آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل و ضرورت جابجایی آنها

آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل و ضرورت جابجایی آنها

(نمونه موردی: روستاهای واقع در امتداد گسل شمالی میشو)

دکتر داود مختاری  استادیار گروه پژوهشی جغرافیا، دانشگاه تبریز

 

چکیده

گسل شمالی میشو با جهت شرقی  غربی در دامنۀ شمالی تودۀ کوهستانی میشوداغ آذربایجان )شمالغرب

ایران) کشیده شده است . مطالعات انجام شده روی عملکرد این گسل و شاخه های فرعی آن نشانگر فعال بودن آنهاست. گسل مزبور واحدهای زمین شناختی و توپوگرافیکی دامنۀ شمالی میشو را از هم جدا نموده و از این طریق نه تنها نقش مؤثری در مکان گزینی روستاهای واقع در مسیر یا مجاورت گسل)گلجار، محبوب آباد، انامق،عیش آباد، پیربالا، ارلان، باغلار، سرخه، گزافر و زنجیره ( داشته، بلکه فعالیت آن مشکلاتی ر ا نیز برای ساکنین این روستاها فراهم آورده است. در این تحقیق سعی شده است با استفاده از داده های حاصل از مطالعات میدانی و اسناد و مدارک کتابخانه ای، میزان آسیب پذیری هریک از این سکونتگاه ها از فعالیت گسل با توجه به ویژگیهای زمین شناختی ، ژئومرفولوژیکی، توپوگر افیکی، و نوع مصالح بکار رفته در ساختمان ها مورد بررسی ومطالعه قرار گیرد. نتایج تحقیق نشان می دهد که مهم ترین خطر تهدیدکنندۀ روستاهای واقع در مسیر یا مجاورت گسل شمالی میشو و شاخه های فرعی آن، خطر فعالیت های احتمالی گسل و لرزش های حاصل از آن است

عوامل دیگری از قبیل نامناسب بودن ساخت و سازها، مقاومت کم مصالح بکار رفته در ساختمان ها و عمر زیادآنها، استقرار بر روی عناصر منفصل و نامقاوم، شیب زیاد و خطر سیالی شدن مواد سازندۀ نشستگاه روستاها وبالاخره ناپایداری دامنه های مشرف به روستاها و خطر حرکات توده ای، آسیب پذیری این روستاها را تشدید میکند. بر این اساس، توجه به عوامل ژئومرفولوژی و تأثیر پدیده های مرفوژنیک در تصمیم گیری هایی که منجربه تهیۀ طرح های عمران روستایی می شود، ضرورت دارد.

مقدمه

مشکل خطرات طبیعی از دیرباز گریبانگیر بشر بوده و همیشه قسمتی از تاریخ زندگی بشری را تشکیل داده است . درجهان امروزی، فاصلۀ بین یافته های علوم بشری و توانایی آنها برای حفظ جان و مال مردم روز به روز افزایش می یابد وخشم طبیعت همچنان به قلع و قمع خود ادامه می دهد . علوم، خود نیز در افزایش این خطرات تا حدودی سهیم اند واشکال جدیدی از خطرات را با جلوه هایی تازه که ناشی از بکارگیری ناصحیح فناوری می باشد، ایجاد نموده.نقش مطالعات ژئومرفولوژیکی و تهیۀ نقشه های ژئومرفولوژی ویژه در عمران روستایی نیز بسیار مهم است ولی دراکثر موارد درتصمیم گیریهایی که منجربه تهیۀ طرحهای عمران روستایی می شود، عوامل ژئومرفولوژی و تأثیر پدیده های مرفوژنیک به فراموشی سپرده شد ه و مورد توجه قرار نمی گیرد . در سایۀ چنین مطالعاتی زمین های پایدار و ناپایدارو نحوۀ بی ثباتی آنها با مکانیسم های مؤثر مشخص می شود (رجایی 1373 ، ص 61)

گسل شمالی میشو با جهت شرقی  غربی در دامنۀ شمالی میشوداغ آذربایجان واقع شده است و مسیر آن از نظر

ناپایداری های دامنه ای و پدیده های ژئومرفولوژیکی دارای ویژگی های خاصی است که بنظر می رسد ارتباط مستقیمی با عملکرد این گسل و شاخه های فرعی آن دارد . از دیدگاه زمین ساخت جهانی ،منطقۀ مورد مطالعه روی کمربند زلزله خیز مدیترانه – آسیا واقع شده است که حدود 15 % زلزله های بوقوع پیوسته در جهان مربوط به آن است )مونرو و وایکاندر 2001 ، ص178 ) منطقۀ مورد نظر از نظر پهنه بندی خطر نسبی زلزله نیز در محدودۀ خطر بالا قرار دارد (پورکرمانی و آرین 1376 )(شکل شماره 1)

اهمیت و ضرورت انجام چنین تحقیقی از این حیث است که حدود ده روستا (گلجار، محبوب آباد، انامق، عیش آباد،پیربالا، ارلان، باغلار، سرخه، گزافر و زنجیره) درست در مسیر گسل و یا در شعاع نیم کیلومتری آن قرار گرفته اند .

اساسی ترین اقدام برای جلوگیری از این خسارات، آگاهی ازکم وکیف ساختار زمین شناسی منطقه ب ه ویژه ساختارتکتونیکی آن می باشد.

در این تحقیق سعی شده است تا میزان آسیب پذیری هر یک از این سکونتگاه های روستایی با توجه به ویژگی های زمین شناختی، ژئومرفولوژیکی، توپوگرافیکی و نوع مصالح بکار رفته در ساختمان ها مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.

روش تحقیق

بررسی های میدانی وضعیت ژئومرفولوژیکی استقرارگاه های روستایی و مصاحبه با ساکنین روستاها در مورد پیشینۀزلزله در منطقه، مرحلۀ اصلی این تحقیق بشمار می آید . اطلاعات حاصل از مطالعات میدانی، با داده های نقشه های توپوگرافی و زمین شناسی وعکس های هوایی منطقه و همچنین جایگاه زمین ساختی منطقه و سابقۀ لرزه خیزی آن مطابقت داده شده و آسیب پذیری روستاهای منطق ه از هر کدام ازعوامل تهدید کنندۀ محیطی مرتبط با فعالیت گسل ها مورد ارزیابی قرار گرفته است . با توجه به این که امکان ذکر ویژگی های همۀ روستاها درقالب این مقاله مقدور نبود، لذا ویژگی های سه روستایی، که هرکدام از یک بخش دامنۀ شمالی میشو بوده و نمایانگر سه دسته ازروستاهای واقع در مسیر یا مجاورت گسل شمالی میشو هستند، به همراه تصاویر و اشکال شماتیکی تهیه شده از آنها ذکر شده است.

آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل و ضرورت جابجایی آنها

ویژگی های کلی سکونتگاه های منطقه

گسل شمالی میشو ساختارهای زمین شناسی و واحدهای توپوگرافی منطقه را از هم جدا کرده است )شکل شماره 2) هر کدام از این ساختارها و واحدها امکانات به خصوصی را برای ساکنین منطقه فراهم می آورند که خواسته یا ناخواسته در جایگزینی سکونتگاه ها تأثیر بسزایی داشته است.

وجود رسوبات میوسن (تناوبی از مارن،شیل، ماسه سنگ و کنگلومرا ) با ترکیبات نمکی و گچی در لابه لای آنها،

نقش مهمی در موقعیت روستاها داشته است . معاش اکثر اهالی منطقه ازطریق دامداری تأمین می شود و اهالی برای امرار معاش وچرای دام های خودنیاز به چراگاه داشته اند: آنچه که دامنه های متشکل ازرسوبات میوسن به ویژه درمیشو شرقی، ازآن بی بهره است.

هستۀ مرکزی کوهستان در میشو شرقی دارای چراگاه هایی بسیار خوب و منابع آبی سرشار و شیرین است ، ولی توپوگرافی دامنه ها بسیار خشن بوده و زمین های مسطح کمتر بچشم می خورد . از سوی دیگر ، مردم برای ارتباط با سایر مراکز سکونتی واقع در دشت مرند سعی داشته اند تا روستای خود را در نزدیک ترین فاصله از آنها بنا کنند . مجموعۀ این عوامل موجب شده تا روستائیان محل تلاقی این واحدها را که درست منطبق با مسیرگسل شمالی میشو )شکل شمارۀ 2) است، انتخاب کنند. روستاهای گلجار، عیش آباد، پیربالا و ارلان از آن جمله هستند.

در میشو غربی روستاها نه در داخل دره ها ، بلکه در دهانۀ حوضه ها و محل تلاقی دشت و کوهستان، منطبق بر مسیر گسل شمالی میشو جای گرفته اند (شکل شمارۀ 2 )تا هم از چراگاه های واقع در جنوب گسل بهره مند شوند و هم ازمنابع آب منطقه برای کشاورزی در واحد دشت استفاده نمایند . روستاهای زنجیره، گزافر، سرخه و باغلار در این ردیف قرار می گیرند.

به دلیل گستردگی رسوبات پلیو - کواترنری )کنگلومرای نیمه متراکم ) در شرق میشو و وجود زمین های حاصلخیز و دسترسی به مناب ع آب ، دو روستای محبوب آباد و انامق در فاصله ای بیشتر نسبت به سایر روستاها از مسیر گسل )شکل شمارۀ 2 )در روی واحد فلات جای گرفته اند که روستای محبوب آباد در این موقعیت هم، بر روی یکی از شاخه های مهم گسل شمالی میشو قرار گرفته است( شكل شماره 2:گسل F2)اکثر مردم این دو روستا به کشاورزی اشتغال دارند.

روستاهای واقع در مسیر گسل شمالی میشو با جمعیتی بالغ بر 11250 نفر و تعداد 1850 واحد مسکونی عمدتاً درروی خط گسل و یا درشعاع حداکثر سه کیلومتری )روستای انامق ( آن قرارگرفته اند )جدول شمارۀ 1 ).

به دلیل زیاد بودن شیب دامنه ها و وجود ناپایداری های دامنه ای از جمله لغزش، ریزش و سقوط قطعه سنگ ها، ساکنین منطقه خانه های خود را اکثراً در دره های رودخانه ای و بر روی تراس های آبرفتی دو سوی رودخانه و یا یکی از تراس های آن بنا نموده اند. روستاهای گلجار، محبوب آباد، عیش آباد، پیر بالا، سرخه و زنجیره از جملۀ این روستاها هستند. چهار روستای دیگر منطقه بر روی نهشته های کواترنری منطقه استقرار یافته اند . مواد سازندۀ زیربنای همۀ روستاها عناصر منفصل )مخلوطی ازرس، ماسه، قلوه سنگ ودر مواردی قطعه سنگ ( است )جدول شمارۀ 1 ) شیب محل استقرار روستا ها نیز در مجموع زیاد است؛ به طوری که در روستای عیش آباد این مقدار به 28 % می رسد.

 

آنچه در بازدیدهای میدانی بیش از همه نظر محقق را جلب کرد، وجود آثاری از محل قدیمی روستاها نسبت به محل فعلی (بنا به گفتۀ اهالی محلی ( بود که خود نشانگر عملکرد احتمالی خطرات طبیع ی از قبیل زلزله و ناپایداری های دامنه ای در گذشته های نه چندان دور است . اکثر سالخوردگان منطقه وقوع زلزلۀ شدید سلماس در اردیبهشت 1309 )ذکاء1368، ص( 161 را به یاد می آورند و به گفتۀ آنان حدود یک هفته لرزش ها ادامه داشته و مردم منطقه در بیرون از خانه های خود شب را بسر می برده اند . سیمای فعلی بیشتر روستاهای مورد مطالعه نیز در همان نگاه اول بسیار آسیب پذیر می نماید و مجموعۀ شرایط جغرافیایی و زمین شناسی و نوع مصالح ساختمانی بکار رفته، همگی دلالت بر آسیب پذیری این روستاها به ویژه هنگام زلزله می باشد.

نام روستا	تعداد جمعیت	تعداد واحد مسکونی	نوع مصالح مساکن ( به ترتیب اولویت)	فاصله از خط گسل )به متر)	محل گسل نسبت به روستا	شیب زمین(%)	نشستگاه روستا
گلجار	582	103	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	150	بالادست و یک گسل فرعی از پائین دست	20	تراس های آبرفتی دو سوی رودخانۀ گلجار چای متشکل از رس، ماسه و،قلوه سنگ و قطعه سنگ
انامق	1744	251	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	3000	بالادست	9	نهشته های کواترنری (رس ، ماسه و قلوه سنگ)
محبوب آباد	1499	231	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	از گسلF1 1600 و بر روی  گسل F2	از بالادست گسلF1 واز پائین دست گسل F2	10 -15	تراس های آبرفتی دو سوی رودخانۀ ماهبابا چای )عمدتا در روی تراس غربی( متشکل از رس، ماسه و ،قلوه سنگ و قطعه سنگ
عیش آباد	423	79	خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و چوب، آجر و تیر آهن	0	پائین دست	28	تراس آبرفتی غرب رودخانۀ عیش آبادچای متشکل ازرس، ماسه و،قلوه سنگ و قطعه سنگهای بزرگ
پیر بالا	983	191	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	0	پائین دست	23	تراس آبرفتی غرب رودخانۀ پیربالاچای متشکل از رس، ماسه و،قلوه سنگ و قطعه سنگ
ارلان	2176	389	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	200	پائین دست	7	نهشته های کواترنری متشکل از رس ، ماسه و قلوه سنگ
باغلار	-	-	خشت و گل، خشت و چوب، سنگ و چوب، آجر و چوب	1300	بالا دست	20	نهشته های کواترنری متشکل از رس ، ماسه و قلوه سنگ و قطعه سنگ
سرخه	421	70	خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و چوب، آجر و تیرآهن	0	پائین دست	16	تراس های آبرفتی دو سوی رودخانۀ کت چای)عمدتا درروی تراس غربی( متشکل از رس، ماسه و قلوه سنگ
گزافر	644	91	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	900	بالادست	5	نهشته های کواترنری متشکل از رس ، ماسه و قلوه سنگ و قطعه سنگ
زنجیره	2526	395	آجر و چوب، خشت و گل، خشت و چوب،سنگ و چوب، آجر و تیر آهن	0	پائین دست	10-15	تراس های آبرفتی دو سوی رودخانۀ زنجیره چای (عمدتا در روی تراس غربی) متشکل از رس، ماسه و، قلوه سنگ و قطعه سنگ

جدول 1- ویژگی های عمومی سکونتگاه های واقع در مسیر گسل شمالی میشو

روستای عیش آباد )میشو شرقی(

این روستا بر روی تراس غربی رودخانۀ عیش آبادچای جای گرفته است)شکل شمارۀ( 3 و به دلیل شیب زیاد سطح تراس، خانه های روستایی به صورت پلکانی بر بالای یکدیگر قرار گرفته اند )شکل شمارۀ 4: الف(. عناصر سازندۀ این تراس، عناصر منفصل از قبیل رس ، ماسه، قلوه سنگ و بعضا تخته سنگهای بزرگ به ابعاد بیش از یک متر هستند )شکل شمارۀ 4: ب ( سطح تراس که روستا در یال مشرف به رودخانۀ آن واقع شده، دارای یک لایۀ پوششی ضخیم و سخت ازجنس آهک است که عناصر منفصل زیرین را از فرسایش محافظت می کند . گسل شمالی میشو از بخش شمالی این روستا عبور می کند و اکثر خانه های واقع دراین بخش به صورت مخروبه هستند )شکل شمارۀ 5) دامنه های واقع درمجاورت روستا در شمال گسل شمالی میشو که از جنس رسوبات میوسن هستند به شدت ناپایدارند و در فصول مرطوب سال لغزش های متعددی در شعاع 500 متری روستا رخ می دهد ؛ به طوری که حتی طی بازدیدهای میدانی )دراردیبهشت 1383 ) نمونه هایی از این پدیده در محل دیده شد که یکی از آنها تخریب جادۀ روستا )شکل شمارۀ 6: الف( ودیگری تخریب کانال آ بیاری روستا را بدنبال داشت . سایر دامنه های مشرف به روستا در جنوب گسل از جنس سنگهای آذرین هستند که پدیدۀ غالب ناپایداری در آنها ریزشهای سنگی است . تراس آبرفتی که روستا بر روی آن استقرار یافته نیز بر روی همین سنگهای آذرین قرار گرفته است . مجاورت با گسل فعال شم الی میشو، سست بودن عناصرآبرفتی زیرروستا، شیب زیاد )متوسط( 28 % و نامناسب بودن شیوه ساخت و ساز و مصالح ساختمانی به کار رفته در واحدهای مسکونی )شکل شمارۀ 6: ب و پ( این روستا را به صورت آسیب پذیرترین روستا از خطرات طبیعی از قبیل زلزله درآورده است.

آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل

 

 

شکل 5- موقعیت روستا نسبت به خط گسل و به خانه های مخروبۀ واقع در روی خط گسل که محدودۀ آن مشخص شده است، توجه شود.

 

شکل 6- الف( ناپایداری زمین )لغزش( موجب تخریب و تهدید راه روستای عیش آباد شده است. ب( ترکیدگی دیوار در اثر ناپایداری زمین و مصالح ساختمانی نامقاوم و پ( تصویری از یک خانه در مجاورت گسل، تعدد ستون های چوبی نشان از ناپایداری منطقه و مقاومت کم خانه ها در مقابل آن دارد.

روستای ارلان )میشو میانی(

این روستا بر روی نهشته ه ای کواترنری که به وسیلۀ رودخانۀ ارلان چای برجای گذاشته شده، قرار گرفته است .امروزه این رودخانه در دره ای عمیق )بیش از سی متر( در جنوب این روستا جاری است و در واقع مسیر خودرا تغییر داده است. مواد سازندۀ این نهشته ها از عناصر منفصل از قبیل رس، ماسه و قلوه س نگ است که به صورت پوششی بر روی قدیمی ترین تشکیلات منطقه )رسوبات پرکامبرین ( قرار گرفته اند )شکل شمارۀ 7)گسل شمالی میشو از شمال این روستا و از فاصلۀ 200 متری آن می گذرد )شکل شمارۀ 8: الف( از نظر توپوگرافی نشستگاه این روستا بخشی از فلات میانی دامنۀ شمالی  میشو داغ است که وجود استوک گچی قلعه سی ، نقش عمده ای درشکل گیری آن داشته است )خیام

و مختاری 1380 ، ص 53 ) نامقاوم بودن نهشته ها موجب شده تا رودخانه ها بستر خود را به عمق ببرند و این مسئله در محل انطباق رودخانه ها با مسیر گسل شدیدتر است و به تبع از آن ناپایداریها ی دامنه ای نیز شدت دارد )شکل شمارۀ 9)نکته قابل توجه در مورد این روستا احداث سد خاکی دربالا دست روستا است که پس از آبگیری موجبات ناپایداری بیشتر نشستگاه روستا و تخریب برخی از خانه های روستایی را بدنبال داشته است . در فصول مرطوب سال نهشته های زیرین روستا به دلیل نفوذپذیری از آب اشباع می شوند که وقوع یک زلزله می تواند آنها را به حالت سیال در آورده وحرکات توده ای را به همراه داشته باشد. مصالح ساختمانی بکار رفته در واحدهای مسکونی روستا نیز عمدتاً از مصالح بومی بوده و استحکام کافی را ندارند )شکل شمارۀ 8:ب(

شکل 7- مقطعی از موقعیت زمین شناسی و ژئومرفولوژیکی روستای ارلان

 

این روستا در منتهی الیه شرق منطقۀ مورد مطالعه و درجنوب گسل شمالی میشو واقع شده است . نشستگاه روستا برروی نهشته های آبرفتی رودخانۀ زنجیره چای می باشد که ضخامت آن دربرخی قسمت ها به بی ش از چهل متر می رسد.این نهشته ها خود بر روی رسوبات میوسن بر جای گذاشته شده اند(شكل شماره 10)

بررسی وضعیت ژئومرفولوژیکی روستا نشان می دهد که:

(1تشکیل یک مخروط افکنۀ تودرتو ) تلسکوپی(درپائین دست گسل )خیام و مختاری1382 ) و در امتداد رودخانۀ زنجیره چای و نیز بریده شدن رسوبات کواترنری نشان از شدت عمل تکتونیک در این بخش از میشو غربی نسبت به سایرقسمت ها دارد.

2)وجودرسوبات میوسن و انطباق شیب لایه ها و شیب توپوگرافی در دامنه های مجاور روستا ناپایداری های دامنه ای مثل لغزش به ویژه در فصول مرطوب سال را بدنبال دارد )شکل شمارۀ 11 : الف(

3)بخشی از دامنه های واقع در غرب روستا متشکل از برش های آتشفشانی، توف و کنگلومرا است که اثرهوازدگی موجب سقوط قطعه سنگ ها می شود )شکل شمارۀ 11 : الف(

 

آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل

بحث و نتیجه گیری

لرزش زمین اولین علامت وقوع یک زلزله است و یکی از مهم ترین عوامل مؤثر در شدت تکان های زلزله ونوع مواد سازندۀ زیرین منطقۀ مورد نظر می باشد . ساختمان های ایجاد شده بر روی سنگ ما در مقاوم نسبت به ساختمان های واقع بر روی مواد نامتراکم و نامقاوم از قبیل نهشته های سطحی اشباع از آب و مواد پرشده به وسیلۀ انسان،خسارات کمتری را متحمل می شوند )مونرو و وایکاندر 2001 ، ص( 189 ساختمان های واقع برروی ساختارهای با فشردگی کم و مواد اشباع از آب لرزش های طولانی تر و نوسان های بزرگتری از امواج Sرا نسبت به سنگ مادر

فشرده تجربه می کنند (شکل شمارۀ 12 ) در مجموع رسوبات پرشده و اشباع از آب میل به سیالیت داشته و همانند یک مایع عمل می کنند : فرآیندی که از آن تحت عنوان سیالی شدن  یاد می شود . در این فرآیند به هنگام وقوع لرزش ، پیوند میان دانه های سازندۀ رسوبات از بین رفته و زمین شروع به حرکت می کند )گودی 2004 ، ص 624)

- گسل شمالی میشو در ردیف گسلهای فعال قرار دارد )اسدیان و همکاران 1373 ، ضمیمۀ نقشه – جعفرخانی-5  1374مختاری 1379 ، ص  73 و 1380 ص 811 و 1381 ، الف: ص 198 و ب: ص 68 ، حسامی و همکاران 1375)

طبق آمارهای موجود طی 88 سال اخیر، زلزله های متعددی که کانون آنها در 33 تا 39 کیلومتری اعماق زمین بوده و 3/2تا 4/5 ریشتر بزرگی داشته، در منطقه اتفاق افتاده است )نوری 1376 ؛ سایت اینترنتی پژوهشگاه بین المللی زلزله ) (شکل

شمارۀ 2)ساکنین سکونتگاه های منطقه نیز بدون آگاهی از وجود چنین وضعیتی، مراکز کوچک و بزرگ سکونتگاهی ازچنین مناطقی با عنوان «مخاطرات محیطی » را در مجا ورت این گسل ایجاد نموده اند) . اسمیت 1992 ، ص 122 در کتاب مناطق مسئله دار برای ساخت و ساز یاد می کند.)

بر اساس یافته های تحقیق، آسیب پذیری روستاهای منطقه باید از دو دیدگاه مد نظر قرار گیرد:

-1 فعال بودن گسل شمالی میشو و تحمیل خسارات جبران ناپذیر در صورت فعالیت آن؛

-2 ویژگی های زمین شناختی و ژئومرفولوژیکی نشستگاه روستاها و همچنین ویژگیهای خانه های روستایی از نظرنحوۀ ساخت و ساز و نوع مصالح بکار رفته در آنها.اکثر روستاهای مورد مطالعه بر روی تراسهای رودخانه ای متشکل از عناصر منفصل قرار گرفته و با توجه به شیب زیاد و مجاورت با رودخانه و در نتیجه اشباع لایه های زیرین آنها، در فصول مرطوب سال وقوع پدیدۀ سیالی شدن دوراز انتظار نیست )شکل شمارۀ 13 )همچنین با توجه به ماهیت مواد سازندۀ دامنه های مشرف به روستاها که عمدتا ازرسوبات میوسن و برش های ولکانیکی پلیوسن هستند، امکان وقوع حرکات توده ای در آنها وجود دارد . چنین پدیده هایی در حالت معمولی نیز در منطقه شایع است، ولی نگرانی زمانی بیشتر می شود که مناطق مستعد برای این گونه فرآیندها تحت تأثیر شوک های حاصل از زمین لرزه قرار گیرند که بدون شک تعداد و گستردگی آنها بسیار بیشتر ازحالات معمولی خواهد بود . حال اگر عوامل دیگر از قبیل نامناسب بودن ساخت و سازها و نامقاوم بودن مصالح بکاررفته در واحدهای مسکونی نیز بدان افزوده شود، ابعاد فاجعه بسیار بیشتر از این خواهد بود.

شکل شماره ( 14 ) جایگاه هریک از سکونت گاه های منطقۀ مورد مطالعه را از نظر آسیب پذیری از عوامل مختلف زمین شناختی، ژئومرفولوژیکی، توپوگرافیکی و تکتونیکی نشان می دهد . بر اساس این شکل، مهم ترین خطرتهدیدکنندۀ روستاهای واقع در روی یا مجاورت گسل شمالی میشو و شاخه های فرعی آن، خطر فعالیت های احتمالی گسل و لرزش های حاصل از آن است و عوامل دیگری از قبیل نامناسب بودن ساخت و سازها، مقاومت کم مصالح بکاررفته در ساختمان ها و عمر زیاد آنها، استقرار برروی عناصر منفصل و نامقاوم، شیب زیاد و خطر سیالی شدن نشستگاه روستاها و بالاخره ناپایداری دامنه های مشرف به روست اها و خطر حرکات توده ای، آسیب پذیری این روستاها را تشدید می کند. از میان روستاهای منطقه، روستاهای انامق، گزافر و باغلار از موقعیت بهتری نسبت به بقیۀ روستا ها برخوردارند.

 

منابع و ماخذ

-1 اسدیان وهمکاران ( 1373 )، نقشۀ زمین شناسی به مقیاس مرند، سازمان زمین شناسی کشور.

-2 پورکرمانی، محسن و آرین، مهران ( 1376 )، سایزموتکتونیک لرزه زمین ساخت، شرکت مهندسی مشاوردزآب.

-3 جعفرخانی، علی ( 1374 )، بررسی پترولوژی و ژئوشیمی توده های گرانیتوئیدی جنوب غرب مرند و سنگ های مجاور با نگرش به پتانسیل کانی سازی آن )در محدودۀ روستاهای محبوب آباد، پیربالا و عیش آباد ( پایان نامۀکارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم، دانشگاه تبریز.

-4 حسامی، خالد .،کارخانیان،آرکادی و جمالی ، فرشاد ( 1375 )، گزارش مقدماتی شناسایی تعدادی از گسلهای فعال منطقۀ آذربایجان، مؤسسۀ بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله.

-5 خیام، مقصود و مختاری کشکی، داود ( 1380 )، استوک گچی قلعه سی و اثر آن در مورفولوژی دا منه های اطراف آن: مجله فضای جغرافیایی، شمارۀ 3. صفحۀ 54-41، دانشگاه آزاد اسلامی اهر

-6 خیام، مقصود و مختاری، داود ( 1382 )، ارزیابی عملکرد فعالیت های تکتونیکی براساس مرفولوژی مخروط افکنه ها (مورد نمونه : مخروط افکنه های دامنۀ شمالی میشو داغ ). پژوهش های جغرا فیایی، شمارۀ 44 ، صص1- 10

-7 ذکاء، یحیی ( 1368 )، زمین لرزه های تبریز، انتشارات کتاب سرا، تهران.

-8 رجایی، عبدالحمید ( 1373 )، کاربرد ژئومورفولوژی درآمایش سرزمین و مدیریت محیط، نشرقومس، تهران.

-9 سایت اینترنتی پژوهشگاه بین المللی زلزله به آدرس اینترنتی www.iiees.al.ir/index.html

-10 ظاهری،محمد ( 1378 )، بررسی وضع مسکن در سکونتگاه های روستایی دامنه های شمالی و جنوبی کوه میشو، مرکز پژوهش های جغرافیایی، دانشگاه تبریز.

-11 مختاری، داود ( 1379 )، آسیب پذیری سکونتگاه های واقع در مسیر خطوط گسل و عمران روستایی . مجله مسکن و انقلاب( پاييز وزمستان)صفحه70-  74

-12 مختاری، داود ( 1380 )، گسل شمالی میشو و نقش آن در مورفولوژی دامنۀ شمالی میشوداغ )آذربایجان – ایران)، مجموعه مقالات دومین کنفرانس زمین شناسی و محیط زیست ایران، جلد دوم،-)، صفحه 813- 801دانشگاه تربیت مدرس.

-13 مختاری ، داود ( 1381 )، الف: عوامل مؤثر در گسترش و تکامل مخروط افکنه های کواترنری در دامنه شمالی میشوداغ )آذربایجان- ایران ( و ارزیابی توان های محیطی آن . پایاننامه دورۀ دکتری ، دانشکده علوم انسانی واجتماعی دانشگاه تبریز.

-14 مختاری، داود ( 1381 )، ب : نقش فعالیت های تکت ونیکی در تکامل مخروط افکنه های دامن ۀ شمالی میشو داغ ،شمال غرب. فضای جغرافیایی، شمارۀ 5

-15 نتایج سرشماری عمومی نفوس ومسکن شهرستان مرند ( 1375 )، شناسنامۀ آبادی های کشور، شمارۀ6-10

16 - نوری، زهرا ( 1376 )، بررسی خواص دینامیکی زلزله های ایران. مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، تهران.

17-Goudie,A.S.,(2004).Encyclopedia of geomorphology.Routledge pub. Vol.2

18-Monroe,J.S.,Wicander,R.,(2001).The changing earth, Exploring geology and

evolution.Brooks/ Cole Pub.

19-Smith, K.,(1992).Environmental hazards: Assessing risk & Reducing disaster.

Routledge, Pub.