرز قابل ملاحظه ای افزايش می يابد .

 

 

خشكسالی هيدرولوژيكی و آمايش سرزمين

( كاربری اراضی )

 

    گر چه اقليم عامل اوليه ای در بروز خشكسالی هيدرولوژيكی است ولی ساير عوامل نظير تغييرات كاربری اراضی ( مانند جنگل زدايی ) ، تخريب اراضی و ساخت سدها همگی بر خصوصيات هيدرولوژيكی حوزه اثر می گذارند .

    چون مناطق مختلف بوسيله سيستم های هيدرولوژيكی به هم مرتبطند ، تأثير خشكسالی هيدرولوژيكی به مرزهايی فراتر از منطقه كمبود بارش گسترش يابد . مثلاً خشكسالی هواشناسی ممكن است شديداً بخش هايی از شمال كوههای راكی و دشت های بزرگ شمالی آمريكا را تحت تأثير قرار دهد ليكن از آنجا كه رودخانه ميسوری و شاخه هايش اين منطقه را به سمت  جنوب زهكشی می كنند امكان بروز تأثيرات هيدرولوژيكی مشهودی در پايين دست جريان وجود دارد . مشابهاً ، تغييرات در كاربری اراضی بالا دست می تواند خصوصيات هيدرولوژيكی نظير مقادير نفوذ و رواناب را تغيير داده و باعث متغيرتر شدن جريان و تشديد رخداد خشكسالی هيدرولوژيكی در پايين دست شود .

 مثلاً در كشور بنگلادش فراوانی وقوع كم آبی به دليل تغيير كاربری اراضی كه داخل كشور و كشورهای همسايه رخ داده ، افزايش يافته است . تغيير نحوه استفاده از اراضی يكی از راههايی است كه طی آن فعاليت های بشر فراوانی پديده كم آبی را حتی بدون آنكه تغييری در وقوع خشكسالی های هواشناسی مشاهده شده باشد ، تغيير می دهد .

 

پيامد اثرات خشكسالی :

 

    پيامد اثرات توأم با خشكسالی های هواشناسی ، كشاورزی و هيدرولوژيكی تفاوت های آنها را بيشتر آشكار می كند . زمانی كه خشكسالی آغاز می شود ، بخش كشاورزی بدليل وابستگی بيش از حد به ذخيره رطوبتی خاك ، معمولاً نخستين بخشی است كه تحت تأثير قرار می گيرد . در طی دوره های ممتد خشكی ، چنانچه كمبود بارش ادامه يابد ، رطوبت خاك به سرعت تخليه می شود در اين صورت اتكاء مردم به ساير منابع آبی بايستی تأثيرات اين كمبود را مرتفع سازد مثلاً آنهايی كه متكي به منابع آبهای سطحی ( نظير مخازن و درياچه ها ) و آبهاي زيرزمينی هستند معمولاً ديرتر از سايرين تحت تأثير قرار می گيرند . يك خشكسالی كوتاه مدت كه 3 تا 6 ماه به طول می انجامد بسته به خصوصيات هيدرولوژيكی سيستم و نيازهای مصرف آب احتمالاً تأثيرات اندكی بر اين بخش ها به همراه دارد .

    زمانی كه بارش به حالت نرمال برمی گردد و شرايط خشكسالی هواشناسی پايان        می پذيرد ، تا زمان احياء مجدد منابع آبهای سطحی و زيرسطحی پيامدهای سوء‌اين پديده ادامه می يابد . در ابتدا ذخاير رطوبت خاك و به دنبال آن جريانهای سطحی ، مخازن و درياچه ها و آبهای زيرزمينی جايگزين می شود .

    ممكن است اثرات خشكسالی در بخش كشاورزی به دليل وابستگی آن به رطوبت خاك سريعاً ‌از بين برود ليكن در ساير بخش ها كه متكی به ذخاير سطحی و يا زيرسطحی آب هستند تا ماهها يا حتی سالها طول بكشد . استفاده كنندگان از آبهای زيرزمينی كه معمولاً آخرين افرادی هستند كه به هنگام بروز خشكسالی تحت تأثير آن قرار می گيرند ديرتر از سايرين بازگشت به وضعيت عادی سطح آب زيرزمينی را تجربه می كنند . طول دوره تجديد ذخيره منبع تابعی از شدت و تداوم خشكسالی و مقدار بارش دريافتی است .

 

خشكسالی اقتصادی - اجتماعی :

 

    تعاريف اقتصادی - اجتماعی خشكسالی تلفيقی است از عرضه و تقاضای برخي كالاهای اقتصادی با اجزاء‌ خشكسالی هواشناسی ، هيدرولوژيكی و كشاورزي .

    اين مورد با ساير انواع پيش گفته ، از آن جهت تفاوت دارد كه وقوع آن بستگی به فرايندهای زمانی و مكانی عرضه و تقاضا برای تعريف يا تشخيص خشكسالی ها دارد . عرضه بسياری از كالاهای اقتصادی مانند آب ، علوفه ، غلات ، ماهی و نيروی برق آبی بستگی به وضعيت جو دارد .

 بدليل تغييرپذيری طبيعی اقليم عرضه آب در برخی سالها كافی است ولی در سالهای ديگر در حد تأمين نيازهای انسان و محيط زيست نيست . خشكسالی اقتصادی - اجتماعی زمانی رخ می دهد كه تقاضا برای يك كالای اقتصادی بدليل نقصان عرضة‌ آب از حاصل كمبود بارش از ميزان عرضه فزونی می گيرد . بعنوان مثال در اروگوئه در سال 89-1988 خشكسالی موجب كاهش قابل ملاحظه ای در توليد برق آبی شد بدين دليل كه نيروگاههای برقی بجايی استفاده از ذخاير آب متكی به جريانهای سطحی بودند . كاهش توليد برق آبی دولت را واداشت تا اقدام به ورود سوخت گرانتر نفت نمايد و با استفاده از ابزارهای تبديلی انرژی نيازهای مردم را برآورده سازد .

    در اكثر موارد ، تقاضا برای كالاهای اقتصادی در نتيجه افزايش جمعيت و مصرف سرانه رو به تزايد است . عرضه محصولات نيز ممكن است بدليل بهبود راندمان توليد و فنآوری يا ساخت مخازنی كه ظرفيت ذخيره آب را افزايش می دهد ، بيشتر شود .

 اگر هر دو كميت عرضه و تقاضا افزايش يابد عامل ( فاكتور ) حساس نرخ نسبی تغيير است . اگر تقاضا سريعتر از عرضه افزايش يابد ، اثرات سوء و ميزان وقوع خشكسالی در آينده همسو با روند عرضه و تقاضا افزايش خواهد يافت .

 

    

 

          

 

 

 

ويزگيهای  مناطق  خشك

 

تعريف و مشخصات  مناطق  خشك  در روشهای  مختلف  طبقه بندی  اقليمی  تا حدودی  تفاوت  می كند. اما  بنا به  يك  تعريف كلی  ، در اين  مناطق  ، تبخير  و تعرق  بيشتر  از نزولات  جوی است . به بيان  ديگر  از ديدگاه  هيدرولوژيكی  در اين  محيطها  بيلان  آب  منفی  است  چرا  كه به واسطه  درجه حرارت  بالا و خشكی  هوا  تبخير  و تعرق  از سطح  خاك  و گياه  از بارندگی  فزونی  می گيرد.

به دليل  كمی بارندگی  ، پوشش  گياهی  در اين  مناطق  فقير  و پراكنده  است  و حيات وحش  و گياهان  بستگی  نزديكی به وجود  منابع  كوچك  و بزرگ  آب دارد بارندگيها در اين  مناطق  بسيار  نامنظم  و بعضاً  با شدت  زياد  می بارد  كه عمدتاً  به دليل  نبود  پوشش  گياهی  كافی  و اقدامات  مديريتی  آبخير ،  باعث  وقوع  سيلابهای  مخربی  می گردد  و حتی  در مجاورت  درياها  و مناطق  مرطوب  نيز وجود دارند  . برآورد  می شود  كه در دنيا  بر 295 ميليون  هكتار  بيابانهای  ساحلی  وجود دارد  . بيابانهای  ساحلی  در مجاورت  خليج فارس  و دريای  عمان  نمونه ای  از آنهاست . مهمترين  خصوصيات  مناطق  خشك  را می توان  در موارد  زير خلاصه  كرد :

1- 1- بارندگی  پراكنده  و غير قابل  پيش بينی  بوده و تغييرات  سالانه  نسبت به  مقدار  متوسط  شديد  است.

2- 2-  مقدار  متوسط  تبخير  و تعرق  به مراتب  بيشتر  از متوسط  سالانه  بارندگی است .

3-  3-  آب  مهمترين  عامل  محدود كننده  رشد  كشاورزی  و توليد است .

4- 4-   تغييرات  زمانی  و مكانی  وسيعی  در مورد  درجه حرارت  و خشكی  وجود دارد.

 

 

 

 

تقسيم بندی  مناطق  خشك

 

    اين مناطق  به دو زير ناحيه  خشك  و نيمه خشك  تقسيم  می شوند  كه به ترتيب  به نامهای  استپ  ( Stepp ) .

بيابان  ( Desert ) موسومند . در جدول  1 تقسيم بندی  كلی  مناطق  خشك  و نيمه خشك  ارائه  شده است . ( بانك  جهانی  1988 ) .

 

 

 

نيمه مرطوب

نيمه خشك

خشك

فراخشك

ناحيه

 

800-500

 

500-200

800-300

150 80 زمستانه

350-200 تابستانه

نزديك  به صفر

بارش سالانه

mm

كمتر از  25%

% 50-25

% 100-50

بالغ بر 100 %

تغييرات  سالانه  درون  منطقه اي

5/0 75 /0

5/0-2/0

2/0-3./0

كمتر از 03/0

نسبت P/ET

استپ و ساوانا

استپ هاي  ناپيوسته

پراكنده و نامشخص

تقريباً عاري از پوشش

پوشش گياهي

پرورش  دام و كشاورزي

پرورش  دام كشت ديم

پرورش دام به صورت  كوچ نشيني و كشاورزي  صرفاً  باستحصال آب

فاقد  كشت ديم  و فاقد  مرتع

كاربرد  بالقوه  اراضي

 

آنچنان  كه از  جدول  فوق  مشخص  می شود  ميزان  بارندگی  در نواحی  خشك  به كمتر از  300 ميلی متر  در سال  محدود می گردد و اكثراً  نيز  بيش  از  100 ميلی متر نيست  كه در  مقايسه  با مقادير  تبخير  و تعرق  كه  گاه  به چندين  متر  می رسد  بسيار  اندك است  و لزوم  بهره گيری  هر چه  بيشتر  از  نزولات  جوی  و مخازن  آبهای  زيرزمينی  و منابع  آبهای  سطحی  را  آشكار  می سازد .

گسترش  نواحی  خشك  و بيابانی  و پيامدهای  بيابان زايی  در بسياری  از كشورهای  منطقه  و شمال  آفريقا معضل  عمده  بر سر راه  توسعه  پايدار است . در جدول  2 برآوردی  از وسعت  نواحی خشك  و ميزان  بارندگی  سالانه  ارائه  شده .

 

 

A + B

ميزان  باران

كل مساحت

نام منطقه

 

400-100

كمتر از 100

 

 

96

653

4864

5751

شمال آفريقا

95

589

3033

3705

الجزائر

87

2132

548

3100

ايران ، افغانستان ، پاكستان

48

500

764

2625

سودان

74

300

170

637

سومالی

 

درايران  نيز  بخش  عمده  از ناحيه  مركزی  و جنوبی  كشور تحت  پوشش كوير  و بيابان  است كه كويرهای  لوت و نمك  ازآن  جمله اند . طبق  آمارها و گزارشات  موجود ،  خطوط  همباران  اصلی  كه ناحيه  كويری  ايران  را  در بر می گيرند . عمدتاً  100 ميليمتر  و 150  ميليمتر  هستند  كه البته  در بعضی  مناطق  نظير  قسمت  شمالی  حوزه  مركزی  اين  مقادير  به 25  و 50 ميليمتر  نيز  كاهش  می يابد  كه نشانگر  خشكی  شديد  منطقه است  . تبخير  از  سطح  اين  حوزه ها  نيز  بسيار  زياد  و به  بيش  از  2500 ميليمتر  در سال  بالغ  می گردد  ( ميانگين  تبخير  سالانه  در شهرستان  طبس  در استان  خراسان  حدود  4075 ميليمتر  گزارش  شده است ) و از اين  هر گونه  توليد  و توسعه  كشاورزی  و صنعتی  در اين  نواحی  در گرو تهيه آب  خواهد بود .

مقابله  با گسترش  خشكی  و بيابانی  شدن  چندان  ساده  نيست  ليكن  بشر می تواند  فعاليتهاي  خود را در اين  زمينه  بر اساس  چرخه  آبشناسی  Hydrological  طوری  تنظيم  كند  كه مقدار  مشخصی  آب ، بدون  بروز  تاثيرات  نامطلوب  جانبی  نظير  پديده بيابان زائی  ،  نيازهای  او را  برآورد  سازد .

 

-         -       ويژگيهای  زيستی  گياهان  و جانوران  در مناطق  خشك

 

فقدان  يا كمبود  شديد  بارندگی  و منابع  آبی  در مناطق  خشك  و نيمه خشك  و اقليم زيستی  خاص  اين نواحی  ،  سازگاری های  ويژه ای  در گياهان  و جانوران  بومی  مناطق  فوق  به وجود  آورده است  تا امكان  ادامه  حيات  در شرايط  تنش  رطوبتی  يا كيفيت  نامناسب  آب و خاك  داشته  باشند . گياهان  اين مناطق  دارای  خصوصيات  فيزيولوژيكی  و مرفولوژيكی  خاصی  هستند  كه باعث  می شود  از حداقل  ذخيره  رطوبتی  در خاك  و هوا استفاده  كنند  و اندوخته  رطوبتی  گياه نيز  كمتر  از حد  معمول  تلف  شود . عميق ترين  سيستم  ريشه ای  برای جذب  آب  از  اعماق  پايين تر  خاك ، خاردارشدن  ساقه ها  و كوچك شدن  سطح  برگها  براي  كاهش  ميزان  تبخير  ،  وجود پوششی  مومی  و چرب  در سطح  برگها ،‌ افزايش  اندامهاي  ذخيره كننده  رطوبت  ، گوشتي  و آبدارشدن  ساقه  و..  نمونه ای  از اين  تغييرات  مرفولوژيكی  است . از نظر  ساختار  درونی  و فيزيولوژيكی  نيز  در گياهان  هورمونهای  تنظيم كننده  خاص  با توجه  به  خشكی  اقليم  منطقه  و كمبود  رطوبت  ترشح  می شود  و فرآيند تعرق  گياه  از ساز و كار  ويژه ای  تبعيت  می كند .

گياهان  مقاوم  به خشكی  را اصطلاحاً  زيروفيت Xerophyte  گويند  كه به  4  گروه  تقسيم  می شوند  .

1- 1- گياهانی كه  از خشكی  فرار می كنند  : گياهانی هستند  كه مقاومت  چندانی به خشكی دارند  ولی بذر  آنها مقاوم  است  و طول  دوره  رشد  خود را  قبل  از  رسيدن  دوره  خشكی  ( Dry spell )  به اتمام  می رسانند .

2- 2-  برخی  از  گياهان  نياز  آبی  خود را  حسب شرايط  كاهش  می دهند . يعنی  برای   توليد  1 واحد  ماده  خشك  آب  كمتری  مصرف  می كنند  مثل  برخی  ارقام  غلات  در مناطق  نيمه خشك  كه اصطلاحاً  آن را  طفره  از خشكی  گويند .

3- 3-  گياهان  متحمل  خشكی  :  اين  گياهان  خصوصيات  مرفولوژيكی  خاص  دارند  كه خشكی  را تحمل  می كنند .

4- 4-  گياهان  مقاوم  به خشكی  :  نظير  كاكتوسها  كه  آب  را درون  بافتهای  خود  ذخيره  می كنند  و درموقع  خشكی  از آن  استفاده  می كنند .

گروهی  ديگر  از گياهان  بر اساس  خواهشهای  اكولوژيكی  خود  مختص  كاشت  و رويش  در مناطق  خشك  و  كم آب  و به ويژه  اراضی  شور  هستند  . كه عمدتاً  اراضی  و آبهای  جاری  د رمناطق  خشك  و بياباني  به دليل  تبخير  زياد  شور  و لب شور  است . به اين گياهان  اصطلاحاً  شور پسند  ( Halophyte )  گويند .

خشکسالی

ارقام  و گونه های  مختلفی  از گياهان  شورپسند  ( انواع  بوته ای  تا درخچه ها و درختان )  در نقاط  خشك  ايران  رشد  و نمو دارند  كه   داراي  كاربردهاي  بالقوه  فراوانی  نيز  در مصارف  مختلف  هستند . در بسياری  از  كويرهای  جهان  مخازن  بزرگی  از  آبهای  شور  وجود دارد  كه حاوی  مقادير  زيادی  نمك  است  . چنانچه  بتوان  به شكلی  از اين  آبهای  شور  برای  آبياری استفاده  كرد  ،  اراضی  كويری  بيشتری  به زير  كشت  می آورد  و آبهای  غير شوری  كه  در حال حاضر  صرف  آبياری  می شد  را می توان  به  مصرف  شرب  انسان ها رساند . يافته های  جديد  علوم خاك  و فيزيولوژی گياهی  و تكنيكهای  جديد  آبياری  نشان می دهد  كه با مديريت  دقيق  می توان  از  آب  شور  برای  كاشت  گونه های  متفاوتی  از گياهان  عادی  و شور پسند  كه خود  نقش  مهمی  در تثبيت  شنهای  روان  و جلوگيری  از بيان زائی  دارند  استفاده  كرد .

ويژگيهای فضايی وزمانی خشكسالی

1-   آغازوخاتمه خشكسالی

بطوركلی تشخيص زمان آغازو خاتمه خشكسالی مساله بسيار مشكلی است . اصولا” زمان آغازخشكسالی عمدتا” به تعريف مورد استفاده وابسته است . بديهی است كه اين زمان با توقف آخرين بارش مفيد آغازنمی شود بلكه ممكن است تا زمان اتمام ذخيره رطوبت خاك به طول انجامد. اين حالت نيز بارشهاي هرچند اندك درزمان آغاز خشكسالی ، پيچيدگي خاصي پيدار ميكند، بنابراين درحالت كلی می توان گفت زمان آغازخشكسالی ، زماني است كه ذخيره رطوبتی چه درمحيط خاك (خشكسالي كشاورزي ) وچه درمخازن آبی(خشكسالی هيدرولوژيك ) خاتمه يافته باشد . انتهای خشكسالی نيز كه مساله قابل توجهی محسوب می شود. پايان خشكسالی نسبت به زمان آغاز محسوستر است .

 درامر كشاورزی، پايان خشكسالی ، زمانی است كه نزول باران، رطوبت مورد نياز خاك را تامين نمايد. درهيدرولوژی ، زمانی كه جريان رودخانه مجددا؛ برقرارشده ومخازن زيرزمينی تغذيه مجددشوند زمانی پايان خشكسالی درنظرگرفته ميشود. زمان آغازتاپايان خشكسالی كه به عنوان دوره تداوم خشكسالی مفروض خوانده می شود يكي از ويژگيهای اساسی خشكسالی محسوب می گردد. مقياس زمانی دوره تداوم يك خشكسالی می تواند از روز و ماه تا سال تفاوت نمايد. هرقدر دوره تداوم خشكسالی طولانی ترشود، ميزان ذخايرآب منطقه ، تحت خطرجدی قرارگرفته و به همين جهت می تواند شدت خشكسالی رخداده را افزايش دهد .

2-   شدت خشكسالی

چنانچه قبلا” نيز ذكر شده قدرميزان كمبود بارندگی نسبت به شرايط ميانگين كمتر باشد به همان اندازه ميزان تاثير خشكسالی بيشتر نمود عينی پيدا می كند . علاوه براين، ميزان استمرارحالت خشكسالی دريك منطقه نيزگويای شدت خشكسالی درهمان منطقه است، يعني درشرايطی كه خشكسالی تنها براي يك ماه استمرار داشته باشد احتمال دارد بارش ماه بعد ، ميزان كمبود ماه مزبور را جبران نمايد، ولی اگر ماه بعدی نيز خود نسبت به شرايط طبيعی كمبود داشته باشد ، به مراتب در شدت بخشيدن به حالت خشكسالی موثر خواهد بود.

ميزان كاستی درمتغير مورد مطالعه و همچنين ، زمان استمرارآن ، بيانگر شدت خشكسالی است . به همين منظور برای مشخص ساختن اين عامل درمطالعه خشكسالی ، محققان با استفاده از شاخصهای مختلف سعی می كنند درجه ناهنجاری منفی متغير مورد مطالعه را نيز مد نظر قراردهند.

3-   فراوانی خشكسالی

فراوانی خشكسالی نيز ازاهم ويژگيهای موردمطالعه دربررسی يك منطقه بشمار     می آيد كه می تواند درمقايسهای مختلف زمانی ( برای مثال سالانه ، ماهانه و فصلی ) محاسبه شود. با توجه به وجود شدتهای مختلف خشكسالی ، بررسی فراوانيها مي تواند براي هريك از آنها با تفكيك صورت گيرد. محاسبه توزيع فراوانی درشدتهای مختلف می تواند درارزيابی قابليت منطقه مورد مطالعه نسبت به شدتهای مختلف خشكسالی كاربرد داشته باشد. اين محاسبه می تواند از طريق توابع توزيع احتمال فراوانی براي بررسي احتمال وبا دوره های برگشت خشكسالی برای پيش بينيهای آتی مورد استفاده قرارگيرد.

4-  وسعت منطقه ای خشكسالی

رخداد خشكسالی می تواند درمنطقه ای با وسعت چند صد كيلومتر اتفاق افتد ولی امكان دارد شدت ودوره تداوم آن درسراسر منطقه يكسان نباشد . خشكسالی قاره ای كه خصوصا؛ درمناطق خشك اتفاق می افتد درناحيه وسيعی كه صدها ، بلكه هزاران كيلومتر- مربع را می پوشاند ، گسترش پيدا می كند . به نظر محققان استراليا ، احتمال دارد اين پديده نيمی از استراليا را درطی 50 سال آينده فراگيرد ( س . ه . ج 1975) دررابطه با وسعت خشكسالی يوجيچ ( 1975 ) براساس تحقيقات خودخواص منطقه ای خشكسالی را بشرح ذيل فهرست نموده است :

الف ) پوشش منطقه ای با شرايط متوسط قاره ای كه از 5 تا 15 ميليون كيلومتر  مربع را فرامی گيرد.

ب)  درنتيجه شدت خشكساليهای بزرگ ، وسعت آن فراتر از پوشش منطقه ای می گردد.

ج ) انتظارمی رود شكل منطقه تحت تاثير به وسيله يك خشكسالی ، بيشتر به يك لوزی شبيه   باشدتايك دايره .

دررابطه با وسعت خشكسالی اتفاق افتاده ، سابرامانيام (1967) طبقه بندی جدول 1 را ازنظر شدت خشكسالی عنوان می نمايد.

جدول 1- طبقه بندی وسعت خشكسالی ازنظر سابرامانيام

گروه خشكسالی

درصد منطقه تحت پوشش

محلی

كمتراز 10

وسيع

20-11

بسياروسيع

30-21

فوق العاده بااستثنايی

50-31

مصيبت بار

بيشتراز 50

5-   دوره تناوبی رخداد خشكسالی

بررسيهای مربوط به احتمال تكرار خشكساليها و سايرپديده های طبيعی به صورت رخدادهای  منظم ، بخش زيادی از تحقيقات محققان را به خود اختصاص داده است . بطوری كه بيش از 1000 مقاله دررابطه با ارتباط رخدادهای آب و هوايی با سيكل 11 ساله كلفهای خورشيدی تهيه شده است ( بران ورادير ،1985) كلفهای خورشيد عبارت ازلكه هايی هستند كه به دليل اختلاف درجه حرارت درسطح خورشيد ، بصورت لكه های سياهی بنظر می رسند . چگونگی پيدايش اين لكه ها هنوز به درستی شناخته نشده است و بيشتر تصور می رود كه زبانه كشيدن و درهم پيچيدن توده های گازمشتعل خورشيد ، باعث پديدآمدن آن می گردد.

بابررسي هايی كه انجام گرفته ، امروز رابطه ميان لكه های خورشيدی با برخی از پديده های زمينی به اثبات رسيده است (جعفری ، 1360) در رابطه با تناوب رخدادهای خشكسالی ، برخی از محققان علاوه برتناوب 11 ساله به دوره 22 ساله يا چرخه هايی10 پي برده اند (بلم و مولي 1981 ) چرخه دوره ای44 ساله ای نيز به وسيله سانسون (1954) برای تغييرات بارندگی درفرانسه برای منطقه مديترانه عنوان شده است . برخی از محققان نيز به دوره تناوبی بيشتری اشاره كرده اند . با توجه به كارهای بسياری كه دراين زمينه انجام شده است هنوز قانومندی علمی كه بطور قطع مورد تاثير واقع شود، عنوان نگرديده است . به هنگام كاهش تعداد كلفهای خورشيدی ، خشكساليهای شديد اتفاق افتاده اند. اين گونه مطالعات درسايركشورها ازجمله استراليا و هند نيز صورت گرفته است .

علاوه بركلفهای خورشيدی ،مطالعاتی نيز دررابطه با ارتباط رخداد خشكساليها با سيستمهای گردش عمومی جو وعوامل تاثيرگذار بر آن و همچنين با پديده ال نينو يا دمای سطح دريا ، ارتباط بين اقيانوسها و خشكيها و انجام شده است . (لاكود “ 1988) .

مقابله با خشكسالی های كشاورزی

بخش كشاورزی با اختصاص بيش از 90 درصد از آب مصرفی كشور در هنگام خشكسالی بيشترين آسيب را خواهد ديد . مديريت درازمدت منابع آب نيازمند استفاده اقتصادی از آن است . سرمايه گذاری در منابع آب و خاك بايد با توجه به شرايط اقليمی و جغرافيايی كشور انجام گيرد . هر نوع توسعه كشاورزی و صنعتی كه آسيب كمتری به منابع محدود آب و خاك وارد سازد و از تخريب جنگل ها و مراتع جلوگيری كند بايد معمول گردد. كشت گياهان مقاوم به شوری و خشكی و اهميت به تحقيقات و پژوهش های همه جانبه در مورد آب و خاك بايد در اولويت قرار گيرد . مبحث زراعت در مناطق خشك و عنوان خشكسالی به صورت دروس مستقل و با اهميت بايد در برنامه آموزشی دانشكده های كشاورزی وارد شود . با كاربردی نمودن مباحث تئوری بايد اثرات تخريبی خشكسالی را كاهش داد و با اختصاص اعتبارات لازم ، امكان اجرای طرح های اساسی زيربنايی آب و خاك را فراهم ساخت .

    در بخش مديريت مصرف آب تدوين معيارها و ضوابطی كه آلودگی را به حداقل برساند و از تخليه فاضلاب پالايش نشده به منابع آب جلوگيری كند ، می تواند حجم آب جاری و قابل مصرف را چندين برابر افزايش دهد . هر متر مركعب فاضلاب حدود 50 متر مكعب آب سالم را آلوده می كند . چنانچه از پساب پالايش شده فاضلاب ها در كشاورزی استفاده شود به دليل سرشار بودن املاح آن ، بازده محصولات كشاورزی افزايش می يابد . در حال حاضر حدود 66 درصد از حجم آب شيرين قابل استحصال كشور مورد استفاده قرار می گيرد . حفاظت ازاين  مقدار آب بايد مورد توجه ويژه قرار گيرد .

 در بخش آموزش ، آموزش همگانی استفاده از منابع آب بايد سرلوحه كارها قرار گيرد . كودكان و نوجوانان بايد به طبيعت و آب عشق بورزند . پرورش نسلی كه توانائی دورانديشی و تفكر درباره آينده آب ، منابع طبيعی و محيط زيست را داشته باشد بايد بطور جدی در دستوركار مسئولان آموزش كشور قرار گيرد .

در بخش مقابله مستقيم با خشكسالی چنانچه بپذيريم اين موضوع يك پديده ذاتی ناشی از اقليم كشورمان است لازم است برای رويارويی با آن برنامه داشت و براساس اين برنامه به اقدامات مناسب و آگاهانه متوسل شد . همانطوريكه قبلاً نيز ذكر شد كشاورزی بزرگترين عامل مصرف  آب شيرين است . اساسی ترين اصول مديريت منابع طبيعی برای مقابله با خشكسالی گذشته از كنترل جمعيت بايد بر افزايش بازدهی استفاده از آب وتوليد محصولات با ارزش تر استوار باشد .

كاهش سطح زيركشت و انجام عمليات به زراعی ، اصلاح روش های آبياری ، رعايت موازين زيست محيطی ، آبخوان داري ، استفاده از پساب فاضلاب های خانگی در كشاورزی ، جلوگيری از افزايش اراضی كم بازده حركت به طرف غذاهای مصنوعی ، پوشش انهار و افزودن مواد آلی مورد نياز گياه ، باروری ابرها و شيرين كردن آبهای شور از جمله اقدامات افزايش دهنده بازدهی آب به شمار می آيند .

تغيير اقليم و خشكسالی

اثبات وقوع پديده تغيير اقليم ( Climate Change ) در سطح جهان به سهولت امكان پذير نيست و نيازمند بررسی های جامع و طولانی مدت بر آمارهايی از پارامترهای جوی است ، هر چند روند گرمتر شدن دمای سطح زمين و افزايش غلظت گاز co2 تقريباً قطعی می نمايد .

    سناريوهای تغيير اقليمی در چرخه آبشناسی نمود كاملاً بارزی می يابند . چرا كه تمامی اجزاء آن تحت تأثير تغييرات حاصله در ميزان تبادلات انرژی و جرم قرار می گيرند . نوسان منابع آبی به طرز قابل ملاحظه ای تابع تغييرات اقليمی است ، چرا كه نياز به اين منابع با افزايش تبخير و تعرق در شرايط گرمتر ، خشك تر و آفتابی تر بيشتر می شود . به عنوان مثال براساس گزارشات منتشره در سال 1996 ، مناطق جنوب انگليس در سال 2050 شديداً مستعد وقوع خشكسالی بوده ولی مناطق شمالی به مراتب مرطوب تر شده و سيل درآنجا مشكل زاخواهد شد .

    بررسی ها نشان داده است غلظت گازكربنيك و ساير گازها در اتمسفر از نيمه دوم قرن نوزدهم افزايش يافته است . ميزان غلظت co2 از سال 1958 تا 1988 حدود 35 درصد فزونی يافته است . Boult و همكاران در سال 1988 اثر دو برابر شدن غلظت  co2 را بر روی عوامل هيدرولوژيكی از قبلی تبخير و تعرق پتانسيل ، رطوبت خاك ، تجمع برف ، ذخيره آب زيرزمينی ، رواناب و بيلان آبی در سه حوزه بلژيك مطالعه كردند. نتايج نشان داد كه تبخير و تعرق پتانسيل ، درصد رطوبت خاك و ميزان ذخيره آبهای زيرزمينی در حوزه هايی با نفوذ پذيری زياد افزايش يافته است .

    Mitchel در سال 1989 نشان داد كه در اثر دو برابر شدن co2 ، درجه حرارت بين 8/2 تا 2/5 كلوين و بارندگی بين 1/7 تا 15 درصد افزايش می يابد ولی افزايش بارندگی در مناطق مختلف يكسان نيست . اگر نرخ افزايش گازكربنيك ثابت بماند ، ميزان co2 در سال 2035 به جای ppm 360 فعلی به ppm 420 خواهد رسيد . افزايش گازكربنيك باعث افزايش درجه حرارت و رطوبت مطلق در لايه های هوای نزديك سطح زمين می گردد . هر چند با دو برابر شدن co2  ، ميزان بارندگی افزايش می يابد ولی افزايش بارندگی در نقاط مختلف يكسان نيست . در مناطقی با عرض جغرافيايی زياد بطوركلی ميزان بارندگی و رواناب افزايش می يابد ولی در مناطق با عرض جغرافيايی كم بارندگی بسته به منطقه افزايش يا كاهش نشان می دهد . بطوركلی     می توان از تحقيقات انجام شده چنين نتيجه گرفت كه :

1- 1- ميزان گازكربنيك و ساير گازهای موجود در اتمسفر ( نظير متان ، CFC ) بعد از انقلاب صنعتی افزايش يافته است .

2- 2- مدلهای شبيه سازی مختلف نشان داده اند كه با افزايش گازكربنيك شرايط هيدرولوژيكی از قبيل بارندگی ، درجه حرارت و تبخير و تعرق و رواناب و تغيير می كند كه به تبع آن وقوع يا عدم خشكسالی نيز قابل بررسی است .

نوسانات آب و هوايی و بيابان زايی

    نوسانهای آب و هوايی كه باعث بيابان زايی می شود ، بيشتر به كاهش ميزان بارندگی ، رطوبت ، افزايش دما به ويژه در تابستان ، افزايش ميزان خشكی ، تبخير و تعرق ، وزش بادهای گرم و سوزان و كاهش پوشش گياهی ( بر اثر وزش باد ) ارتباط می يابند .

    حتی بر اثر نوسانات آب و هوايی ، طغيان جانوران و حشرات و آفات به برخی سرزمين ها از جمله ملخ ها به شمال شرقی قاره آفريقا نير اعمال شده است كه سير قهقرايی محيط زيست را به همراه داشته است .

بطور كلی می توان به علل عمده زير برای وقوع خشكسالی و بيابان زايی اشاره كرد :

1- 1- استقرار سلولهای پرفشار جنب گرمسيری با دامنه نوسان بين عرض های 20 و 40

2- 2- عامل بری بودن

3- 3- عدم صعود و جابجايی شديد هوا

4- 4- جريانات دريايی سرد و بالاراندگی آبها

5- 5- وزش بادهای گرم  سوزان

6- 6- موانع كوهستانی

7- 7- استقرار كم فشار حرارتی

باد و آب به عنوان دو عامل اقليمی كه دارای تغييرات و نوسانات نسبتاً زيادی هستند در         شكل گيری مناطق خشك و بيابانی و ژئومورفولوژی آنها نقش بسزائی را ايفاد می كند .

وقوع پديده فرسايش آبی و بادی در گسترش بيابانها و از دست رفتن خاكهای سطح الارضی حاصلخيز نقش عمده ای داشته و تبعات منفی خشكسالی را تشديد می نمايد .

تغيير اقليم و روشهای مطالعه خشكسالی

همانطور كه قبلا” ذكر شد با توجه به زمينه فعاليتهای محققان رشته های مختلف ، تعاريف ويژه ای از خشكسالی ارائه شده كه درنهايت موجب طبقه بندی و تفكيك اين پديده شده است . اين امر سبب گرديده است كه روشهای مطالعاتی خاصی با توجه به شاخص های موردتوجه همچون بارندگی ، رطوبت خاك ، جريانهای سطحی، مخازن زيرزمينی ، خسارتهای اقتصادی و ابداع و ارائه گردد . درمطالب ذيل بطوراجمالی روشهای مطالعه خشكسالی و شاخص های هريك از آنها به تفكيك مورد بررسی قرارمی گيرد.

1-    روش مطالعه بيلان آبی

با توجه به اينكه يكی ازمهمترين زمينه های تاثير گذار خشكسالی، ميزان رطوبت خاك می باشد ، اين مسئله بخشی ازمطالعات مربوط به خشكسالی را بخود اختصاص داده است . نظر به تاثير اين عامل دررشد گياهان و هرگونه فعل و انفعال بيولوژيكی، اين مسئله تحت عنوان خشكسالی كشاورزی قلمداد می گردد كه درمطالعه آن عمدتا” تغييرات رطوبت خاك درطي دوره های خاصی كه گياه نيازمند آن رطوبت می باشد ، مد نظر قرار می گيرد. عمده شاخص هايی كه برای بيان اين حالت خشكسالی بكارگرفته می شوند ، سعی دارند بيلان آبی خاك را شناسائی و تبيين نمايند . بطوركلی برای محاسبه بيلان آبی ، روشهای مختلفی وجود دارد كه بيشترآنها ازمحاسبه تبخير وتعرق بالقوهاستفاده می كنند . درمطالب ذيل دو نوع شاخص مهم كه دراين زمينه مورد استفاده محققان است ، بطور اجمال ذكر می شود .

1-1-        شاخص ترنتوايت

مدل بيلان آبی ترنتوايت ، اختلاف بين بارش و تبخير را درنظر گرفته و بيلانی ازكمبود يا مازاد آب را ارائه می كند .اولين لازمه مطالعه اين مدل ، ظرفيت نگهداری آب خاك در رابطه بانوع خاك و كاربری اراضی می باشد . مازاد آب می تواند به راحتی تحت عنوان رواناب محاسبه شود . محاسبه كمبود رطوبت بسيار مشكل است چرا كه تبخير و تعرق واقعي با حجم آب خاك تغيير پيدا مي كند ، درمدل ترنتوايت ، ميزان تبخير و تعرق ازبارندگی با توجه به ميزان آب قابل دسترس باقی مانده درخاك ،‌ محاسبه می گردد . هنگامی كه بارش كمتر از تبخير و تعرق بالقوه باشد ، تبخير و تعرق واقعي با بارش به اضافه هر مقدار رطوبت خاك كه تبخير يا تعرق پيدا كند ، برابرمی شود .

 

در شاخص ترنتوايت ، تبخير و تعرق بالقوه با استفاده از ميانگين دما محاسبه مي شود . اين مدل  مي تواند برای ارزيابی شرايط انعطاف پذيری آبياری ، مورد استفاده قرار گيرد و اطلاعاتی در رابطه با حجم آب مورد نياز در هر زمان ارائه كند و شاخص مشخصی از خشكسالی را ارائه دهد . ارزشهای محاسبه شده وقتی با مازاد آب درفصلهای ديگر مقايسه شود ، نشان ميدهد كه آيا رطوبت كافی كه درطی فصل موجود بوده ، اجازه آبياری را ميدهد يا نه ؟ درهمان زمان ، تعيين تغييرات ذخيره رطوبت خاك روزانه ، اطلاعات با ارزشی از رطوبت خاك را در زمانهای مختلف برای استفاده درجدول زمانی و مقدار آبياری برای اجتناب از رخداد هر نوع خشكسالی كه ميزان محصولات كشاورزی را محدود خواهد كرد ،ارائه ميدهد .

 

2-1- شاخص پالمر

 

اين شاخص يكی از مهمترين روشهای مطالعه خشكسالی از طريق محاسبه بيلان آبی است كه بطور گسترده درآمريكا و ساير كشورها مورد استفاده قرار گرفته است . شاخص مذكور نيازمند تحليلهای آب و هوايی درازمدت به منظور محاسبه پنج ثبات يا ضريبی مي باشد كه ويژگيهای رطوبتی ويژه ای از آب و هوای منطقه را تعريف می كند . دراولين مرحله، محاسبه اين شاخص نيازمند مطالعه بيلان آبی ماه به ماه برای درازمدت (مثلا” 30 سال يا بيشتر ) می باشد ، پالمر مدل دولايه ای خاك را بكار گرفته واز طريق شاخص ترنتوايت تبخير و تعرق را محاسبه می نمايد ، با اين وجود ، شاخص مذكور روش خاصی را برای محاسبه تبخير و تعرق بالقوه نياز ندارد . نتايج تحليلهای دراز مدت ، مجموعه ای از ارزشهای شاخص خشكسالی را به دست ميدهد كه از 6 تا 6+ درتغيير است ، ارزش صفر دراين شاخص بيانگر شرايط طبيعی منطقه بوده كه درطی زمان ، ارزش مزبور می تواند دارای ناهنجاريهای مثبت (حالت سيلابی يا پر بارانی ) و ناهنجاريهایمنفی(خشكساليها ) باشد .

 

2-          روشهای تحليل جريان

 

اين گونه تحليلها كه بطور كلي بر روی جريانهای سطحی، مخازن آب ، درياچه ها و سفره های آب زيرزمينی صورت می گيرد ، تحت عنوان خشكسالی هيدرولوژيك قلمداد شده و مورد مطالعه قرار می گيرد . به همين جهت داده های مربوط به كميت جريان رودخانه ها دراين مطالعات از اهميت اساسی برخوردار است . داده های مورد نياز ، سطح و جريان رودخانه و تداوم دوره های بدون جريان را شامل می شود .

 

دركل مطالعات خشكسالی هيدرولوژيك بر روی رواناب ساليانه ، حداكثر جريان سالانه يا دوره جريان حداقل متمركز می شود . مهمترين تحليلها دراين رابطه ، تحليل طول دوره ای است كه جريان ، زير يك آستانه مشخص باقی مانده و حجم كسری رواناب زيرآستانه را ايجاد كرده است ، درشرايطی كه آب يك رودخانه برای آبياری يا تهيه آب بدون استفاده از هرگونه مخزن ذخيره ، كافي نباشد ، تحليلهای جريان حداقل ، مهمترين عامل بشمار می آيد .

 

قبل از هرگونه تحليل سريهای مربوط به مقادير هيدرولوژيك مانند حدكثر جريان سالانه يا ميانگين جريان سالانه ، بررسي كيفيت داده ها و استفاده ازهمه اطلاعات قابل دسترس ، ضرورت دارد . درصورتی كه بنا به عللی سريها دارای نقص باشند . بايد به استفاده از روشهای مربوطه ،   داده های گم شده را بازسازی نمود .

 

 

3-          روش تحليل داده های بارندگی

 

اين روش جزء‌ عمومی روشهای تحليل خشكسالی بشمار می رود . علت اين امر دسترسی    راحت تر و آسانتر به انواع داده های بارندگی دربخشهای مختلف كره خاكی است . ازطرفی مقادير بارندگی جزء‌ بی ثبات ترين متغيرهای آب و هوايی مخصوصا” درمناطق خشك محسوب می شود و ازاين جهت می تواند شاخص خوبی برای مطالعه خشكسالی باشد . ازطرف ديگر بارشهای جوی در واقع مهمترين متعيری است كه تغييرات آن بطور متسقيم در رطوبت خاك و جريانهای سطحی ، مخازن زيرزمينی و منعكس  شده و بنابراين اولين برداری است كه می تواند در مطالعه هر حالتی ازخشكسالی مورد توجه قرار گيرد . شاخصهای مختلفی برای مطالعه خشكسالی ازاين ديدگاه ، ابداع و ارائه شده است .ساده ترين اين شاخصها ، ميانگين بارندگی درازمدت به عنوان يك عدد آستانه است كه مقادير بارندگی در زمانهای مورد مطالعه نسبت به آن سنجيده و ارزيابی می شود . ازديدگاهی ديگر محاسبه درصد بارش نسبت به ميانگين درازمدت بارندگی می تواند شاخص ديگری باشد كه ارقام آستانه آن می تواند ارزشهای مختلفی به خود گيرد كه براساس آن شدتهای مختلف خشكسالی و فراوانی آنها محاسبه شود . استفاده از انحراف معيار ، شدت خشكسالی طبقه بندی شده و محاسبات لازم بر روی آنها صورت می گيرد .

خشکسالی

دراين ميان استفاده از شاخص توزيع استاندارد يكي از شاخصهای اساسی در مطالعه تغييرات حول مركز بشمار می آيد كه محاسبه آن نيازمند داشتن ميانگين و انحراف معيار درازمدت مقادير بارندگی برای دوره های مورد مطالعه است . شاخص دهكها و صدكها نيز شاخصی است كه عمدتا” مورد استفاده محققان استراليايی قرار گرفته است . دهكها و صدكهای يك نمونه ، مقداری است كه وقتی داده ها ازكوچكترين تا بزرگترين مقدار مرتب شدند حداقل مقدار مشخصی مثلا” 10 درصد مشاهدات منطبق براين مقدار يا درسمت چپ (زير) آن و حداقل 90 درصد از مشاهدات منطبق بر اين مقدار يا درسمت راست (بالای) آن باشند . دراين شاخص ، محدوده های هر دهك از توزيع منحنی فراوانی تجمعی يا هر نظام معينی از داده ها محاسبه می شود . از اينرو اولين دهك مقدار بارندگی است كه ازكمترين 10 درصد كل تجاوز نمی كند ،‌دومين دهك مقداری است كه از     20 درصد كل تجاوز نكرده و به همين ترتيب ادامه پيدا می كند . دهك پنجم يا ميانه مقداری است كه از 50 درصد رخدادها تجاوز نمی كند . محدوده دهكها محدوده ارزشهای بين دهكها هستند ، از اينرو هر محدوده دهك بين هفت و هشت می باشد

4-          روشهای تحليل سينوپتيكی

مطالعه درمورد آب و هواشناسی ديناميكی رخداد خشكسالی توجه زيادی را به خود جلب       نكرده است . دراين زمينه تا نهيل توزيع بارندگی بر روی ايالات متحده آمريكا را به وسيله مرجع قرار دادن سيستمهای پرفشار اقيانوس اطلس مطالعه نموده است . به نظر وی اين عامل بطور وسيعی مقدار باران آمريكا را تحت كنترل خود دارد ( تانهيل درسابرامانيام ، 1967 ) بوند (1960 ) نيز تحليلهای خشكسالی را درآمريكای شمالی ، با مرجع قراردادن ويژگيهای گردش عمومی ناحيه عنوان نموده است . وی دريافت كه گردشهای آنتی سيكلونی در مناطق معتدل نيمكره شمالی و جنوبي بطور مستقيم درجريان هوا و وقوع خشكسالی اثر می گذارد ( بوند در سابرامانيام ، 1967) براوروكاوس ( 1991 ) به بررسی شرايط سينوپتيكی و فيزيكی خشكسالی دريك منطقه مفروض پرداخته اند. نتايج بررسيهای آنها نيز نشان ميدهد كه رخداد اين پديده در رابطه مستقيم با گردش عمومی جو و نحوه استقرار مراكز فشار می باشد .

5-          روش استفاده از اطلاعات ژئومورفولوژيك و تاريخی

اطلاعات تاريخی كه ازخاطرات ، رسوم خانوادگی ساكنين و از نشانه های ژئومورفولوژيك ازقبيل واروهای گلی (مربوط به سيستم فرسايش يخچالي و ساير پديده های ژئومورفولوژيك محيطهای قديمی به دست می آيد ، رخدادهای پديده های طبيعی گذشته ازجمله خشكسالی را بيان  می نمايد . معمولا” خاطراتی همچون كاهش شديد ميزان محصولات يا ميزان بارندگی در سالهای گذشته به دليل اثری كه درجوامع می گذارد ، درذهنها باقی می ماند ولی متاسفانه اين گونه اطلاعات بيشتر ايام حالت مكتوب به خود نمی گيرد.

سفرنامه های سياحان و مكتشفان اوليه و مهاجرين مستعمرات نيز می تواند اطلاعات ذيقيمتی را دربرداشته باشد. همچنين ، بررسيهای باستان شناسی مي توانند روش ديگری برای مطالعه خشكساليهای گذشته باشند . بعد از جمع آوری مدارك و اسناد چگونگی ربط آنها به مسائل خشكسالی از اهميت خاصلی برخوردار است . معمولا” يافتن تابعهای تبديل برای گفته ها ، خسارتهای كشاورزی و اجتماعی و ارتباط آنها به بارش ساليانه و جريانها درطی دوره های بارانی مساله پيچيده ای محسوب می گردد .

6-          ملاحظات خشكسالی در رابطه با ايران

ايران كشور پهناوری است كه بعلت موقعيت خاص و ويژيگهای توپوگرافيك ، از آبی و هوای متفاوتی برخورداست . ميزان بارندگی متوسط سالانه آنرا حدود 224 تا 275 ميليمتر ذكر نموده اند ، كه بدين ترتيب حدوی يك سوم متوسط بارندگيهای خشكيها (800 ميليمتر ) و كمتر از يك سوم بارندگی متوسط كره زمين (1133 ميليمتر ) می باشد .

به همين دليل ، قسمت اعظم ايران در قلمرو آب و هواهای خشك جهان قرار می گيرد .           علاوه برقلت بارندگی ، نوسانات شديد بارندگی درمقياسهای روزانه ، فصلی و سالانه ازجمله خصوصياتی است كه موجب عدم اطمينان كافی نسبت به دريافت حداقل بارش مورد نياز جهت مصارف كشاورزی ، تغذيه جريانهای سطحی و سفره آبهای زيرزمينی و مصارف انسانی می شود .  با توجه به وجود نوسانات منفی شديد دربارشهای مناطق مختلف كشور، وقوع خشكسالی های ضعيف تا شديد دركشور امری اجتناب ناپذير محسوب می شود ، وقوع اين خشكساليها ، اثر بسيار زيانباری را بر بخشهای كشاورزی و اقتصادی كشور تحميل می كند .

تحقيقات انجام گرفته نشان ميدهد كه درصد فراوانی وقوع خشكسالی و شدت آن در كشور بسيار بالا بوده كه بيشترين فراوانی با 50 درصد متعلق به منطقه بندرعباس می باشد و پس ازآن به ترتيب ، زابل 7/46% ، زاهدان 43% ، يزد 42% ، ايرانشهر 40% ،‌كرمان 27% ، دارای خشكسالی می باشند كه همگی جزو مناطق خشك ايران محسوب می شوند . بطوركلی پراكندگی جغرافيائی مجموع درصد خشكسالی محاسبه شده درنواحی جنوبی كشور از گستردگی زيادتری برخوردار است و هرچه ازبخشهای جنوبی و مركزی كشور فاصله گرفته می شود از شدت و فراوانی خشكساليها نيز كاسته می شود .

دليل اين امر ، تاثير سيستمهای پرفشار جنب حاره ای است كه مقادير بارندگی بخشهای جنوبی كشور را نسبت به بخشهای شمالی و غربی بطور محسوس كاهش داده و مانع ازتاثير سيستمهای شمالی و غربی به اين مناطق می شود

بطوركلی بايد گفت كه وقوع خشكسالی از ويژگيهايی اصلی آب و هوای ايران محسوب می شود كه هم درقلمرو آب و هوای مرطوب به هم خشك قابل مشاهده است . اين حالت در نتيجه وجود نوسانات آب وهوائی شديد در مقياسهای مختلف زمانی حاصل می شود . ويژگيهای خشكسالی ايران نشان ميدهد كه بطوركلی هيچ منطقه ای ازكشور ، ازاين پديده درامان نبوده و به نسبت موقعيت طبيعی خود اثرهای اين پديده مخرب را تجربه می نمايد و بخشهای جنوبی ، شرقی و مركزی كشور به علت نوسانات بيشتر درمقادير بارندگی ، از آسيب پذيری زيادتری برخوردار هستند .

آشكارسازی نواحی دارای ريسك بروز خشكسالی به كمك

ماهواره های هواشناسی

    CSE يك مركز پايش زيست محيطی ملی است كه وظيفه اش جمع آوری ، پردازش و توزيع داده ها و اطلاعات زمينی مربوط به منابع طبيعی و اخطاريه های زود هنگام ( پيش آگاهی ) می باشد .

مؤسسه CSE با همكاری مركز AGRHYMET ( مركز منطقه ای تغيير هشدارهای زور هنگام در 9 كشور آفريقای غربی در CILSS نرم افزاری را برای آشكارسازی مناطق زراعی مستعد ( دارای ريسك ) خشكسالی با استفاده از ماهواره ها ( تصاوير ماهواره های Meteo SAT  يا NOAA ) و داده های زمينی پايش كه توسط سازمانهای هواشناسی جمع آوری می شوند ، تهيه كرده است . مناطق دارای ريسك  ( مستعد ) نواحی هستند كه در آنها استقرار محصولات زراعی به دليل تأخير شروع فصل بارش به تعويق افتاده است .

اين نرم افزار امكان آشكارسازی و پايش اين مناطق را فراهم ساخته و به زارعان كمك می كند تا اطلاعات سودمندی در مورد فصل بارش كسب كنند . نقشه ها به دولت و مؤسسات مالی حمايتی كمك می كند تا بهترين تصميمات را به هنكام پايان فصل بارندگی اتخاذ كنند .

اين نوع محصولات نرم افزاری برای اخطارهای زورهنگام در كشورهای ساحلی آفريقا بسيار جالب توجه است چون جمع آوری داده های زمينی برای مقابله با بلايای طبيعی يا خشكسالی ها آسان نيست .

تهيه يك سيستم هوشمند برای پايش روزانة خشكسالی

تی. جی چانك - اچ . ژنگ

چكيده :

    در انجام اين پژوهش با استفاده از بسته نرم افزاری سيستم هوشمند Clips يك سيستم پايش روزانه خشكسالی تهيه شد . اين سيستم پايش از 4 جزء تشكيل شده است : 1) پايگاه اطلاعات كه شامل مجموعه ضوابطی از نوع IF - THEN  ( اگر - آنگاه ) برای تصميم گيری در مورد شدت خشكسالی روزانه 2) حافظه فعال كه حاوی واقعياتی از خصوصيات خشكسالی های قديم شامل : سطوح Truncations ، متوسط دوره و ميانگين احتمالات شرطي برآورده شده در ايستگاههای اندازه گيری    می باشد . 3) موتور استنتاج كه مولد استنتاجاتی برای تصميم گيری برای تعيين مجموعه شروطی است كه واقعيات موجود در زمينه تعيين ميزان شدت خشكسالی آنها را ارضا می كند . 4) رابط سيستم با كاربر كه سازو كاری برای روابط كاربر و سيستم برقرار می كند . از يك دوره 6 ماهه از خشكسالی های گذشته كه در آغاز ماه مه 1988 در منطقه اوهايو مركزی شروع شده بود جهت تست اين سيستم استفاده شد نتايج نشان داد كه سيستم در مشخص كردن رخدادهای خشكسالی های روزانه كارآيی دارد

نمايه های خشكسالي

    بيشتر  تعاريفی  كه در مورد  خشكسالی  عنوان  ميگردد  قابليت  انطباق  زراعت  با  شرايط اقليمی  مورد  نظر  ميباشد  مثلاً  يك  مرتع دار  روی  مرتع  اصلاح  شده ای  كه  توزيع  بارندگی  به  صورت  نرمال هزار  ميلی متر  در سال  ميباشد . با  آسودگي  خاطر  گوسفند  خود  را  به  چرا می برد . در  صورتی  كه  بارندگی  روی  مرتع  در  يك سال  به  750 ميلی متر  كاهش  يابد  ،  عليرغم  اينكه  سال  قبل  نرمال  بوده ،  برای  مرتع دار  سال  خشك  محسوب  ميشود .

برای  مرتع دار  ديگری  كه  در يك  ناحيه  نيمه خشك كار می كند  و در آن  منطقه  ساليانه  بطور  متوسط  300 ميلی متر  بارندگی  ناظر  می شود ،  بارش  750 ميلی متر  در سال  بعنوان  يك  ركورد  سال  مرطوب  و پر باران  در نظر  گرفته  ميشود و مرتع دار  در اين ناحيه  با توجه  به  باران  اضافی  كه  مشكلاتی  نظير  غرقاب شدن  مرتع  و خيس  بودن  خاك  ،  تهيه  محل  سرپوشيده  برای  دام  و انبار كردن  محصول  ،  گل آلود بودن  جاده  و مشكلات  شخم  و نيز  برداشت محصول زير  باران بوجود می آورد  از بارش  اضافی  خشنود نخواهد بود .

بطور  كلی  در مناطق  خشك و نيمه خشك با توجه  به  وضعيت  اقليمی ، تطابق كشاورزی  سنتی  با  آب  و خاك  و متوسط  اقليمی  صورت  گرفته  و تجارب  شخصی  روستائيان و سنتهای  قديمی  به  آنها  می آموزد  چگونه  با  تغييرات  جزئی در شرايط  جوی از خطرات خشكسالی اجتناب كنند .

با آين  وجود  گاهی  وضعيت  هوا Weather     آنچنان  نسبت به  متوسط  اقليمی    Climatological normal  تفاوت  دارد  كه دردسرهايی  برای  كشاورز  و مرتع دار بوجود  می آورد .

 

شاخص های  خشكسالی

 

    اگرچه  تعاريف  گوناگونی  از نظر  خشكسالی موجود است  ولی  تعاريف  ارائه  شده  توسط  هواشناسان،  جغرافی دانان  ، مهندسين  آبياری  و غيره  كاملاُ متفاوت  بوده  و هر يك  از  پارامترهای  مشخصی  را درفرمول  خشكسالی دخالت   می دهند .

 

در هواشناسی  كشاورزی  خشكسالی  بعنوان  يك  خشكی  غير معمول  و اتفاقی  است كه  د ريك  يا چند سال  اتفاق  می افتد .

در مورد  شاخص های  خشكی  از نظر  آب  و هواشناسی  نويسندگان زيادی  مثل  كوپن  Koppen  لانگ Long  ،  اولدكوپ 01dekop ،  دومارتن De Martonne  ، می ير Meyer ،  تورنت  وايت Thornth WaITE و آمبرژه    Emberger  كار كرده اند  كه در اكثر  موارد  اين فرمولها  در  محاسبه  ضريب  خشكسالی  از نظر  كشاورزی  كاربرد  چندانی ندارد .

بعضی  از نويسندگان  فوق  فقط عامل  بارش  و بعضی  عامل  بارش  و درجه  حرارت  و يا  تبخير  و تعرق  را  در  فرمول  خود  دخالت  داده اند .  مثلاً بعضی  از  تعاريف  خشكسالی  كه  با  توجه  به  عامل  بارش  معرفی  شده اند  بشرح  زير   است :

الف - كمتر از 5/2 ميلی متر  بارندگی  در 48 ساعت .

ب   - بارندگی  در طول  هفته  نصف  نرمال  يا كمتر .

ج    - در يك دوره  10 روزه  بارندگي  از  5 ميلی متر  بيشتر  نباشد .

د     - در  15 روز  بارندگي  نداشته باشيم .

و      - 21 روز  يا بيشتر  باران  كمتر  از  30 درصد نرمال .

به نظر  می رسد هيچ يك  از  تعاريف  فوق  با  شرايط  آب وهوايی  كشور  ما تناسب  نداشته باشد  و اين  تعاريف  در مناطق  مرطوبی  در  جزيره  انگليس ، اروپا  و شمال  آمريكا  بيشتر  می تواند  مورد  استفاده  قرار  گيرد .

    در منطقه  ايران  كه  يك  فصل و گاه  5 ماه  از  سال  هيچگونه  بارشی  ديده نمی شود  تعيين  ضريب  خشكسالی بصورت  دوره های  كوتاه مدت  چند  روزه  مقدور  نيست .

در حقيقت  در مناطق  خشك  و نيمه خشك  اگر باران خارج از فصل  ببارد  نه تنها  مفيد نيست  بلكه  خساراتی  نظير  سيل  يا  خرابی  مرتع  به همراه دارد . در چنين  مناطقی  اگر  در فصل  بارش  به فواصل  زماني  معين  بارش  نداشته باشيم  بطوريكه  رشد  گياه  تداوم  نيابد  و يا  شروع  بارانهاي  بهاری  با تاخير  همراه باشد  خشكسالی  پيش بينی  ميگردد .  در  تعاريف  خشكسالی  كشاورزی  تنها  عامل  بارش  نمي تواند  تعيين كننده  شاخص  باشد .

    راسل در  1896 اظهار  داشت  كه  خشكسالی  استراليا يا خشكسالی  انگلستان  كاملاً متفاوت است  و اين  تفاوت  برای  هواشناسان  قديمی  استراليا  كه  قبلاً در انگلستان بوده  و به  آب و هوای  آنجا  آشنايی  دارند  كاملاً محسوس است .  وی  اضافه  می كند  علاوه  بر  تغييرات  بارندگی  در تعيين  شاخص  خشكسالی  بايستی  گرمای  زياد و بادهای خشك كننده  گياه  را نيز  در نظر گرفت .

    اكوچف در اواخر  قرن  نوزدهم ،  ترانسو  ( 1905)  و Vysotsky  در 1905 شاخص  P/E را برای  تخمين  خشكسالی  بكار برده  و اهميت  تبخير  را در بررسی  خشكسالی  موردتاكيد  قرار  داده اند .

استفاده  از  ميانگين  دما  توسط  Kolostrov ( 1925 )  سيليانينوف و تورنث وايت توصيه  شده است  . البته  كاربرد  مدلهايی كه  بر اساس  درجه  حرارت  معرفی  شده اند خارج  از  محيطي  كه  تجربه  شده اند چندان موفق  نبوده  و بايستی  با احتياط  بيشتری  از  آنها  استفاه  نمود  . با وجود اين  اگر  آمار كنترل  شده  بمدت  طولانی  دراختيار  باشد  اين مدلها در تكميل  اطلاعات  خشكساليها بسيار  موثر  هستند.

   

تلاشهايی  بعمل  آمده  تا اندازه گيری كمبود  اشباع نيز  كه  شاخص  خوبی  برای  درجه  خشكی  جو ميباشد  در  فرمولهای  رطوبت  بكار  رود . نمونه ای  از اين  شاخص ها  روابط  نوع  دلتون  Delton است كه  توسط  پژوهشگران  زيادی  براي  تخمين  تبخير  از  سطح  آزاد آب  بكار  رفته  است .

    خشكسالی  جوی  به  خشكی  غير  معمول  هوا  گفته  ميشود  و تعاريف  زيادی  با  استفاده از  پارامتر  كمبود  اشباع برای  طبقه بندی  خشكسالی  جو بكار   رفته است .

    در خشكسالی  كشاورزی موضوع  به شاخصهای  خشكسالی  كشاورزی  محدود  ميشود  كه نشان دهنده  درجه  يا  مقدار  تاثير پذيری  گياه  به كمبود  غير معمول رطوبت خاك است . كمبود  رطوبت ممكن  است  از  كاهش  غير  عادی  آب در  خاك  و يا  نياز  رطوبتی  زياد گياه  بصورت غير  معمول  ناشی  شده باشد  .

    در حاليكه  كاهش  توليد  آب  برای  چهارپايان  معمولاً  يك  جنبه  از خشكسالی  كشاورزی  را  نشان  ميدهد  ولی  در واقع  اين  مشكل  جدا از  مسائل  كشاورزی  است .  زيرا اين نوع  كمبود  آب هيچگونه  ارتباط  اوليه ای  به  رطوبت  خاك  ندارد . می توان  كمبود آب  برای  چهارپايان  را  در واقع  نوعی خشكسالی  هيدرولوژيكی بحساب  آورد كه  با خشكسالی  كشاورزی  فصل  مشترك  دارد .

    علت  جدا كردن  بحث  خشكسالی  كشاورزی  از  خشكسالی  هيدرولوژيكی  اين است  كه  در مطالعه  خشكسالی  كشاورزی  ،  باران  موثر  بعنوان  بخشی  از  باران  كه  بتواند  در ناحيه  ريشه  نفوذ كند  مورد نظر  ميباشد در حاليكه  در خشكسالی  هيدرولوژيكی  باران  موثر  بخشي  از  بارندگی  است كه به ناحيه  ريشه  در  خاك  نفوذ  نمي كند  بلكه  در  سطح  زمين  يا  در زير  زمين  جاری  شده  و به  افزايش  آب  در چشمه ها  ،  جويبارها  ، درياچه ها و حوضچه ها  می انجامد . تعيين  شاخص  خشكسالی  در  كشاورزی  به منظورهای  ذيل  صورت  می گيرد :

الف -  بررسی  گرايش اقليم بطرف خشكی               

 Evaluation of climatic   proneness  aridity

 

    يك  استفاده  معمول و هميشگی  ضريب  خشكسالی  برای  تعيين  گرايش  اقليم  بطرف  خشكی و يا  پتانسيل  خشكسالی  منطقه  است كه  به  مفهوم  عام  مورد  استفاده  ميباشد  .مثلاً  تامركين  Tumertekin و كان ترك Conturk از فرمول  خشكی دومارتن  يعنی  برای  بدست  آوردن  فراواني  وقوع  درجات  خشكی  در  86 ايستگاه  هواشناسی  تركيه  استفاده  نموده اند . ضريب  بدست  آمده  توسط  اين  دو پژوهشگر نشان  داد  كه  مقادير  ضريب  خشكی  در  تمام  ايستگاهها خيلی  نزديك  به  توزيع  گوسن  بوده است . بنابراين  با استفاده  از انحراف  معيار  و ميانگين  ضرايب  خشكی  می توان  نقشه هايی كه  نشان دهنده  فواصل  متوسط  بين  درجات  مختلف  خشكی  می باشند را رسم نمود . چنين  مطالعاتی  را  می توان  در ارزيابی  پتانسيل  خشكسالی  بعنوان  نوعی  بررسی  اوليه  محل  خشكساليها منظور  نمود . متاسفانه  ضرايب تجربی  ساده  نظير  فرمول  دومارتن يك  بررسی  واقعی از  محدوديتهای  كشاورزی  را  درسالهای  خشك  بدست  نمی دهد .

 

ب  -  تخمين  نياز  آبياری  در منطقه 

 

    برای  بدست  آوردن  اطلاعات اضافی  در مورد  سيكل  فصلی  و فراوانی  نقصان آب ، بايستي  دوره های  كمتر از يكسال  مثلاً دوره های  ماهيانه ، ده روزه و حتي روزانه را جهت  محاسبه بيلان  آب  در نظر گرفت  كه اين  محاسبه  بر اساس  آمارهای  طولانی  ساليانه  بدست  آمده  باشد .نقصان  تبخير  و تعرق  را  می توان  با  يكی  از  روشهای  هواشناسی  و استفاده از  قابليتهای  فرضی  ذخيره  آب  در محل  ريشه  محاسبه  نمود .

    مطالعات  ون باول Van – Bavel  از اين نوع  ميباشد . نتايج  را می توان با  در نظر  گرفتن  كل دوره  زمانی  مثلاً  تعداد روزهايی كه  فصل  رشد  ادامه دارد و در اين دوره  محصول  از كمبود  رطوبت  خاك  در  مضيقه بوده است  و يا  كل عمق آب اضافی  كه می توانست  مانع  كمبود  ذخيره  رطوبت  باشد  ارائه  نمود .

    اگرچه  نتايج  فوق  و اطلاعاتی  كه  از اين  طريق  بدست  مي آيد  در حل  مشكلات  آبياری  موثر  است  معذالك اين نوع  مطالعات مورد  انتقاد  قرار  گرفته اند  زيرا  بطور  مناسبی  تمام عوامل  موثر در  تعادل  رطوبت محصولات  ويژه ای  را  در زمان معين  در نظر  نمی گيرند . اين  انتقادات  از  پيچيدگيهايی  كه  در اهداف  پروژه ها  در نظر  گرفته  شده  ناشی  می شوند .

 

ارزيابی  خشكسالی بشكل  محلی To evaluate drought in a local setting

    مخالفين استفاده از  شاخصهای  خشكسالی  ميل دارند  كه  توجه  به  وضعيت  آب  در رشد  نوع  خاصی  از  محصول  صورت گيرد كه اين محصول  در شرايط  زمانی  و مكانی  خاصی  در  روی  خاك مطالعه  ميشود . بطور كلی  فقط دو نوع افراد  به  ارزيابی  خشكسالی  بصورت  محلی  اعتقاد  دارند  .

يكی تجربه كننده های  حرفه ای  كه می خواهند فراينده های  اصلی  فيزيكی  و بيولوژيكی  در  حال  انجام را  در محل  اندازه گيری  نموده و بلافاصله  با اندازه گيريها و درك  فرآيندهای  اصلی  فيزيكی  و بيولوژيكی  نتايج را  به  زبان علمی  توزيع  دهند . دومين  گروه  كشاورزانی  هستند  كه  نوع  خاصی  از  محصول  را می كارند  و به رشد  آن  توجه دارند  .

در تعيين  شاخص  خشكسالی  سه  مسئله  مهم  وجود  دارد  :

1- 1- ظرفيت محيط  براي  تبخير  و تنفس  گياه  كه در واقع  جنبه انرژی  مسئله است .

2- 2- قابليت  خاك  و گياه  كه  بتوانند  آب  لازم  را  براي  تبخير و تنفس  گياه  فراهم  كنند .

در اولين  مسئله  اندازه گيری  تشعشع  و انتقال  افقی  گرمای  محسوس مورد نظر  می باشد . در دومين  مسئله  لازم است  توانايی سيستم  گياه  و خاك  بعنوان  يك  منبع  و يك  پمپ برای  فراهم  كردن  آب  جهت  تبخير  بررسی  شود و اين  خود  مسائل  جديدی  مثل  تركيب  فيزيكی  و شيميايی خاك  از جمله  مشخصات  جذب و رها سازی  آب را  در ناحيه  رشد  مورد  بحث  قرار می دهد .

    مقدار  آبی  كه  بوسيله  بارندگی  يا  آبياری  به  سطح  خاك  اضافه  ميشود  بايستی  اندازه گيری  شود . اين اندازه گيری  روی  مزرعه  كوچكی  كه  بيش  از  چند جريب  را نمی پوشاند كار  مشكلی  است . با وجود اين  نمونه گيری  بارش  توسط  باران سنج روش  مناسبی است . سپس  باران  كه  در بخش  كوچكی  از  زمين  جاری  شده  و در ناحيه  ريشه  نفوذ  كرده  بايستی  اندازه گيری  شود . اينگونه اندازه گيری  ميزان  نفوذ  ، زهكشی سطح  و قسمت  زير  سطح  زمين  و نفوذ  به عمق لايه خاك  را  بدست  می دهد . معمولاً لازم است  مقدار  باران  در فواصل  كوتاه  مثلاً هر ساعت  يك مرتبه  اندازه گيری  شود .  گاهی  انتقال  بخار  آب  بداخل  خاك  بسيار  مهم بوده  و لازم است  پروفايل  دما  در  لايه  خاك  مورد  بررسی  قرار  گيرد .

3- 3- قابليت  محيطی  جو كه رطوبت را  بپذيرد و بخار  آبی  را  كه در  فرآيند  تبخير  و تنفس  گياه  جذب  كرده است  در خود  پراكنده  كند .

سومين  مسئله  يعنی  ميزان  پذيرش  و انتقال  بخار  آب در جو ،  اندازه گيری  پروفايل  سرعت باد ، درجه  حرارت  و رطوبت  هوا  را  ضروری  می سازد . برای  محاسبه  دقيق  پيچيدگيهای  آئروديناميكی  و انرژيتيكی  مسئله  تبخير  و فرمول  تقريبی  برای  استفاده  روزانه  در  آبياری  منطقه  و بررسيهای  اقليمی  به  كتاب  عوامل  ميكروكليمای موثر  در تبخير  و تنفس  گياه نوشته  پن من  مراجعه  شود .

گزارش شدت  و وسعت  خشكسالی

    يكی از  مهمترين  كاربرد  شاخص  خشكسالی  تهيه  گزارش دوره ای  شدت  و وسعت  خشكسالی  است . شاخص  خشكسالی  وسيله ای  است  كه با خلاصه  نمودن  اطلاعات  خشكسالی  بصورت  دوره ای  ،  اين اطلاعات  و شرايط  رطوبتی  محصول  در منطقه  گزارش  می گردد .

    اينگونه  اطلاعات  كه در آن  پيشرفت  و رشد  محصول  و جنبه های  توليد  مورد نظر  است ، بطور  شديد  مورد نياز  موسسات  دولتی  و گروههای  ديگری  كه علاقه  يا مسئوليتی  در قبال  يك ناحيه  وسيع  يا در سطح  ملی  دارند  می باشد .

    گروههای  زيادی  به مجموعه  اطلاعاتی  از  اين  قبيل  علاقه  دارند كه بسهولت  در دسترس  آنان  قرار نمی گيرد .

    بنابراين  دو استفاده  ابتدايی  از  شاخص  خشكسالی  كشاورزی  وجود دارد  كه اولي  اغلب  در  مقايسه  يك ناحيه  با نواحی  اطراف  خسارات  خشكسالی  را بررسی  می كند  و دومی  وسعت  و شدت  خشكسالی  را روی  يك منطقه  بصورت  دائمی  يا  بصورت  دوره ای  ارزيابی  می نمايد . در هر  دو مورد  روشهايی  مورد نياز است  كه بتوان  بصورت  واقعی  ميزان  متوسط  آب  ورودی  منطقه  و ميزان  خروجی   آن را  بدست  آورد  . اگر  بخواهيم  بطور  واقعی  تغييرات  مهم  هوا  را منعكس  كنيم  بايستی  ارزيابی  هر چند  روز  يكمرتبه  صورت  گيرد . بررسی  يكماهه  كافی  نيست  زيرا  در يك ماه  اتفاقات  زيادی  برای  محصول  رخ  می دهد . بررسی  يك روزه  بسيار  ايده آل  است  ولی  جزئيات  زياد  بصورت  تكرار  در  می آيند  . بنظر  می رسد  بررسی های  5 تا 10 روزه  مناسب تر  می باشند .

شاخص  خشكسالی  پالمر

    مطلوب ترين  روش  تركيبی  متغيرهای بارش  و درجه حرارت  روش  پالمر است  . ضريب  پالمر  به اين  دليل  جهانی است  كه درجه  حرارت  و بارندگی  بصورت  نرمال  در تمام  فصول  وهر گونه  اقليم  بطور  ثابت  عدد صفر را نشان می دهد . بعلاوه  در دوره های  طويل المدت  شديدترين  خشكسالی  غير معمول  ضريبی  در حدود  6- بدست  می دهد . بدون اينكه  درجه خشكی  يا مرطوب  بودن  وضعيت  اقليمی  منطقه ايكه  مورد مطالعه است  در آن  نقشی  داشته باشد .

    نتايج  بدست  آمده  از  آناليز دوره  طولانی  يك سری  از مقادير  ضرايب  خشكسالی  ماهيانه  نشان می دهد  كه كلاً  اين مقادير  بين  6+ و 6ـ تغيير  می كنند.

    احتمال وقوع  ضرايب  مثبت  هميشه  وجود دارد  ولی مقادير  مثبت  غير معمول  يك دوره  طولانی  هوای مرطوب  غير نرمال  را نشان می دهد ، درتجزيه وتحليل  آمار  هواشناسی  به روش  پالمر  اطلاعات  هواشناسی به چند دوره  خشكسالی  ، مرطوب  غير نرمال  ، نرمال  يا نزديك  نرمال  ،‌ تقسيم  می شود . جدول  زير شرح  وضعيت های  خشكسالی  يا ترسالی  را در فاصله  تغييرات  ضرايب  پالمر  نشان  می دهد .

شاخص  خشكسالی  پالمر

عدد شاخص

 

وضعيت  هوا

4 يا بيشتر

بسيار مرطوب تر از نرمال

3 تا 99/3

خيلی  مرطوب تر از نرمال

2 تا 99/2

نسبتاً مرطوب تر  از نرمال

1 تا 99/1

كمی مرطوب تر از نرمال

5/0 تا 99/0

يك حوزه  مرطوب  درحال شكل گيری

49/0 + تا 49/0-

تقريباً  نرمال

5/0- تا 99/0-

ابتدای  خشكسالی

0/1- تا 99/1-

خشكسالی  ملايم

0/2- تا 99/2-

خشكسالی  متوسط

0/3-تا 99/3-

خشكسالی  شديد

خشكسالی  بسيار  شديد

 تهیه کنندگان:علی رضا غفاری سعید عبدالله زاده

آلودگی آب ها

 

مشكلات والودگي ابهاي زير زميني

به دلیل عدم شناخت صحیح و یا عدم درک میزان آسیب پذیری سریع آبهای زیرزمینی ، سهل‌انگاری های زیادی صورت گرفته است. اجازه داده‌ایم که بنزین و سایر مایعات مضر از مخازن زیرزمینی به درون سفره‌های آبهای زیرزمینی نفوذ کند. آلاینده‌ها ، از محل‌های دفن زباله یا سیستم های فاضلاب که بطور غلطی ساخته شده‌اند، به داخل آن تراوش می‌‌کنند. آبهای زیرزمینی از طریق زهاب حاصله از مزارع کشاورزی کود داده شده و مناطق صنعتی ، آلوده می‌شوند. صاحبان خانه‌ها با ریختن مواد شیمیایی به داخل فاضلاب یا روی زمین ، آبهای زیرزمینی را آلوده می‌کنند



در حالي كه تاكنون در خصوص ميزان آلودگي آب در ايران اظهارنظرهاي مختلفي ارائه شده است، بانك جهاني در جديدترين گزارش خود از افزايش ٤٠ درصدي آلودگي آب در ايران خبر داد.
برپايه اين گزارش بانك جهاني اعلام كرد: سهم صنايع در انتشار مواد آلوده كننده در آب هاي ايران در سال ٢٠٠٣ به ترتيب، صنايع غذا و نوشيدني ٨/٤٣ درصد، صنايع توليد فلزات اوليه ٢/١٧، صنايع نساجي، ٥/١٢، صنايع مواد شيميايي، ٨/١٠، كاغذ و خمير ١/٧، صنايع چوب ٨/٠ صنايع سنگ و سراميك و شيشه ٦/٠ و ساير صنايع ٢/٧ درصد بوده است.
جديدترين گزارش بانك جهاني در سال ٢٠٠٧ در خصوص وضعيت آلودگي آب در كشورهاي مختلف جهان نشان مي دهد: در ايران ميزان آلودگي ارگانيك آب در سال ١٩٩٠ برابر با ١٠٢ هزار و ٦٨٩ كيلوگرم در روز بود كه اين رقم در سال ٢٠٠٣ به ١٤١ هزار و ٩٨٢ كيلوگرم در روز افزايش يافته است.
گزارش «شاخص هاي توسعه جهان» بانك جهاني در موضوع آلودگي آب در دو بخش انتشار مواد آلوده كننده ارگانيك در آب و نيز سهم صنايع در انتشار اين قبيل مواد تأكيد مي كند: مقدار انتشار مواد آلوده كننده ارگانيك آب در ايران در سال ١٩٩٠ برابر با ١٦/٠ كيلوگرم در روز به ازاي هر كارگر بوده و تا سال ٢٠٠٣ اين رقم ثابت مانده است.
جالب آن كه ميزان انتشار مواد آلوده كننده آب از سال ١٩٩٠ تا ٢٠٠٣ در بيشتر كشورها از جمله چين، آمريكا، روسيه، هند، ژاپن، آلمان و برزيل كاهش يافته است.
در سال ٢٠٠٣ در تمام كشورهاي جهان بيشترين ميزان آلودگي آب براساس اعلام بانك جهاني مربوط به آلودگي ناشي از صنايع توليد غذا و نوشيدني بوده كه حداكثر آن نيز در كشور مولداوي ثبت شده است. براين اساس ٩٨ درصد از كل آلودگي آب در اين كشور در نتيجه آلودگي ناشي از صنايع توليد غذا و نوشيدني بوده است.

منابع آبي و آلودگي آب


گزارش بانك جهاني را مي توان هشداري به مسئولان و متوليان آب در ايران دانست.
واقعيت اين است كه با وجود تأمين بخش عمده اي از آب شرب در ايران از چاه هاي آب و منابع زيرزميني، نظارتي براي جلوگيري از نفوذ آلودگي به منابع آب زيرزميني به طور مطلوب صورت نگرفته است و ميزان آلودگي سفره هاي آب زيرزميني هر سال نسبت به سال پيش افزايش مي يابد.
وجود صنايع و كارخانه هاي فاقد سيستم دفع فاضلاب در كشور خصوصا در كلان شهرها، رشد سريع جمعيت و فقدان اطلاع رساني دقيق به افراد در خصوص خطرات دفع نادرست فاضلاب و پساب خانگي و صنعتي و غيره از مهم ترين دلايل افزايش ميزان آلودگي در سفره هاي آب زيرزميني است.
در همين باره نيز چندي پيش دكتر «فاطمه واعظ جوادي» معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در مشهد در جمع خبرنگاران وضعيت تصفيه خانه ها را در شهرك هاي خراسان رضوي نگران كننده عنوان كرد و گفت: از ١٩ شهرك صنعتي خراسان رضوي تنها ٤ شهرك تصفيه خانه دارند.
وي افزود: در شهرهاي صنعتي يا پرجمعيت كه فاقد تصفيه خانه فاضلاب انساني مي باشند، بعضا آلودگي نيترات گزارش شده است.
البته به نظر مي رسد وضعيت در ساير كلان شهرها نيز بهتر از اين نباشد.
دلايل آلودگي
اما مهم ترين دلايل آلودگي منابع آبي زيرزميني چيست؟
مديرگروه تخصصي بهداشت محيط و حرفه اي خراسان رضوي در اين باره مي گويد: فاضلاب و پساب خانگي بايد وارد سيستم اگو شود اما متأسفانه باتوجه به اين كه بيشتر شهرهاي كشور فاقد سيستم اگو مي باشند فاضلاب صنعتي و خانگي وارد رودخانه ها و آب هاي سطحي مي شود كه اين مشكل در مناطق حاشيه شهرها نگران كننده تر است.
دكتر احتشام فر مي افزايد: صنايع براساس دستورالعمل موظف به استانداردسازي پساب خود مي باشند اما هنوز در اين خصوص كوتاهي مي كنند.
دكتر احتشام فر به صنايع پراكنده نيز اشاره مي كند و مي گويد: در كنار پساب صنعتي و خانگي گاه شاهد ايجاد واحدهاي صنعتي كوچك و پراكنده در بيابان هاي اطراف شهر و حاشيه جاده ها مي باشيم كه نظارت بر آن ها كار مشكلي است و با توجه به گستردگي سفره هاي آب زيرزميني، صنايع پراكنده نيز باعث آلودگي مخازن آب هاي سطحي و زيرزميني مي شوند.
وي به ساير عوامل آلودگي آب اشاره مي كند و مي گويد: واقعيت اين است كه عوامل آلوده كننده آب بسيار زيادند و با كوچك ترين اشتباه ممكن است آب هاي سطحي و زيرزميني آلوده شوند.
به گفته وي ماده اي به نام MPBE كه براي بالا بردن اكتان بنزين از آن استفاده مي شود، به حدي خطرناك است كه يك ليتر از اين ماده در صورت نفوذ به منابع آبي مي تواند ٥٠ ميليون ليتر آب را غيرقابل شرب كند.
وي مي افزايد: همچنين يك ليتر روغن خودرو مي تواند باعث آلوده شدن ١٠ ميليون ليتر آب شود.
رئيس گروه تخصصي بهداشت محيط و حرفه اي خراسان رضوي در ادامه با اشاره به دفع نامناسب زباله مي گويد: دفع نامناسب زباله نيز مي تواند باعث آلودگي منابع آب زيرزميني شود. زباله بايد تفكيك شود خصوصا زباله بيمارستاني. البته شيوه دفن زباله خانگي نيز در برخي مواقع بسيار آلوده كننده است.
وي مي افزايد: گاهي اوقات نيز شاهديم افرادي كه در مجاورت رودخانه ها سكونت دارند، فاضلاب و پساب خانگي خود را مستقيما به رودخانه وصل كرده اند.
دكتر احتشام فر به راه هاي قانوني رفع اين معضل اشاره مي كند و مي گويد: در اين باره قانون داريم اما مهم تر از قانون و برخورد قضايي، فرهنگ سازي، آموزش و اطلاع رساني و مشاركت همگاني است.

وجود نيترات


 

اما بحث وجود نيترات در آب شرب برخي شهرهاي كشور، مسئله اي است كه طي چند سال اخير شديدا ذهن مردم را درگير و آن ها را نگران كرده است.
مدرس مهندسي آب دانشگاه فردوسي مشهد دراين باره به خراسان مي گويد: مهم ترين مسئله اي كه ما درباره آلودگي آب هاي زيرزميني با آن مواجه ايم وجود نيترات در داخل آب است.
دكتر امين عليزاده مي افزايد: به نظر مي رسد بهترين راه كاهش آن نيز اين باشد كه منابع آلوده كننده كاملا مورد نظارت وبازرسي قرار گيرند.
وي مي افزايد: اگر وجود نيترات در آب ثابت شود اين آب مي تواند سرطان زا باشد و همچنين بيماري هاي خوني را نيز به وجود آورد. اگر مواد آلاينده، از نوع آفت كش ها و سموم باشند نيز به نوبه خود مي توانند بر سلامت افراد تاثيرگذار باشند.
عضو هيئت علمي دانشگاه فردوسي مشهد به سيستم اگو اشاره مي كند و مي افزايد: يكي از بهترين روش هاي جلوگيري از آلودگي آب هاي زيرزميني استفاده از سيستم اگوست اما از آن جا كه اين سيستم هنوز به طور كامل در كشور اجرا نشده است با توجه به تامين آب از منابع زيرزميني، فاضلاب و پساب مي تواند به آب زيرزميني نفوذ و آن را آلوده كند.
وي در ادامه مي گويد: يك روش نيز اين است كه فاضلاب از مبدأ تفكيك شود و فاضلاب داراي نيترات را جداگانه نگهداري كرده، اجازه ورود و نفوذ آن را به منابع آب زيرزميني ندهيم كه البته اين سيستم بسيار پرهزينه و گران است و در حال حاضر در سطح جهان در مراحل اوليه طراحي است.
دكتر عليزاده در خصوص راهكارهاي اجرايي در كشورهاي پيشرفته نيز مي گويد: در كشورهاي پيشرفته منابع آب زيرزميني به صورت منظم از نظر شيميايي و كيفي و آلودگي بررسي و آزمايش و منابع آلوده كننده شناسايي و كنترل مي شوند.
وي مي افزايد: همچنين در مناطقي كه چاه هاي آب شرب حفر شده است اجازه فعاليت كشاورزي و دامداري داده نمي شود ضمن اين كه يكي از بهترين اقدامات اين كشورها تهيه نقشه هاي آلودگي است.
اين مدرس مهندسي آب دانشگاه در خصوص اقدام اخير سازمان حفاظت محيط زيست در آغاز بررسي آلودگي آب زيرزميني در ٣٢ منطقه كشور نيز مي گويد: اين اقدام را مي توان به فال نيك گرفت و اين كه در كشور ما منابع آب زيرزميني مورد پايش و آزمايش قرار گيرد كار بسيار مهمي است اما بايد اين كار تداوم داشته باشد ضمن اين كه تنها به همين ٣٢ منطقه اكتفا نكنيم بلكه به مرور تمامي مناطق را مورد آزمايش و بررسي قرار دهيم.
وي مي افزايد: در كشور ما حدود ٦ ميليارد مترمكعب آب از آبخوان هاي زيرزميني برداشت مي شود و بيشتر شهرهاي ما از منابع آب زيرزميني استفاده مي كنند. بنابراين بررسي آلودگي اين منابع بسيار ضروري به نظر مي رسد و اقدام اخير سازمان حفاظت محيط زيست را مي توان به فال نيك گرفت. جالب آن كه خبرها حاكي از بررسي عملكرد سازمان حفاظت محيط زيست براي جلوگيري از آلودگي آب توسط سازمان بازرسي كشور است طبق اين خبرها سازمان بازرسي كل كشور عملكرد سازمان حفاظت محيط زيست را در خصوص جلوگيري از آلودگي آب مورد نقد، بررسي و نظارت قرار مي دهد.

آلودگی آب ها

بنا به گزارش فارس بازرسان سازمان بازرسي كل كشور، برنامه ها، اقدامات و موثر بودن طرح هاي اجرا شده، عوامل مختلف آلوده كننده آب در مناطق مختلف كشور، نحوه اقدام براي جلوگيري از آلودگي آب و نحوه همكاري و تعامل با ساير دستگاه هاي ذي ربط را در خصوص جلوگيري از آلودگي منابع كه از سوي سازمان حفاظت محيط زيست صورت گرفته است مورد بررسي قرار مي دهند.
به هرحال همان گونه كه ذكر شد با توجه به تامين بخش عمده اي از آب شرب از منابع زيرزميني و همچنين با در نظر داشتن اين كه جنگ هاي آينده بر سر آب خواهد بود بررسي، پايش و كنترل منابع زيرزميني و رفع آلودگي آن ها بسيار حائز اهميت است.

 

 

آلودگي آبهاي زيرزميني با فاضلاب

 

 

فاضلابها به دليل دارا بودن مواد آلاينده نظير  مواد مغزي ، ترکيبات آلي پايدار ، چربي و روغن ، پاک کننده‏ها و ....چنانچه بدون تصفيه وارد منابع زيستي شوند آنها را آلوده مي‏کنند . در حقيقت فاضلاب محلول رقيقي است که کليه آبهاي مازاد حاصل از فعاليتهاي حياتي انسان را در بر مي‏گيرد و شامل آبهاي مصرفي ناشي از بهداشت فردي مثل حمام ، شستشوي زمين ، ظروف و لباس و غيره مي‏باشد که 9/99 درصد آن را آب و بقيه يعني 1/0 درصد آن را مواد جامد معلق و محلول تشکيل مي‏دهد .

 

عملاً مي‏توان گفت مهمترين مواد موجود در فاضلاب شامل مواد آلي ، ازت ، فسفر ، کربن ، کلسيم ، منيزيم ، سولفات ، کلرور ، کربنات و بعضاً ترکيبات سنگين و غيره مي‏باشد . عوامل بيماري زا را نيز بايد به اين سياهه اضافه کرد

 

اولين اثر تخليه فاضلابها در منابع آبي ، کاهش اکسيژن محلول و در نتيجه مرگ و مير و يا کاهش موجودات آبزي و احتمالاً پيدايش مواد با بوهاي زننده در اثر اکسيداسيون غيرهوازي است .

 

دفع فاضلاب در کشور به عمدتاً به دو روش دفع روباز و چاه جاذب صورت مي‏گيرد . چنانچه شرايط زمين براي جذب فاضلاب مناسب باشد دفع فاضلاب در زمين امکان پذير است و سيستم چاه جذبي داراي کارآئي نسبتاً خوب و در مواردي کاملاً خوب مي‏باشد . روش استفاده از چاه اگرچه سالها جوابگوي مشکل فاضلاب شهرها و روستاهاي کشور بوده است و به واسطه حجم کم فاضلاب و پائين بودن سطح آب زيرزميني در بسياري از نقاط کشور براي دفع فاضلابهاي خانگي هم از نظر بهداشتي و هم از نظر استفاده مجدد آب يک روش مورد قبول به شمار مي‏رفته است ليکن امروزه اين نوع دفع با توجه به افزايش روزافزون جمعيت و توسعه نسبتاً سريع مناطق مسکوني و افزايش مصرف آب و نوع آلودگيهاي موجود در فاضلاب موجب بروز اشکالات و نارسائيهائي شده است که روز به روز در حال تزايد است و در نتيجه روش سنتي به عنوان روش منسوخ و بدوي جلوه مي‏نمايد . از اشکالات اين روش ، آلودگي منابع آب زيرزميني و بالا آمدن سطح آب زيرزميني مي‏باشد . بطور متوسط هر نفر در روز حدود 110 الي 130 ليتر فاضلاب توليد مي‏کند

 

 

سيستم اگو
اما شايد مهم ترين علت افزايش ميزان آلودگي سفره هاي آب زيرزميني فقدان سيستم اگو در كلان شهرهاي كشور باشد. در حالي كه بسياري از كلان شهرهاي جهان داراي سيستم اگو مي باشند، ٩٨ درصد شهرهاي كشورمان فاقد سيستم انتقال فاضلاب اند.
رئيس مركز سلامت محيط و كار وزارت بهداشت چندي پيش گفت: ٩٨ درصد شهرهاي كشور سيستم جمع آوري فاضلاب ندارند كه موجب ورود فاضلاب شهري به آب هاي سطحي، جوي ها و رودخانه ها و آلودگي محيط و آب آشاميدني مردم مي شود.
احمد جنيدي افزود: ٩٨ درصد شهرهاي كشور سيستم جمع آوري فاضلاب ندارند و در بيشتر آن ها از چاه هاي جذبي براي دفع فاضلاب استفاده مي شود، البته دو درصدي هم كه سيستم جمع آوري فاضلاب دارند، سيستم تصفيه مناسبي ندارند و با ارفاق مي توان سيستم دفع فاضلاب آن ها را پذيرفت.
وي به فارس گفت: در چند شهر از جمله تهران سيستم هاي پراكنده تصفيه فاضلاب وجود دارد ولي در مجموع مي توان گفت سيستم تصفيه كارآمد فاضلاب در كشور نداريم و اين مشكل بزرگ آلودگي آب هاي سطحي و زيرزميني را درپي دارد.

 

 

 

 

 

 

 MTBE و آلودگي منابع آب

 

MTBE(متيل ترسيو – بوتيل اتر) يک ماده آلي    اکسيژن دار است که امروزه در ايران و برخي کشورهاي جهان به صورت گسترده در بنزين بدون سرب استفاده مي شود در ابتداي انتخاب و استفاد ه از اين ماده در سوخت مزاياي زيست محيطي آن مورد توجه بود ولي اکنون پس از گذشت چند سال از مصرف آن در دنيا مشخص شده است که MTBE داراي امکان تاثيرات سوء روي انسان بوده و داراي پتانسيل آلودگي محيط زيست است. ورود MTBE به منابع آب و خاک به روشهاي مختلف انجام مي گيرد .MTBE در خاک بسيار متحرک است و حرکت آن در آب تابع قوانين حرکت آب در خاک است. MTBE مقاومت زيادي به تخريب زيستي دارد و نيمه عمر آن در آب بالاست ، جذب آنها توسط ذرات خاک ضعيف است ،حلاليت بالايي در آب دارد و بسيار متحرک است . اين عوامل باعث حرکت MTBE به سمت آبهاي زير زميني و جمع اين ماده در اين آبها مي گردد و از آنجا که آبهاي زيرزميني در شرب و کشاورزي استفاده دارند با تهديد سلامتي انسان و طبيعت باعث معضلات زيست محيطي مي گردد درحال حاضر USEPA حد مجاز اين ماده در آبهاي آشاميدني راpb 40-20 تعيين کرده است. .
متيل ترسيو يک ماده آلي مصنوعي اکسيژن دار است که پس از اثبات جنبه هاي سوء بهداشتي و زيست محيطي سرب بعنوان جايگزين آن معرفي و امروزه در ايران و برخي از کشوراي جهان بصورت گسترده در بنزينهاي بدون سرب استفاده مي شود.. در ابتداي انتخاب و استفاده از اين ماده در سوخت مزاياي زيست محيطي آن مورد توجه بود که مهمترين آنها افزايش عدد اکتان بنزين،کاهش نشر گازهاي آلاينده منتشر از اگزوز خودرو مانند منواکسيد کربن و ازن ، حذف سرب از بنزين به همراه تاثير بهبود نسبي کيفيت هوا ،توليد آسان و سهولت اختلاط با بنزين مي باشد ولي اکنون پس از گذشت چند سال از مصرف آن در دنيا مشخص شده است که MTBE داراي امکان تاثيرات سوء روي بدن انسان و مضرات زيست محيطي بودند و آلودگي آبها زير زميني از مهمترين جنبه هاي زيست محيطي آن مي باشد . در آمريکا از سال 1997تا 2001 ميلادي دو سيستم تامين کننده نياز آب شرب شهري بخاطر آلودگي MTBE براي اين منظور غير قابل استفاده شدند.در سانتامونيکاي آمريکا حداقل 50 درصد از کل آب شهري که از منابع زيرزميني تامين مي شدبراي شرب غير قابل استفاده گرديد بطوريکه 3/5 ميليون دلار براي جايگزينو تامين آب شرب منطقه هزينه شد.

 

خصوصياتMTBE :
متيل ترسيو بوتيل اتر يک ترکيب آلي با فرمول شيميايي C5H12O مي باشد در دما وفشار استاندارد مايعي بي بيرنگ ،قابل اشتعال و قابل احتراق است . جرم مولکولي آن 88/15بوده و داراي نقطه ذوب 9ـ درجه سانتي گراد ونقطه جوش 53/6- 55/2درجه سانتي گراد مي باشد . چگالي اين ماده0/744-0/758 گزارش شده است . انحلال پذيري MTBE در آب بسيار بالاست 540mg/L گرارش شده است
تاثيرات  MTBEروي سلامت انسان:

انسان از سه طريق خوردن يا آشاميدن ، اشتنشاق وتماس پوستي مي تواند در معرض MTBE  قرار گيرد و سلامتي او تهديد گردد که از اين بين بلع مهمترين راه ورود اين ماده به بدن انسان است و عمدتاً از طريق آشاميدن آب آلوده انجام مي شود، ضمن آنکه استحمام با آب گرم آلوده نيز فراريت آن را افزايش داده و باعث استنشاق اين ماده مي گردد . تاثيرات اين ماده روي بدن به دو قسمت سرطاني و غير سرطاني تقسيم مي شود . به دليل زمان نسبتاً کوتاه از آغاز مصرف گسترده اين ماده تحقيقات ومطالعات کافي براي برسي تاثيرات سرطان زائي در انسان انجام نشده است ولي اين موضوع هنگاميکه حيوانات آزمايشگاهي به صور مختلف در معرض مقادير بالاي  MTBE قرار گرفتند اثبات گرديد. در يک آزمايش در آثر بلعيدن MTBE در موشهاي صحرايي ماده  به مقدار mg 1000 به ازاء هر کيلوگرم وزن بدن در روز طي يک دوره 104 روزهاين موشها به سرطان خون مبتلا شدند وهمين تيمار در موشهاي صحرايي نر در دوره فوق باعث بروز تومورهاي بيضوي در آنها گرديد. طي تحقيقاتي در يک دوره18 ماهه ، استنشاق اين ماده توسط موشهاي صحرايي نر وماده صورت گرفت و خاصيت سرطان زايي MTBE در اين حيوانات آزمايشگاهي مشاهده گرديد . بر همين اساس USEPA اين ماده را در گروه داراي امکانم سرطان زائي قرار داده است . در مورد تا ثيرات غير سرطاني MTBE، از مهمترين وشايعترين عوارض تنفس آندر انسان سردرد ،سرگيجه،تهوع،آلرژي و مشکلات تنفسي مي باشد در آزمايشي روي موش صحرايي با بلعيدن mg  70 به ازاء هر کيلوگرم وزن بدن در روز تاثيري مشاهده نشد واز mg  100 به ازاء هر کيلوگرم وزن  بدن در روزعوارض آن مشاهده گرديد. براي ارزيابي صحيح از سميت اين ماده بر روي آنسان نياز به مطالعات وتحقيقات بيشتري مي باشد . ضمن آنکه در مواردي مانند تاثير روي ژنتيک ،توليد مثلو رشد اطلاعات بسيار محدود است .