مباحث ومطالب زمین شناسی , هیدرولوژی , زمین شناسی نفت , تصاویر میکروسکوپی از کانی ها و...

کربنیفر

کنیبیر (Conybear) در سال ۱۸۲۲ چینه های زغالدار انگلستان را به نام کربنیفر نامیده است. طول عمر این دوره از ۳۶۵ تا ۲۹۰ میلیون سال قبل است. رسوبات مربوط به این زمان در آمریکا به نام دورههای میسیسیپین و پنسیلوانین نامگذاری شده است.

کنیبیر (Conybear) در سال ۱۸۲۲ چینه های زغالدار انگلستان را به نام کربنیفر نامیده است. طول عمر این دوره از ۳۶۵ تا ۲۹۰ میلیون سال قبل است. رسوبات مربوط به این زمان در آمریکا به نام دورههای میسیسیپین و پنسیلوانین نامگذاری شده است. وجود لایههای زغالدار بیانگر آن است که آب و هوای این دوره گرم و مرطوب بوده است. در نتیجه آب و هوای مناسب جنگلهای انبوه بوجود آمد. بر اثر بارش فراوان و جاری شدن سیلابهای عظیم قطعات خرد شده درختان بوسیله جریان آب در مناطق مختلف تجمع پیدا کرده و سپس به صورت زغال در آمده است. چون گیاهان کربنیفر در آمریکای شمالی ، سپری ، اروپا و آسیا کاملا شبیه میباشند، لذا میتوان نتیجه گرفت که اختلاف آب و هوایی در تمام سطح زمین وجود نداشته است.

تقسیمات کربنیفر :
کربنیفر زیرین:
کربنیفر زیرین شامل اشکوبهای تورنزین (Tournaisian) و ویزئن (Visean) میباشد.
اشکوب تورنزین:
نام آن از شیلهای ناحیه تورنی در بلژیک گرفته شده است.
اشکوب ویزئن: شامل آهکهای االیتی براکیوپوددار و نامش از ناحیه ویزه (Vise) مشتق شده است.
کربنیفر بالایی :
کربنیفر بالایی شامل اشکوبهای نامورین ، وستفالین و استفانین میباشد.
اشکوب نامورین (Namurian) :
از رسوبات زغالدار حوضه نامور (Namar) در آردن بلژیک مشتق شده است و رخسارههای آن شیلهای رسی و لایههای زغالی است.
اشکوب وستفالین:
(Westfalian)
این اشکوب در حوضه فرانسه -بلژیک شامل رسوبات گونتاتیتدار (Goniatite diadema) است.
اشکوب استفانین:
(Stephanian)
به زمینهای زغالدار ناحیه سنت اتین در فرانسه اطلاق گردیده است.
فسیلهای دوره کربنیفر :
همانطور که اشاره شد رشد و توسعه گیاهان در دوره کربنیفر به حداکثر رسید. گیاهان بازدارنده و نهانزادان آوندی در رسوبات زغال سنگی کربنیفر بر جای مانده است.
مهمترین گروههای نهانزادان آوندی عبارتند از:
پکوتپه ریس که از سرخس های حقیقی هستند. در این گیاهان رگبرگ وسط به خوبی نمایان و رگبرگهای اطراف ساده بوده و یا دستههای سه تایی را تشکیل میدهند. نوروپتریس قد آن بزرگ و برگهای آن نیز ممکن است به چندین متر برسند. برگچهها شبیه به قلب و رگبرگهای طرفین دو شاخه هستند. اسفنوپتریس ، برگهای آن مضرس و گل آذین نیز دارای کیسههای گرده است. لیپید و داندرونها و سی ژیلاریا از گیاهان تنومند دیگری هستند که در کربنیفر ظاهر شدند. کوردائیتها ، از بازدانگانی هستند که در کربنیفر شناخته شدهاند، ارتفاع این درخت تا ۴۰ متر میرسیده است.
علاوه بر فسیلهای گیاهی ، براکیوپودها ، کرینوئیدها و بریوزوئرها نیز از فسیلهای مهم این دوره به شمار میروند. فوزولینها یکی از میکروفسیلهای شاخص این دوره هستند. بعضی از موجودات از جمله مرجانها، تابولاتا و استرماتوپوروئیدها که در دورههای قبلی قسمت مهمی از ریف های مرجانی را تشکیل میدادهاند در کربنیفر ناپدید شدند. از تعداد تریلوبیتها نیز در این دوره کاسته شده است.
حدود دوره کربنیفر :
حد زیرین سیستم کربنیفر با رسوبات دونین بطور ممتد توسط رسوبات دریایی مشخص است و از نظر بیوستراتی گرافی به نامه تصمیم کنگره بین المللی چینه شناسی کربنیفر (سال ۱۹۳۵) ظهور گونیاتیتی به نام Gattendorfa Sabinvoluta مشخص قاعده کربنیفر است، ولی به نظر میرسد که بهترین مقطع معرف مرز دونین - کربنیفر در حوضه رسوبی دینان در اروپای غربی واقع است. حدود دونین - کربنیفر با مطالعه میکروفسیلهای شاخص از قبیل فرامنیفرا و مخصوصا کنودونتها نیز امکان پذیر است. حد فوقانی این دوره نیز با میکروفسیلهای شواژرین و دو کفهای پالئودونتا شناخته شده است.
کوهزاییهای مهم از کربنیفر:
در این دوره جنبشهای کوهزایی مهمی بوقوع پیوسته و در نتیجه آن رشته کوههای هرسینین تشکیل گردیده است. این رشته کوهها از آمریکای شمالی تا نواحی اورال کشیده شده است. این کوهزایی باعث تغییرات مهمی در موجودات زنده گردیده است. چرخه کوهزایی فوق دارای دو جهت است، یکی در جهت شمال غرب - جنوب شرق به نام آرموریکن (Armorican) و دیگری جنوب غربی - شمال شرقی به نام وارسیک (Varisque) و هر دو روی هم به نام آرموواریسک معروفند

 

+ نوشته شده در  یکشنبه نهم دی 1386ساعت 16:34  توسط مهدی داودی(کارشناس ارشد چینه فسیل) | 

مقدمه

بنابر مطالعات تاریخی هسته‌های اصلی شکل‌گیری نخستین تمدن‌های بشری در کنار منابع آبی بوده‌اند و از این دست تمدن‌ها کم نیستند و می‌توان به تمدن‌های بین‌النهرین و ماوراالنهر و تمدن‌های حاشیه‌ی رودخانه‌های نیل و سند و گنگ اشاره کرد.

در همین ابتدای بحث این نکته پرواضح است که آب و دسترسی به آن از جمله‌ی ابتدایی‌ترین نیاز‌های بشر برای ادامه‌ی حیات خویش است لذا ذهن خلاق بشر در طول تاریخ به شیوه‌های گوناگون به کشف راه‌حل‌های بدیع و خلاقانه‌ای برای رفع این نیاز دست یافته است. به هر کدام از این دست‌آوردها که بنگریم شاهد نبوغ، آگاهی، پشتکار، درایت و عشق به سرزمین هستیم. حفر کانال‌های عظیم، انتقال آب به وسیله‌ی جوی‌های درارتفاع در امپراطوری روم، آب‌رسانی توسط لوله‌های سفالین در دوره‌های پیش از تاریخ و هم‌چنین ابداع فن‌آوری قنات را می‌توان از نمونه‌های برجسته‌ی دست‌یابی به علوم مهندسی در دوران تاریخی ذکر کرد. بشر در آن زمان با احاطه و شناخت بر علوم هواشناسی و خاک‌شناسی، علم مسّاحی و نقشه‌برداری، علم نیارش سازه (استاتیک) و فن ساخت و ساز، موفق به به‌وجود آوردن دست‌آورد‌هایی شده که در حال حاضر نیز با وجود امکانات بسیار پیش‌رفته چندان سهل‌الوصول نمی‌باشند.

اجداد ما آب‌هاي شيرين دامنه‌ی كوهستان را با كمك فن قنات‌سازي كه روش ابداعي خودشان بوده به حاشيه‌ی كويرها برده‌اند تا شرایط سخت و نامناسب محیط زیست خویش را برای زندگی بهتر و مناسب برای کشاورزی که از اصلی‌ترین شیوه‌های زندگیشان بود تغییر دهند.

واژه شناسی قنات

كانال زيرزميني حفر شده توسط انسان كه جهت جمع‌آوري آب شيرين و انتقال آن به سطح زمين براي مصارف كشاورزي، انساني و دامي ايجاد شده است را در ايران و آسياي ميانه قنات و كاريز و در كشورهاي عربي فقره مي‌گويند. كاريز كلمه‌اي پارسي و قنات كلمه‌ی پارسي معرب‌شده است. در ایران خاوری و افغانستان و آسیای میانه واژه‌ی کاریز بیش‌تر کاربرد دارد و در ایران باختری واژه‌ی قنات. قنات خود عربی‌شده‌ي کنات فارسی است که از ریشه‌ی فعل کندن گرفته شده است.

 قنات را در لغت، عده‌اي به معناي نيزه معني كرده‌اند که جمع آن، قنوات، قنيات و قني است، كه بعدها، به معناي كانال و مجراي آن و معادل كاريز به كار رفته است، عده‌اي نيز آن را از كلمه‌ی پهلوي كانيكه برگرفته از كانال و فعل كن و كندن مي‌‌دانند كه به زبان عربي رفته و معرب شده است. اين كلمه در زبان آكدي و آشوري به شكل قانو، در عبري به صورت قنا و قانو و در لاتين، به صورت كانال ديده مي‌شود و در زبان پهلوي نيز به شكل كهس به كار رفته است و معادل فارسي امروزي آن، كلمه كاريز و كهريز است.

بسياري از پژوهشگران، تاريخ حفر قنات را به دوره‌ی هخامنشي نسبت مي‌دهند. علت اين است كه از دوره‌ی ماقبل هخامنشي سنگ‌نبشته‌هاي اندكي باقي مانده و چون سند مكتوب از ماقبل اين دوره وجود ندارد اين دوره را به غلط دوره‌ی ماقبل تاريخ مي‌دانند در حالي كه علم باستان‌شناسي، مردم‌شناسي و زبان‌شناسي رازهاي نهفته‌ی زيادي را از دوران ماقبل تاريخ براي انسان آشكار نموده است.

مي‌دانيم كه تاريخ مدنيت و تاريخ شفاهي در ايران بسيار ديرينه‌تر از دوره‌ی هخامنشي است و اصولاً يافته‌هاي باستان‌شناسي در شرق چين و آسياي مركزي و شرق ايران ثابت مي‌كند كه مدنيت در شرق ايران و داستان‌هاي ايران و توران مربوط به دوراني بيش‌تر از پنج‌هزار سال قبل مي‌شود، يافته‌هاي باستان‌شناسي شهر سوخته و جيرفت و آثار به دست آمده از تمدن هليل رود و آثار تمدن شهرنشيني هفت‌هزار ساله در غرب ايران (مادها) اين فرضيه را اثبات مي‌كند، در حالي كه سنگ‌نبشته‌ها و تاريخ مدون ايران، تنها دوهزار و پانصد سال اخير را، آن هم به طور ناقص پوشش مي‌دهد.

اسامي معادل قنات

در ايران و ساير كشورهاي جهان براي قنات بيش از ٢٧ اسم وجود دارد يا به عبارت ديگر، براي ناميدن اين شيوه‌ی آبياري بيش از ٢٧ اصطلاح به كار برده مي‌شود.

اين اسامي درجنوب غربي آسيا عبارتند از:

قونات، كنانت، كونوت، كانات، خنات، خاد، كنايت، قنات، كارز، كاه ريز، كاه رز، كرز، كاكوريز، كهريز و چين آوولز.

اسامي معادل قنات در آفريقاي شمالي:

فوگارا (فقره)، فقاره، فگاره، مايون، ايفلي، نگولا، ختارا، خوتارا، رتارا.

اين اسامي در عربستان عبارتند از:

فلج، افلج، فلج.

قنات در گستره‌ی تاریخ

پژوهشگران به‌اتفاق معتقدند كه بهره‌برداري از قنات ابتدا در ايران صورت گرفته و در دوره‌ی هخامنشي توسط ايرانيان به عمان، يمن و شاخ آفريقا نيز راه يافت سپس مسلمانان آن را به اسپانيا بردند. مهم‌ترين و قديمي‌ترين كاريزها در ايران، افغانستان و تاجيكستان وجود دارد. در حال حاضر در ٣٤ كشور جهان قنات وجود دارد ولي چهل‌هزار قنات فعال موجود در ايران چند برابر بيش‌تر از مجموع قنات‌ها در ساير كشورهاي جهان است. مهم‌ترين قنات‌هاي ايران در استان‌هاي كويري خراسان، يزد، كرمان، مركزي و فارس وجود دارد.

قنات يا كاريز يكي از شگفت‌انگيزترين كارهاي دسته‌جمعي تاريخ بشري است كه براي رفع يكي از نيازهاي مهم و حياتي جوامع انساني، يعني آب‌رساني به مناطق كم آب و تأمين آب شرب انسان، حيوان و زراعت و با كار گروهي و مديريت و برنامه‌ريزي به وجود آمده است. اين پديده‌ی شگفت‌انگيز آب‌رساني از ديرباز و از عصر آهن به‌عنوان يكي از منابع تأمين آب شرب و كشاورزي در مناطقي كه با خطرات خشك‌سالي در فلات ايران روبه‌رو بوده‌اند، نقش كليدي و مؤثري در نظام اقتصادي و حيات اجتماعي كشور داشته و موجب شكوفایي اقتصاد كشاورزي و ايجاد كار و فعاليت‌هاي متعدد شهري و روستایي و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاريخ، و كشفيات باستان‌شناسي اين فن‌آوري مهم از ابتكارات ويژه‌ی ايرانيان بوده و به تدريج، به ساير مناطق جهان، از جمله منطقه‌ی اروپای غربي، شمال آفريقا، چين و حتي به بخش‌هايي از آمريكاي جنوبي چون شيلي راه يافته است.

تاريخ قنات در ايران به‌طور مشخص، به دوره‌ی ايران باستان و ماقبل كتابت و به عصر آهن بر مي‌گردد. تمدن پنج‌هزار ساله‌ی شهر سوخته و تمدن هكمتانه و وجود قنات در اين شهر دليل روشني بر ساخت قنات در دوره‌ی ماقبل هخامنشي است. يكي از قديمي‌ترين اسناد مكتوب شناخته شده كه در آن به قنات اشاره شده، شرح هشتمين نبرد سارگون دوم، (پادشاه آشور است كه در سده هشتم قبل از ميلاد مي‌زيسته) عليه امپراطوري اوراتور در سال ٧١٤ قبل از ميلاد مسيح است (محقق فرانسوي گوبلو به كمك يك لوح بزرگ مسي که با خط ميخي و به زبان آكادي نوشته شده، از آن مطلع شده است. اين لوح، اكنون در موزه‌ی لوور پاريس موجود مي‌‌باشد). سارگون از كوه‌هاي زاگرس مي‌گذرد و به ناحيه‌اي واقع در اطراف شهر اوهلو (مرند كنوني) در حدود ٦٠ كيلومتري شمال غرب تبريز در شمال درياچه‌ی اروميه مي‌رسد. او متوجه مي‌شود كه در اين ناحيه رود وجود ندارد. مع‌هذا ناحيه‌اي است كه با آبياري سبز و خرم شده، اما او از اين امر تعجب نمي‌كند براي اين كه او در دشت‌هایي فرمانروایي كرده كه چنين تكنيك‌ها يا سيستم‌هایي از حداقل دو هزار سال پيش در آن‌ها معمول بوده است اما آن‌چه كه او را شگفت‌زده مي‌كند، بي‌اطلاعي از منشاء اين آب‌ها بوده است. به طور قطع، سارگون موفق شد كه قنات را ببيند. اما اين قنات‌ها را چه كساني ساخته‌اند؟ و چه كسي اين تكنيك را به منطقه آورده است؟

به استناد كتيبه‌ی سارگون، اورساي اول پادشاه هم‌عصر او بوده كه اولين قنات را احداث كرده است. بنابراين فرمانرواي آشور، رواج اين تكنيك را كه به گفته‌ی او پديده‌اي تازه بوده است، به اهالي اوراتور نسبت مي‌دهد. از طرف ديگر در ناحيه‌ی درياچه وان (كه در آن زمان جزء خاك ايران بوده) ناظري در آغاز قرن هشتم قبل از ميلاد، به وجود ٢١ رشته قنات اشاره كرده است. در كتابي تحت عنوان «ارمنستان در گذشته و حال» نوشته‌ی لهمان ـ مورخ ١٩٢٥، آمده است كه ابداع قنات به اوراتور‌ها تعلق دارد و مي‌دانيم كه اهالي اوراتور، اعقاب بلافصل ارمني‌ها هستند.

برابر مطالب اوستايي و مطابق شاه‌نامه‌ی فردوسي هوشنگ مخترع قنات بوده است و جم يا جمشيد مخترع لباس، تبر، شمشير، بيل و ادوات كشاورزي است مي‌دانيم كه شاهان پيشدادي بر اساس داستان‌هاي شفاهي تا دوره‌ی زرتشت ادامه داشتند واین روایت ها تا زمان فردوسي در ميان مردم نیز نقل می‌شدند اين داستان‌هاي شفاهي ريشه‌ی هفت تا ده هزار ساله دارند.

اشغال فلات ايران از سوي مادها و پارس‌ها با ايجاد شهرهاي بزرگ و باشكوه همراه است مانند شهرهاي اكباتان (همدان) و پاسارگاد پايتخت قديمي امپراطور ماد كه از سوي كوروش دوم بنيان گذاشته شد. هم‌چنين تخت‌جمشيد كه داريوش اول آن را در نزديكي پاسارگاد به وجود آورد و به صورت پايتخت هخامنشيان درآمد. شهر راگس يا راجس (ري) در چند كيلومتري شهر ري كنوني يكي از پرجمعيت‌ترين شهرها بود. تمامي اين شهرها با استفاده از سيستم قنات توانستد آب خود را تامين كنند و به حيات خود ادامه دهند زيرا در آن زمان رودها و يا چشمه‌هایي بيش از امروز وجود نداشته است. اما به هر حال قديمي‌ترين قنات ثبت‌شده در تاريخ به سه‌هزار سال پيش (٣٠ قرن قبل)، برمي‌گردد كه در آذربايجان و ارمنستان حفر گرديده است. در پي آن، در دوره‌ی داريوش كبير (٤٨٦-٥٢١ ق. م) كه اوج شكوفایي و اقدامات آبياري و حفر كاريز در سرتاسر فلات ايران به شمار مي‌رود. قنات‌هاي متعددي در قلمرو فلات ايران و در عمان و مصر حفر شده است. بر اساس كاوش‌هاي باستان‌شناسي اين باور وجود دارد كه كاريزهاي ايجاد شده درنواحي جنوبي خليج‌فارس، خراسان، يزد و كرمان در دوره‌ی هخامنشيان ساخته شده و قنوات قديمي قم و بسياري ديگر از مناطق ايران در عصر ساسانيان و قنوات تهران در دوره‌ی صفويه و قاجاريه حفر شده است.

از مطالعه‌ی كتب قديم و آثار باستاني ايران پي‌مي‌بريم كه كندن كاريز و تعمير آن و آبياري و زراعت كاري مقدس محسوب مي‌شده است. در ونديداد كه زرتشتيان آن را كتاب الهي مي‌دانند و بعضي نيز آن را دايرة‌المعارف فرهنگ باستان محسوب مي‌كنند چنين جملاتي وجود دارد:

«سوگند ياد مي‌كنم به جاري كردن آب خنك در خاك خشك (كاريز) و عمارت راه و سوگند ياد مي‌كنم به زراعت و كاشتن درخت ميوه».

آقاي گوبلو، دانشمند فرانسوي كه حدود بيست سال در ايران اقامت داشته و در زمينه‌ی آب در ايران كار كرده است، اين سيستم باستاني دست‌يابي به آب زيرزميني را قابل مطالعه مي‌يابد و بر اين اساس وقتي به وطن خود (فرانسه) برمي‌گردد موضوع دكتراي خود را قنات انتخاب مي‌كند و با سفرهاي متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ٥٣٤ منبع علمي، تحقيقي، كتاب يا تز دكتراي خود را تحت عنوان «قنات فني براي دست‌يابي به آب در ايران» مي‌نويسد او در اين نوشته‌ی خود ثابت مي‌كند كه قنات اختراع ايرانيان است و ده‌ها قرن هم قدمت دارد در حالي كه چيني‌ها فن قنات را تازه چند قرن پس از ايرانيان آموخته‌اند، گوبلو در كتاب خود كه در سال ١٩٧٩ انتشار يافته مي‌نويسد:

«همه چيز دال بر آن است كه نخستين قنات‌ها در محدوده‌ی فرهنگي ايران ظاهر شده‌اند و انگيزه‌ی اصلي از حفر قنات، باور و فرهنگ يك‌جانشيني و توسعه‌ی كشاورزي و آبادي بوده است به طوري كه اين صنعت در ميان ترك‌هاي شرقي و اعراب كه فرهنگ كوچ‌نشيني داشته‌اند رونق نيافته است».

گوبلو ده‌ها صفحه از كتاب خود را به بررسي صادر شدن فن قنات از ايران به ديگر كشورهای شرق و غرب و غيره اختصاص داده است اما براي جلوگيري از طولاني‌شدن مقاله فقط به ذكر نكات زير كه در واقع نتيجه‌گيري كوچكي از نوشته‌هاي مهم اين دانشمند فرانسوي است اكتفا مي‌شود: اين دانشمند در نتيجه‌ی سال‌ها تحقيق و نيز سفر به كشورهاي مختلف و هم‌چنين استفاده از صدها منبع، معتقد است كه خاستگاه اصلي قنات ناحيه‌ی آذربايجان غربي ايران و ارمنستان فعلي در منطقه‌ی معادن سرب اين نواحي مي‌باشد و اين فن دست‌يابي به آب زيرزميني، در محيط فرهنگي ايران در اوائل هزاره‌ی اول قبل از ميلاد مسيح، اختراح شد و سپس به سرعت در ديگر نقاط كشور و در خارج از آن رواج يافت اين فن دست‌يابي به آب زيرزميني در سال‌هاي ٨٠٠ قبل از ميلاد به وسيله‌ی كشاورزان در داخل فلات ايران رواج پيدا كرد و از آن‌جا به ساير نقاط جهان گسترش يافت. به عنوان مثال حدود ٥٠٠ سال قبل از ميلاد مسيح ايرانيان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧٥٠ ميلادي مسلمانان بني‌اميه اين فن را ازآن‌جا به اسپانيا منتقل كردند و سپس از آن‌جا به مراكش منتقل شد و حدود سال ١٥٢٠ ميلادي به آمريكا به ويژه منطقه‌ی لس‌آنجلس فعلي، انتقال يافت (به موجب بررسي‌ها، آب لس‌آنجلس آمريكا ابتدا به وسيله‌ی قنات تأمين مي‌شده است) و در سال ١٥٤٠ ميلادي به ناحيه‌ی پي‌كارد شيلي منتقل شده است. بررسي‌هاي گوبلو ثابت مي‌كند كه سيستم قنات تازه در سال ١٧٨٠ يعني در حدود ٢٢٥ سال قبل به چين شرقي (ناحيه تورفان) رسيده است.

تعریفی فنی از واژه‌ی قنات

مجموعه‌اي از چند ميله و يك كوره (يا كوره‌هاي) زيرزميني كه با شيبي كم‌تر از شيب سطح زمين، آب موجود در لايه (يا لايه‌هاي) آب‌دار مناطق مرتفع زمين يا رودخانه‌ها يا مرداب‌ها و بركه‌ها را به كمك نيروي ثقل و بدون كاربرد نيروي كشش و هيچ نوع انرژي الكتريكي يا حرارتي با جريان طبيعي جمع‌آوري مي‌كند و به نقاط پست ‌تر مي‌رساند. به عبارت ديگر، قنات را مي‌توان نوعي زه‌كش زيرزميني دانست كه آب جمع‌آوري‌شده توسط اين زه‌كش به سطح زمين آورده مي‌شود و به مصرف آبياري يا شرب مي‌رسد.

واژه هاي مربوط به ساختمان قنات :

مظهر :

محل ظهور و آشکار شدن و به جریان افتادن آب برروی زمین را می گویند.

اهرو مجرا:

کانالی که مقطع آن به شکل نعل اسب است ودرداخل زمین در جهت شیب حفر شده وبا شیبی ملایم استمرار جریان آب را در داخل قنات تضمین می کند.

خشکان خشکه کار خشکون:

به قسمتی از راهرو قنات حد فاصل بین منطقه آبدار یا زه آب قنات تا مظهر گفته می شود و هر چه از عمر قنات بگذرد نوعا به طول آن اضافه می شود چنان چه قنات درمنطقه ای قرار داشته باشدکه سطح آب های زیر زمینی آن مرتبا کاهش یابد موضوع افزایش طول خشکه کار کاملا در آن مشهود خواهد بود .

ترون- تره کار :

به قسمتی از راهرو قنات گفته می شود که آب به داخل مجرای قنات تراوش می کند ومیزان آب دهی قنات بستگی به میزان تراوش وطول ترون قنات دارد.

پیش کار :

آخرین جبهه ای که درقسمت انتهایی قنات ودرلایه آبدار قرار داشته وبه منظور دسترسی به منابع آب بیشتر مورد حفاری واقع می شود پیش کار نامیده می شودواین بخش پس از حفاری به عنوان ترون قنات تلقی می گردد.

میله قنات:

به چاه های حفر شده در طول مسیر قنات گفته می شود که عمق آن ها هر چه به مادر چاه نزدیک تر شود افزایش می یابد .این چاه هابه منظور تخلیه خاک حاصل از کندن راهرو قنات وپیش کار وهدایت جریان هوا به داخل قنات حفر شده وفضای مناسبی برای انجام امور مربوط به قنات ولایروبی آن محسوب می شود.فاصله دومیله چاه از یکدیگر با توجه به عمق قنات ومیزان جریان هوا در داخل قنات تعیین می شود.

پشته :

حد فاصل بین دو میله قنات پشته نامیده می شود.

کوار- کدوار-کهریز:

خاک های حاصله از حفر میله وراهرو وپیشکار ها قنات ولای وموادی که در اثر عملیات ایجاد ونگه داری و توسعه قنات پس از خروج از میله قنات در اطراف میله به صورت مخروط ناقص انباشته می شود کدوار یا کهریز ویا کوار وکنبار (مشتق شده از دو کلمه ریشه کندن وبار به معنی انبار و انباشتن وتلنبار کردن)نامیده می شود.

پوکه:

راهرو قنات اعم از خشکه کار یا ترون که از حیز انتفاع خارج شده وبه صورت راهرو خشک وجدا از مسیر عبوری قنات قرار می گیرد پوکه نامیده می شود.

طوقه دوری:

به شکل طوق درمیله قنات وبه عرض حدودا 20تا30سانتی متر وبه ارتفاع 40تا 50سانتی متر ایجاد می شود وبه منظور مسدود کردن میله قنات وحفاظت از ریزش میله قنات ایجاد می گردد. درسطح زمین جهت جلوگیری از ریزش میله قنات ودروسط میله جهت کمر گیر کردن وبعضا درفاصله کمی از راهرو قنات جهت كمرگير كردن استفاده مي شود .

طوقه چيني :

جهت جلوگيري از ريزش دهانه ميله قنات در قسمت طوقه با مصالح مقاوم از قبيل آجر، سنگ با ملات مناسب مي سازند .

كمرگير :

جهت جلوگيري از ورود سيلاب و ماسه بادي ويا هر شي ديگري در داخل راهرو قنات در مناطقي كه احتمال بروز چنين خسارات به قنات مي رود، بسته به عمق ميله قنات و نوع زمين در فاصله چند متري در سطح زمين در محل طوقه ايجاد شده با سنگ ويا آجر و ملات مناسب دهانه ميله قنات مسدود مي شود.اين عمل را كمرگير كردن گويند.

مادرچاه :

به آخرين ميله قنات كه در انتهاي پيشكار است گفته مي شود.مادرچاه با حفر پيشكار به ميله قنات تبديل مي شود.به گونه اي كه هميشه آخرين ميله موجود در محدوده انتهائي قنات به عنوان مادرچاه شناخته مي شود.

كف شكني :

هنگامي كه از لغت كف شكني در قنات استفاده مي شود منظور همان پساكني است و چنانچه اين واژه در مورد چاه استفاده شود منظور افزايش عمق چاه است.

بغل بر :

در اثر عوامل مختلف كه راه عبور آب در قنات مسدود مي شود و امكان باز نمودن مسير قبلي وجود نداشته باشد مسير انحرافي از پائين دست محل خرابي ايجاد و در بالادست محل خرابي به مسير اوليه هدايت مي شود.اين راهرو جديد را بغل بر مي گويند.

تنوره :

به شكل قيف است و عوماً بين 5 تا 7 متر عمق دارد. قطر دهانه بالايي آن بين 1 تا2 متر و قطر پائين آن خيلي كمتر است و داراي روزنه هاي كوچك در قسمت انتهايي براي عبور آب مي باشد.سيستم تنوره به نحوي طراحي مي شود كه تنوره هميشه پر از آب است و آب در قسمت روزنه با فشاري كه بستگي به عمق تنوره دارد به چرخ آسياب وارد و موجب چرخيدن چرخ آسياب و در نتيجه سنگ آسياب مي شود .

لاي (لايروبي ـ تنقيه) :

رسوباتي مانند گل ولاي كه بر اثر عوامل مختلف در داخل قنات ايجاد مي شوند را لاي گويند و عمل تخليه لاي هاي موجود را لايروبي و يا تنقيه گويند .

بغل تراشي :

به عمل افزايش عرض راهرو قنات بغل تراشي گويند .

 حريم منابع آب :

در منطقه آبده قنات به شعاع تأثير منابع آب تا آنجا كه اثر سوء بهره برداري از منابع آب مجاور رفع شود حريم آبي گويند .

حريم ميله قنات :

به محدوده اي گفته مي شود كه جهت عمليات لايروبي و حفاظت از ميله لازم است و ميزان آن به اندازه كلنگ انداز است.

حريم راهرو :

در مناطقي كه عمق قنات كم است به فاصله اي از محور راهرو قنات گفته مي شود كه تأسيسات و عمليات ساختماني و زراعي موجب تخريب قنات مي گردد .

واژه هاي مربوط به استفاده كنندگان و متوليان و احداث كنندگان قنات :

مالكيت (مالكين) :

به صاحبان قنات گفته مي شود اعم از اينكه خودشان آب را به مصرف برسانند و يا اينكه آب آنها توسط ميراب و يا شارب به مصرف برسد.

شارب :

به كسي گفته مي شود كه آب قنات را به مصرف مي رساند و عموماً شارب فاقد مالكيت آب است و آب متعلق به ديگران را به شرب مي رساند .

 ميراب :

متولي توزيع آب بين سرطاقها و يا شاربين و يا مالكين ميراب ناميده مي شود .

نفقه :

براي تأمين و پرداخت هزينه هاي تنقيه و پيشكاركني و ساير هزينه هاي قنات بر حسب واحد سهم هر قنات مبلغي توسط متوليان قنات تعيين مي شود كه آن را نفقه گويند و مالكان قنات به تعداد سهم خود ملزم به پرداخت آن مي باشند .

حقابه :

ميزان حق شرب هر شخص از آب قنات را حقابه گويند .

مقني :

به شخصي كه براي حفر قنات مهارت داشته باشد مقني گويند .

گل كش ـ چرخ كش :

به شخصي مي گويند كه خاك و مواد حاصل از لايروبي و كندن پيشكار حفرقنات را از قنات خارج مي كند .

لاشه كش :

به شخصي كه مواد حاصل از لايروبي و كندن پيشكار و حفر راهرو قنات را تا محل ميله قنات در داخل راهرو قنات حمل مي كند لاشه كش گويند .

دست چرخ :

به مجموعه افراد لازم براي انجام عمليات قنائي شامل مقني و گل كش و لاشه كش مي گويند .

+ نوشته شده در  شنبه بیست و ششم آذر 1384ساعت 2:19  توسط مهدی داودی(کارشناس ارشد چینه فسیل) | 

واژه هاي مربوط به تقسيم و توزيع مالكيت و آب بري :

دار روزه بندي ـ دور :

مدت زمان لازم براي استفاده همه سهامداران قنات از حقابه خود بر حسب شبانه روز را مدار يادور قنات گويند .

شبانه روز :

واحد اندازه گيري زمان در قنات(معادل 24 ساعت) است .

 طاق :

واحد اندازه گيري زمان كه معادل نصف شبانه روز(معادل 12 ساعت) است .

 نيم طاق :

واحد اندازه گيري زمان در قنات(معادل 6 ساعت) است .

ته سوج ـ تسوج :

واحد اندازه گيري زمان در قنات(حدوداً 1.5ساعت) است .

جرعه ـ سبو ـ تشت :

كوچكترين واحد تقسيم مالكيت و زمان در قنات است و زمان آن حدوداً از 7.5 دقيقه تا 11 دقيقه بسته به مدار قنات متفاوت مي باشد .

سربند ـ اول بند :

آغاز كننده مدار آبياري را سربند گويند .

ساختمان هاي مرتبط با قنات

يكي از راههاي استفاده از آب قنات هدايت بخشي از آن به داخل آب انبارها بوده است . احتمالاً آب انبارها از قرن نهم به بعد دريافت شهرها و روستاها گسترش يافته ، آب انبارها با توجه به كاربرد آنها در شهرها و روستاها ، صحراها و مزارع و در ميان راهها به اشكال مختلف استقرار يافته اند . آب آب انبارهاي ميان راهي بيشتر از آب باران تامين مي شده است در اين حالت بامها و حياط كاروانسرا طوري ساخته مي شدند كه با شيبي مناسب آب به آب انبار هدايت شود .

 بررسي ويژگيهاي معماري آب انبار

 مردمي، ساده، گنبدي رفيع و يادگيري هاي عمومي عناصري از يك آب انبار هستند كه بيننده در نگاه اول مشاهده مي كند . آجر و ملات در انواع مختلف آن اصلي ترين مصالح ساخت آب انبار بوده و از سنگ در تعداد معدودي آب انبار استفاده شده است .  (آب انبار دامنه تپه چك چك و آب انبار قلعه روشن) باديگر با هدايت بار مناسب به فضاي زير آن و گرماي هوا باعث خنكي هواي داخل شده آخر از اين روش براي خنك كردن آن آب انبار استفاده مي شده است با در نظر گرفتن جهت باد بادگير قسمتهاي مختلف آب انبار تعبير شده كه تعداد آنها از يك تا هفت بادگير در نوسان است .

مخزن آب انبار محل انبار كردن آب و اصلي ترين عنصر در شكل گيري آب انبار است . شكل مخزن در آب انبارهاي روستائي مدور يا چهارگوش بوده است . تعداد بهترين شكل مخازن آب انبارهاي شهري روستايي داير مي باشد حجم حاصل يا استوانه ايست يا مخروط ناقص . ارتفاع مخزن 15-16 متر مي رسيده است . دسترسي به آب آب انبار بوسيله پلكان يا بوده است . تعداد پله هاي يك آب انبار با ارتفاع مخزن تغيير مي كرده است .

پاشير محل قرار گرفتن شير بزرگ برنجي متصل به مخزن است شكل آن به صورت يك نصف هشت گوش يا چهار گوش مربع است . اين فضاي كوچك داراي سكوهايي براي نشستن در دو طرف پاشير ، حفره اي بارپوش سنگي يا فنري كه براي حرز آبها و انتقال آب به كانالهاي زير زميني كار برداشته درمواردي هم يك هواكش كوچك در سقف تعبيه شده است .

  پاياب

 پاياب سازه اي است براي دسترسي آسان انسان به گذرگاه زير زميني آب قنات و عبارتست از كوره اي به صورت مورب كه از سطح زمين به قنات گشوده شده و با پله هايي به كوره وصل مي شود در اردستان بعضي از قناتها در طول مجراي زير زميني خود چندين پاياب دارند كه تعدادي خانوادگي و تعدادي براي استفاده همگان است .\تامين آب آشاميدني ،‌تجديد وضو ، شستشوي لياس ، آرام بخشي و تامين آسايش از جنبه هاي كاربرد پاياب مي باشد . محيط پاياب به علت ويژگي ساختمان زير زميني و مجاورت با آب كاريز در تمامي فصول سال تقريبا دماي ثابتي حدود 28و29 درجه مي باشد . پاياب واژه اي است فارسي و حداقل تاريخي هزار ساله دارد .

 در مكانهايي كه عمق قنات اجازه ظهور آب به سطح زمين را نمي داده مجبور به ساخت پاياب شده اند . بايد توجه داشت كه پاياب علاوه بر دسترسي به آب قنات محيطي بسيار خشك بوده است . ساختار پاياب افزون بر مشكلات خاص خود همچون حفر سير پلكان طولاني آن در دل زمين و اتاق و يا فضاي خاص آن نياز به خاكبرداري زياد بخصوص در فضاي ياد شده داشته همچنين مستلزم حفر كانالهاي جديد از قنات به پاياب بوده است .

پايابها به لحاظ عملكرد خود براي دسترسي به آب قنات معماري پيچيده اي ندارد فضاي اصلي پاياب داراي يك اتاق با پلان به شكلهاي چهارگوش و هشت گوش ساخته مي شده است . در كف پاياب يك حوض است اين حوض مدور يا چند وجهي داراي حفره هايي است كه آب نهر قنات را از يك طرف به داخل آن مي آورد و از طرف ديگر خارج مي كند اين حوض معمولاً گودتر از سطح كف است در بدنه عمودي پاياب انواع سكوجهت نشستن تعبيه شده است. در پايابهاي خانه ها طاقچه هايي جهت قراردادن مواد خوراكي يا اشياء ديگر در نظر گرفته شده است . همچنين با آويزان كردن زنجيري از سقف بر بالاي حوض آب سبدي به آن وصل مي شده و موادي چون گوشت را نگهداري مي كردند .

پوشش پايابها از طاقهاي مقاوم است . پايابها يكانهاي زيادي دارند معمولاً در ميان مسير پاگردهايي با اتاقكي كوچك براي استراحت در نظر گرفته شده است مسير پلكان مستقيم و يا L شكل است .

 آسياب آبی

 آسياب آبي از دو سنگ مدور بزرگ ،‌چرخ با پره هاي چوبي ، چاه (تنوره) ، ميله چوبي تشكيل شده است ساختمان اين نوع آسياب به صورت زير زميني است كه در عمق چند متري زمين قرار گرفته است در بالاي اين آسياب آب قنات يا چاه جريان دارد آبها از كانال موجود در سطح زمين به چاه سيماني (تنوره) كه چند متر (8-6متر) بالاتر از سطح آسياب قراردارد مي ريزد هنگامي كه تنوره تقريباً پر از آب شد از حفره اي در قسمت تحتاني آن آب با فشار بر روي پره هاي چرخ چوبي مي ريزد واين چرخ به واسطه نيروي آب به حركت در مي آيد . از چرخش چرخ ، سنگ فوقاني آسياب شروع به حركت نموده و گندم بوسيله حركت ميله چوبي متصل به سنگ بالايي از مجراي كنار ميله به سوراخي كه در وسط سنگ رويي تعبيه شده است مي ريزد . با حركت سنگ بالايي و ثابت بودن سنگ ريزين گندم به صورت آرد تبديل مي شود اين نوع آرد مرغوبتر از آرد توليد شده از آسيابهاي امروزيست .

توزيع جغرافيايي قنات در جهان

محققان و نويسندگان ، وجود قنات را در بيش از 34 كشور جهان تأييد كرده اند و بعضي از آنها درباره تعدادي از قنوات مطالب مشروحي نگاشته اندكه تنها به ذكر اسامي قاره ها و كشورهايي كه وجود قنات در آنها گزارش شده است ، اكتفا مي شود .

 قاره آسيا :

در كشورهاي اردن ، افغانستان ، امارات متحده عربي (شيخ نشين ابوظبي) ، بحرين ، پاكستان ، تركيه، جمهوري خلق چين (تركستان شرقي يا شين جيانگ) ، سوريه،تركستان روسيه ، عراق ، عربستان ، عمان ، فلسطين ، كامبوج ، هندوستان و يمن قنات وجود دارد .

 قاره آفريقا :

در كشورهاي الجزاير، تونس ، صحرا ، ليبي ، مراكش و مصر قنات وجود دارد .

 قاره اروپا :

در كشورهاي آلمان ، انگلستان ، اسپانيا، ايتاليا، چكسلواكي ، قبرس و فرانسه قنات وجود دارد .

 قاره آمريكا :

در كشورهاي پرو ، شيلي و مكزيك قنات وجود دارد .

توزيع جغرافيايي قنات در ايران

در تمام استان ها قنات وجود داشته ولي تعداد آنها در مناطق خشك و كويري بيشتر است كه معروف ترين آنها عبارتند از :

 استان های خراسان: قنات بيدخت ، قنات صالح آباد ، قنات كيخسرو و قنات سناباد .

 استان كرمان : قنات حشوئي ، قنات كرمان ، قنات ماهون ، قنات پاي كم ، قنات رشيدي ، قنات سبحان آباد ، قنات گردون و قنات جوپار .

 استان يزد : قنات اشكذر ، قنات مهدي آباد رستاق ، قنات مهدي آباد حومه ، قنات دولت آباد يزد ، قنات جلال آباد ، قنات صدر آباد ، قنات حسن آباد مهريز و قنات يعقوبي .

 استان آذربايجان شرقي : قنات داغ چشمه، قنات وكيل ، قنات چشمه حمام، قنات حسن آباد ، قنات بره خوني ممقان، قنات كلانتر، قنات چوب سيخ ، قنات چهرم و قنات كربلايي محمد .

 استان اصفهان : قنات ارونه اردستان ، و قنات دو طبقه مون اردستان .

چند نمونه از قنات‌های ایران

در حال حاضر عميق‌ترين قنات ايران، قنات قصبه‌ی گناباد است با حدود ٣٤٠ متر عمق مادر چاه آن، و طولاني‌ترين قنات در منطقه‌ی يزد قرار دارد با طول ١٠٠ كيلومتر. قنات قصبه‌ی گناباد پيشينه‌ی تاريخي ٢٥٠٠ ساله دارد و بيش از دو هزار هكتار از اراضي كشاورزان اين شهرستان را به صورت سنتي آبياري مي‌كند. در قنات قصبه با ٣٣١٣٣مترطول، ٣٤٠ مترعمق و ٤٧٠ حلقه چاه كه در دوران هخامنشيان و يا قبل از آن حفر شده است با يك محاسبه‌ی سرانگشتي مي‌توان گفت ٥٦ هزار تن خاك و سنگ براي حفر مادر چاه و چاه‌هاي عمودي اتصالي و كانال افقي سراسري توسط كارگران و مقنيان جابه‌جا شده است و جابه‌جايي اين حجم خاك بدون ترديد كمتر از عظمت اهرام مصر نيست. قنات قصبه به عنوان عميق‌ترين قنات دنيا، ميراث فرهنگي و تمدني عظيمي است و بدون شك يكي از عجايب تمدن بشري به شمار مي‌رود. قنات قصبه از نظر طولي (٦٠ كيلومتر) دومين قنات ايران بعد از قنات زارچ يزد محسوب مي‌شود و پرآب ‌ترين قنات منطقه‌ی كويري است.

پرآب‌ترين قنات ايران، قنات اكبرآباد فسا است و قديمي‌ترين قنات ايران، قنات ابراهيم‌آباد اراك مي‌باشد و عجيب‌ترين قنات ايران، قنات دوطبقه‌ی مون اردستان است كه حدود ٨٠٠ سال پيش احداث شده است. اين قنات چاه‌هاي مشترك ولي مادر چاه‌ها و مظهر متفاوت دارد. قنات‌هاي تهران و ري كه دشت ورامين را آبياري مي‌كردند تا ٣٠ سال قبل جزء پرآب‌ترين قنات‌هاي دنيا بودند ولي در ٢٠ سال گذشته به دليل تخريب مادر چاه‌ها و عدم لايروبي از رونق افتاده‌اند. تاریخ حفر اين قنات‌ها به دوره‌ی صفوي و قاجاريه برمي‌گردد. در تهران حدود ٣٠٠ قنات وجود دارد كه بعضي از آن‌ها يك‌ديگر را به صورت ضربدري قطع مي‌كنند قنات‌هاي تهران در منطقه‌ی محمود آباد به دليل خاك‌برداري‌هاي زياد كوره‌پزخانه‌ها و به دليل عمق كم، به صورت روباز مسير خود را تا ورامين ادامه مي‌دهند. يكي ديگر از قنات‌هاي جالب و قديمي ايران قنات كيش مي‌باشد كه در سال ١٣٧١ كشف شد. قنات دو هزار ساله كيش با شهر زيرزميني ساخته شده در آن از مكان‌هاي ديدني كيش است. در مسير اين قنات، چاه‌هايي به چشم مي‌خورد كه در گذشته براي لايروبي قنات حفر شده بود. تاکنون ٢٠٠ حلقه از این چاه‌ها در مسیر قنات شناسایی شده است که فاصله‌ی هر کدام از یک‌دیگر به ١٤ تا ١٦ متر می‌رسد. سقف قنات را لایه‌های مرجانی به ضخامت ٢ تا ١٥ متر و لایه‌های زيرين قنات را خاك نفوذناپذير مارني تشكيل مي‌دهد كه اين خاصيت باعث شده است تا آب باران پس از نفوذ از لايه‌هاي مرجاني در عمق نفوذناپذير زمين تشكيل سفره‌هاي آب زيرزميني را بدهد. چهار كيلومتر از مسير اين قنات تاكنون حفاري و لايروبي شده است و هم اكنون در عمق ١٥ متري اين قنات شهري زيرزميني با كاربري سياحتي و تجاري در حال ساخت و تكميل است.

در حال حاضر در ايران حدود ٤٠٠٠٠ قنات به طول ٢٧٢٠٠٠ كيلومتر وجود دارد كه فقط در استان خراسان ٧٢٣٠ رشته قنات با آب‌دهي ١٨٥٠٠٠٠٠٠٠ سانتي متر مكعب در ثانيه وجود دارد يعني ٩ برابر ذخيره‌ی سد كرج و ١٤٠ برابر ذخيره‌ی سد طرق. در تهران، دست كم ٣٠٠ رشته قنات شناخته شده، خفته‌اند كه طول بعضي از آن‌ها به ١٨٠٠٠ متر مي‌رسد.

ابزار و وسایل جهت حفر قنات

چرخ چاه

چرخ چاه اصلي‌ترين ابزار براي حفر چاه، حفر قنات و لايروبي قنات است زيرا بدون آن امكان كشيدن بار از ته چاه و دل قنات وجود ندارد. چرخ چاه ظاهراً ابزاري ساده است. اما از نظر فني پيچيدگي‌هاي مهمي دارد. به‌خصوص چرخ چاه‌هايي كه با آن‌ها مي‌بايست خاك را از چاه‌هاي عميق بالا كشيد. چرخ چاه در قديم تماماً از چوب ساخته مي‌شد اما امروزه بعضي از عناصر آن به‌خصوص محور مياني لوله‌اي آهني است.

طناب، ريسمان

ريسمان يكي از مهم‌ترين ابزار حفر قنات است. زيرا كشيدن خاك و در موارد استثنايي مثل موقع خطر بالا كشيدن مقني به وسيله‌ی آن انجام مي‌شود، لذا استحكام و وزن ريسمان بسيار مهم است. هر چه عمق بيش‌تر باشد ريسمان بايد ضخيم‌تر باشد و در نتيجه سنگين‌تر مي‌گردد. در يك چاه ٣٠٠ متري وزن ريسمان از وزن خاكي كه بالا كشيده مي‌شود بيشتر است يك ريسمان ٣٠٠ متري كه حداقل ١٥٠ كيلو وزن دارد حداقل ٣ برابر وزن خاكي است كه مي‌شود با آن بالا كشيد.

دلو

دلو ظرفي لاستيكي همانند سطل با بدنه‌ای بلندتر از آن است با دست‌گيره‌ی فلزي كه درزهاي آن معمولاً به‌وسيله‌ی ميخ دوخته شده و از وزن زيادي برخوردار است. دلو لاستيكي از تيوپ‌هاي بزرگ و يا از لاستيك نازك شده‌ی تراكتور ساخته مي‌شود. معمولاً اين دلوهاي بزرگ و سنگين براي چاه‌هايي است كه با دينام خاك از چاه كشيده مي‌شود. اين‌گونه دلوهاي سنگين در چرخ چاه دستي كاربرد چنداني ندارد.

درقديم دلو از پوست گوساله يا بز ساخته مي‌شد. دلو پوستي از دلوهاي لاستيكي وزن كمتري داشت و كشيدن آن نيز در كف قنات با سهولت بيشتري همراه بود. دلو پوستي يا از ابتدا از پوست‌هاي دباغي‌شده و آماده‌شده ساخته مي‌شد و يا از مشك‌ها و انبان‌هاي كهنه و فرسوده‌اي بود كه دوباره مورد استفاده قرار مي‌گرفت. دهانه‌ی دلو گشاد بوده و براي باز نگاه داشتن آن از چوب انار، يك حلقه‌ی دايره، معروف به چمبره ساخته مي‌شد و در جوف دهانه قرار مي‌گرفت. به دو سمت دهانه نيز دو سر طناب كوتاهي بسته مي‌شد كه نقش دسته‌ی دلو را داشته و در وقت نقل و انتقال آن مورد استفاده قرار مي‌گرفت.

كلنگ و بيلچه

اين دو ابزار از جمله وسايل ضروري مقنيان است. بيلچه در همه حال تقريباً يكسان است اما نوع كلنگ به تناسب فضاي كار و جنس خاك فرق مي‌كند. در اوايل كار و جهت كندن خاك‌هاي سست، كلنگ سبك آهني كارساز است. اما زماني كه مقني بخواهد در لايه‌هاي سفت و محكم مثل كنگلومرا كار كند يا تونلی را از رسوبات آهكي معروف به تورس عبور دهد نياز به كلنگ فولادي و سنگين دارد تا نوك يا نيش كلنگ خم نشود و وزن زياد كلنگ باعث وارد آمدن ضربه‌اي محكم شود. در بعضي موارد كلنگ به تنهايي كارساز نيست بلكه به قلم و پتك نيز نياز است و آن هنگامي است كه بخواهند در ميان سنگ يا لايه‌هاي بسيار محكم و متراكم پيش بروند. بيلچه هم داراي دسته‌ی كوتاه چوبي است و تنه‌ی اصلي آهني بيلچه هم كوچك‌تر از بيل‌هاي معمولي است. بيلچه دم كار مقني معمولي است اما هرگاه دلوكش بخواهد مقدار زيادي خاك را از دم كار عقب بكشد ترجيح مي‌دهد كه از كج بيل استفاده كند. تفاوت كج بيل و بيل معمولي در اين است كه بدنه‌ی كج بيل از ناحيه‌ي شانه برگشته و نسبت به امتداد دسته نزديك به نود درجه انحنا دارد. كج بيل نيزداراي دسته‌‌ی كوتاه مي‌باشد.

چراغ

معمولاً داخل قنات تاريك است و نقش چراغ بسيار تعيين كننده است در گذشته‌هاي دور براي روشنايي كوره‌ها و داخل چاه قنات از چراغ روغني يا پيه‌سوز استفاده مي‌كردند و براي پيش‌گيري از دم گرفتگي در آن‌ها روغن منداب مي‌ريختند. البته از پيه هم مي‌توانستند استفاده كنند اما مقني‌ها روغن منداب را بر پيه ترجيح مي‌دادند، زيرا بو و دم گرفتگي بسيار كم‌تري داشت.

چراغ روغني يا پيه‌سوز سفالي بود و ظاهري گلابي شكل داشت كه به‌دنبال آن دسته‌اي تعبيه شده بود. روغن را در مخزن آن مي‌ريختند و از پنبه‌ی آب ‌نديده فتيله‌اي مي‌پيچيدند و در آن قرار مي‌دادند و سر فتيله را بر روي زايده‌ی ناوداني‌شكل مي‌گذاشتند و آن را شعله‌ور مي‌كردند. روغن به مرور جذب فتيله شده در سر فتيله با نور زرد رنگي مي‌سوخت.

قنات و صنعت گردشگري

قنات‌ها رمز و رموز زيادي را در خود دارند و درس‌هاي زيادي در خصوص آداب و رسوم و عقايد گذشتگان را مي‌توان از روي آن فهميد درس پشتكار، همياري و تعاون و دورانديشي و انجام كارهاي پرهزينه براي بازدهي و استفاده‌ی نسل‌هاي آينده و اعتقاد و تقدس آب و نور و كشاورزي از درس‌هايي است كه از حفركنندگان قنات مي‌توان آموخت.

در مجموع آن‌چه بايد در اين زمينه بدان توجه داشت اين است كه نظري به مجموع چاه‌ها و مجراي زيرزميني حفر شده و ميزان وقت و انرژي كه در طول ساليان دراز براي حفاري‌هاي متعدد صورت گرفته و توجه به اين كه تمام اين قنات‌ها به دست كاوشگران زحمت‌كش بي‌نام و نشان اين سرزمين با كم‌ترين امكانات و بيش‌ترين خطرات حفر شده‌اند، مبين بزرگ‌ترين سرمايه‌ها و در حكم گنجينه‌هاي با ارزش، مفاخر ملي و ميراث فرهنگي كشور ماست كه حاصل هزاران سال تلاش، تجربه و ممارست انسان‌ها است.

وجود قنات‌هاي كهن و باستاني در گناباد اين فرضيه را تقويت مي‌كند كه روزگاري در اين شهر يك تمدن و فرهنگ غني و يك پايگاه حكومتي وجود داشته است. حفر قناتي به طول ٣٣ كيلومتر يك مديريت و حكومت مقتدر و يك دوره‌ی ثبات و آرامش و عدالت را نشان مي‌دهد.

پرداختن به موضوع قنات‌ها از دیدگاه صنعت گردشگری علاوه بر آشکار نمودن گوشه‌های مبهم روند فن‌آوری در این سرزمین، خود می‌تواند بهانه‌ای برای اشتغال‌زایی و پیش‌برد توسعه‌ی فرهنگی به حساب آید ضمن این که درآمد ناشی از آن نیز می‌تواند عامل بسیار تعیین‌کننده‌ای در جهت سیاست‌های کلی سازمان گردشگری باشد.

بررسی نمونه‌ای از به کارگیری قنات در صنعت گردشگری

كاريز كيش كه بيش از دوهزار سال قدمت دارد و در گذشته آب شيرين قابل شرب ساكنان جزيره را تأمين مي‌كرده، تا دو سال ديگر به يك شهر زيرزميني شگفت‌انگيز تبديل مي‌شود كه سه كيلومتر وسعت خواهد داشت.

طراحان اين شهر زيرزميني مي‌كوشند تا در پروژه‌ی بازسازي كاريز كيش، علاوه بر حفظ بافت تاريخي آن کاربري‌هاي جديدي از اين شهر زیرزمینی به دست آورند.

در بخش روي زميني اين شهر كه در زميني به مساحت ٦٣ هزار مترمربع تدارك ديده خواهد شد، بخش‌هايي چون غرفه‌ی صنايع دستي ايران و جهان، رستوران سنتي و جديد، موزه، سالن آمفي تئاتر، سالن كنفرانس و گالري‌هاي هنري برپا مي‌شود.

شهر كاريز در عمق ١٦ متري زمين قرار دارد و سقف آن هشت متر ارتفاع و بيش‌تر سقف آن مملو از سنگواره، صدف و مرجان‌هايي است كه با نظر كارشناسي ٢٧٠ تا ٥٧٠ ميليون سال قدمت دارد و تك‌تك آن شناسایي شده و داراي شناسنامه‌ی رسمي هستند.

سرمايه‌گذار بازسازي اين شهر زيرزميني بر اين باور است كه قرار گرفتن آن در دل جزيره‌ی مرجاني و امكان بازديد از صدف‌ها و مرجان‌هايي كه در اعماق اقيانوس‌ها قرار دارند، مي‌تواند اين بخش از جزيره‌ی كيش را به يكي از ابنيه‌هاي منحصربه‌فرد دنيا تبديل كند.اين شهر زيرزميني تنها بنايي است كه سقف آن مملو از صدف‌ها و مرجان‌هاي طبيعي است.

در زمان حاضر دو راه براي بازديد از صدف‌ها و مرجان‌ها وجود دارد كه شامل بازديد از محوطه‌هاي طبيعي و غواصي در آب‌هاي آزاد است، اما با تكميل اين شهر، طبيعت‌گردان مي‌توانند بدون واسطه از بزرگ‌ترين مجموعه‌ي مرجاني دنيا بازديد كنند.

خاك‌هاي برداشت شده از كاريز داراي خواص درماني زيادي است كه در «گل درماني» استفاده‌هاي فراواني دارد.

شماي قنات

در بعضي از منابع اشكال متنوعي از قنات ترسيم شده است، گرچه نويسندگان اين منابع در اصول و در به تصوير كشيدن مكانيسم قنات با هم توافق دارند، ولي در نام‌گذاري و تشريح اجزاي آن سليقه‌هاي گوناگوني را عرضه كرده‌اند. برش طولي يك قنات را در شكل مشاهده مي‌كنيم. اين تصوير با استفاده از اشكال منابع مختلف و تلفيق آن‌ها با همديگر به وجود آمده است.
+ نوشته شده در  جمعه بیست و پنجم آذر 1384ساعت 2:26  توسط مهدی داودی(کارشناس ارشد چینه فسیل) | 

كاربردهاي گوناگون قنات و كاريز در ايران و جهان

با توجه به منابع متعدد ايراني و خارجي مشخص مي‌شود كه قنات از جنبه‌هاي گوناگوني مورد توجه واقع شده و كاربردهاي فراواني دارد. عمده‌ي كاربردهاي گوناگون انواع قنات در ايران و جهان عبارتند از:

تأمين آب شرب انسان و دام‌ها و مصارف كشت و كار كه حيات و بقاي انسان بدان وابسته بوده است. در استان خراسان و حتي در همين منطقه‌ی گناباد و قهستان در كتب سياحان و جغرافي‌نويسان از آبادي‌هاي زيادي نام برده شده كه امروزه هيچ آثاري از آن‌ها وجود ندارد. علت اصلي رها شدن اين روستاها وابستگي آن‌ها به آب قنات و سپس خشك شدن آن بوده است. البته در بعضي موارد زلزله و شيوع بيماري‌هاي مسري مانند طاعون نيز عامل متروك شدن روستا‌ها بوده است. در بسياري از موارد خشك شدن قنات منجر به جابه‌جايي روستاها مي‌شود، مثلاً در زيبد منطقه‌ی قنات كهنه و حمام كهنه وجود دارد كه نشان مي‌دهد اين ده در يك دوره در منطقه‌ی موسوم به پاي چنار استقرار داشته است و در دوره‌ی ديگر در منطقه‌ي پاي قلعه و خود قلعه نيز ابتدا قلعه‌اي با ديواره‌هاي گلي بوده است و سپس در دوره‌ي ساساني بر روي بقاياي قلعه‌ي گلي قلعه‌ي نو با سنگ بنا نموده‌اند اين جابه‌جايي‌ها همگی به‌خاطر نزديك شدن به سرچشمه‌ی قنات بوده است و اين وابستگي مردم را به قنات مي‌رساند.

شيرين كردن اراضي با احياي قنوات: قنات‌ها نه تنها باعث استخراج آب‌هاي زيرزميني مي‌گردند بلكه اين سيستم باعث شيرين كردن اراضي شور مي‌شود.

تامين آب شيرن در جزاير مناطق گرمسير مانند جزاير خليج‌فارس.

تغذيه مصنوعي لايه‌هاي آب‌دار زيرزميني به روش مهار قنوات

آباداني كويرها توسط قنوات

تعادل زيستي توسط قنات‌ها

كاركردن آسياب‌ها با قنات‌ها

نقش هميار‌ها و تعاوني‌هاي سنتي ايجاد شده به وسيله قنات

سيستم قنات به عنوان عاملي براي جلوگيري از سيلاب درون شهري

پرورش ماهي در قنوات

قنات به عنوان يك عامل موثر در ارزش املاك مزروعي

قنوات علاوه بر كاربرد اقتصادي براي انسان، به عنوان تنظيم‌كننده‌هاي دقيق تخليه‌ی آب‌هاي زيرزميني محسوب مي‌شوند. اين گونه منابع با حفظ شرايط طبيعي هيدروژئولوژيك آب‌خوان‌ها، در مواقع پرآبي و يا در مناطق زه‌دار به عنوان سرريز عمل مي‌كنند و در مواقع كم‌آبي و پرآبي به عنوان تنظيم‌كننده‌ی خروج آب و سوپاپ تنظيم عمل مي‌كرده‌اند.

زه‌كشي آب‌هاي سطح‌الارضي: با استفاده از سيستم قنات در بعضي از شهرهاي ايران، از جمله تهران و شيراز به دليل وضعيت توپوگرافي و تخريب قنا‌ت‌هاي درون شهري، سطح آب‌هاي زيرزميني در بخش‌هاي پست اين شهرها به‌شدت بالا آمده و آب‌هاي زيرزميني درون منازل در اين مناطق پديدار شده است. در اين گونه مواقع، با حفر قنوات جديد و يا اصلاح قنوات مخروبه، آب‌هاي سطح‌الارضي را زه‌كشي مي‌نمايند. كما اين كه سازمان آب تهران اقدام به حفر يك سلسله چاه در جنوب تهران نموده و آب را به مناطق شهريار و شهر ري منتقل مي‌كند. يكي از كساني كه به اين جنبه‌ی قنات اهميت زيادي داده است گوبلو است. گوبلو معتقد است كه قنات، ابتدا يك فن آبياري نبوده، بلكه به طور كامل از تكنيك معدن نشأت گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوري آب‌هاي زيرزميني مزاحم (زه‌آب‌ها) به هنگام حفر معادن بوده است. وي با استفاده از كتاب نوژيه دانشمند فرانسوي كه در سال ١٩٥٩ نوشته شده است، ثابت مي‌كند كه قدمت برخي معادن به ٣٣٥ سال قبل از ميلاد مسيح مي‌رسد و به‌علاوه نيز از ميان قديمي‌ترين و شناخته‌شده‌ترين معادن، به معادن اسپين نزديك مونس كه شكل ظاهري دهليز‌هاي آن، شباهت عجيبي با قنات‌ها داشته، اشاره مي‌كند.

گوبلو، با استفاده از منابع ديگر در اين زمينه نيز مي‌نويسد ترديدي نيست كه در گستره‌ی فرهنگي ايران، از معادن مس و احتمالاً روي موجود در كوه‌هاي زاگرس، در جريان هزاره‌ی دوم قبل از ميلاد مسيح، بهره‌برداري مي‌شده است. به نظر وي يكي از موانع اصلي در پيش‌رفت كار معدنچيان، وجود آب بوده و هست لذا دالانهایی براي خارج كردن آب‌هاي مزاحم به فضاي آزاد بيرون از معدن، حفر مي‌كردند كه آب بدون استفاده از هيچ نيروي فني، از دل معدن به خارج جاري مي‌شد. ورتايم كه معادن ايران را توصيف كرده، در نامه‌اي شخصي به گوبلو يادآور شده و تأكيد كرده است كه در چندين نقطه، قنات‌ها به دهليزهاي معادن متصل شده‌اند.

به‌طور كلي چند نفر در امر حفر قنات با هم ‌همكاري مي‌كنند؟

يك گروه مقني به ٥ نفر تقسيم مي‌شوند. كلنگ‌دار يا مقني كه در واقع سرگروه نيز هست و به حفر زمين مي‌پردازد، گل‌كش كه گل‌هاي كنده شده توسط كلنگ‌دار را به دست گل‌بند مي‌رساند. گل‌بند كه گل‌ها را به بالا مي‌فرستد، چرخ‌كش كه چرخ را بالا مي‌كشد و پا‌چرخي كه سطل‌ها را خالي مي‌كند. گاهي اوقات در كنار اين‌ها يك سراستاد يا استاد مقني هم هست كه از دور بر كارها نظارت مي‌كند.

اين كلنگ‌دار يا مقني به دليل حساسيت و اهميت كارش از پايگاه اجتماعي بسيار بالايي در جامعه برخوردار بوده است زیرا هميشه قنات احتمال ريزش دارد و بيش‌ترين خطر، كلنگ‌دار را تهديد مي‌كند. به خاطر همين كلنگ‌دارها هر وقت كه براي حفر قناتي مي‌روند، وصيت مي‌نويسند و غسل مي‌كنند و سعي مي‌كنند كه لباس سفيد به تن كنند چون اگر قنات بريزد كسي نمي‌تواند او را بيرون بياورد و آن لباس سفيد در واقع كفن آن‌ها مي‌شود. به همين خاطر مقني‌ها هميشه از قداست خاصي در نزد افكار عمومي برخوردارند. آن‌ها مي‌بايست واجد يك سري شرايط اخلاقي خاص باشند. به عنوان مثال مي‌بايست هميشه آدم پاك و طاهري باشد و از خصايص اخلاقي بهره برده باشد.

مقني‌ها چطور از وجود آب در يك نقطه در زير زمين باخبر مي‌شدند؟ در واقع آن‌ها چطور پي به وجود آب آن هم در اعماق خاك مي‌بردند؟

به طور خلاصه يكي از چيزهايي كه باعث مي‌شود مقني به وجود آب پي ببرد روييدن علف‌هاي مخصوصي هستند كه اگر جايي سبز شوند نشان مي‌دهند ريشه‌شان در آب است‌. وقتي مقني‌ها مادر چاه را حفر مي‌كنند دقيقاً جاي آن را مي‌دانند. شروع حفر قنات نيز از مظهر قنات است‌. آن‌ها براي اين‌كه بفهمند تا چه حد مسير را درست حفر مي‌كنند هميشه به پشت سر خود توجه مي‌كنند اگر نور را در پشت سرشان ديدند بدان معني است كه درست حفر كرده‌اند در غير اين صورت متوجه مي‌شوند كه راه را اشتباه رفته‌اند.

اصولاً قنات‌ها از چه اجزايي تشكيل شده‌اند؟

قنات‌، مجرايي زيرزميني است كه آب را از نقاط بالادست به پايين‌دست منتقل مي‌كند. قنات‌ها معمولاً از مظهر قنات يا هرنج مشخص مي‌شوند بعد رفته‌رفته قسمت‌هايي را به نام پسته كه خانه به خانه هستند تشكيل مي‌دهند كه به ديواره‌ی اين پسته‌ها ميله چاه گفته مي‌شود. اين اجزا سپس به مادر چاه مي‌رسد. در ضمن بستر قنات را كوره يا راهرو قنات مي‌نامند كه در زمان‌هاي دور سنگ‌چين بوده سپس به مرور زمان سفالي شده و بعد از سفال آجري و جديداً سيماني شده‌اند. هر قنات حدود ١٠٠ تا ٢٠٠ متر حريم دارد. يعني در اين حريم قنات ديگري نمي‌تواند حفر شود. البته ما قنات‌هايي را نيز داريم كه ٢ طبقه درست شده‌اند و بيش‌تر در يزد در نقاطي چون مهريز، زارچ و اشك زر و هم‌چنين در كرمان و خراسان به چشم مي‌خورند.

قنات‌ها از زمان شكل‌گيري و ابداع تا كنون چه تغيير و تحولاتي را به خود ديده‌اند؟

تنها چيزي كه تغيير كرده مصالح مورد استفاده در سنگ‌چين بوده است‌ كه همان طور که گفتم اول سنگ‌چين و بعد آجر و حالا سيماني شده است‌ وگرنه باقي اجزاي قنات دچار تغيير و تحول نشده است‌.

نكته ديگري كه نه در مورد قنات بلكه در مورد آب وجود دارد اين است كه آب براي ايرانيان فقط يك ماده‌ی حيات‌بخش نبوده است‌. بسياري از باورها، رسوم و عقايد ايراني حول محور آب شكل گرفته است و چنان كه مي‌دانيم در ايران باستان جشن‌هاي متعددي براي آن برگزار مي‌شده‌ است.

 آب های قنات ها دونوع می باشند:

در بيشتر نقاط ايران قنات‌ها را با عنوان نر و ماده اطلاق مي‌كنند و هر كدام مشخصات مخصوص به خود را دارند. آب نر معمولاً يك‌سري خصوصيات دارد. مثلاً پرقدرت وپرفشار است‌، از لحاظ آشاميدن سنگين است و معمولاً در آبياري خرابي به بار مي‌آورد. گل‌آلود است‌، املاح دارد و در جويي اگر جاري مي‌شود در آن علف هرز كم‌تر سبز مي‌شود و وقتي دست يا بدن آدم با اين آب تماس مي‌گيرد حالت لرزش و چندش به او دست مي‌دهد. ولي قنات ماده آب سبكي دارد، در مسيري كه مي‌رود علف هرز سبز مي‌شود، با آرامش حركت مي‌كند، آب بسيار سبكي دارد، املاح خيلي كمي دارد و هنگام آبياري اصلاً اذيت نمي‌كند. محصولاتي كه از اين آب سيراب مي‌شوند بار بيش‌تري مي‌دهند و هميشه هم زلال است‌. در واقع قناتي كه ماده باشد در طول سال هميشه يكسان آب دارد حالا چه بارندگي باشد و چه نباشد.

معایب قنات

در زمینهای هموار و نواحی که آب زیرزمینی شیب کافی ندارد و نیز زمینهای خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر قنات نیست. آب قنات ، بطور دائم جریان دارد و قابل کنترل نیست. روی این اصل ، مدام باعث تخلیه آب زیرزمینی می‌شود. در فصولی که به آب احتیاج نیست و یا احتیاج به آن خیلی کم است، امکان جلوگیری از جریان و یا کنترل آن وجود ندارد.

قنات به خاطر این که در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیست و دارای نوسان زیاد است، لذا قنات نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی خیلی حساسیت دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد و نیز در فصول و سالهای خشک ، آب قنات کم می‌شود. قنات نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال اینها آسیب پذیر است و خرابی در قناتها بعضی مواقع طوری است که احیا مجدد آنها یا ممکن نمی‌باشد و یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.

قنات، نشست خاک ومشکلات ساختمان سازی

افزایش جمعیت ،گسترش شهر ها وتغییر کاربری زمینهای کشاورزی وباغات به اماکن تجاری ومسکونی مهندسی عمران را درامر ساخت وساز با مشکلی تحت عنوان قنات روبرو ساخته است .بابروز این مسئله این سازه های آبی که یکی از مظاهر قدرت ونبوغ ایرانیان در عرصه ی علم هیدرولیک بوده و می باشد به عنوان یک مشکل جدی واساسی مطرح گردیده است.بارگذاری خاک برمسیر قنات امکان ریزش این سازه را افزایش داده که علاوه بر مسدود کردن مسیر قنات ، باعث بروز نشست در زیر پی سازه ،شکست پی ،ایجاد ترک های برشی و در نهایت تخریب سازه می شود.درمواجهه با این مسئله با در نظر گرفتن نوع قنات وخصوصیات خاک محل (دانسیته ،فشار آب منفذی ،تنش های قائم وجانبی ،تراکم ،سطح آب زیر زمینی و... که با شناسایی تحت الارضی ،گمانه زنی ونمونه برداری مشخص می شوند)مهندسین تمهیدات خاصی را اندیشیده وبه کار بسته اند . استفاده از نای های بتنی درقنات های دایر وپر کردن قنات های بایر در این جا بررسی وپیشنهاد می شود.

مزایا احیاء ومرمت قنات

طبق آمار یونسکوحدود 60درصد قنوات موجود در35کشور جهان،متعلق به ایران است . هم چنین بیشترین قنوات کشور به ترتیب در استان های خراسان رضوی ،خراسان جنوبی،یزد ،اصفهان، مرکزی ،کرمان وهمدان قرار دارند و برطبق آخرین اطلاعات جمع آوری شده توسط وزارت جهاد کشاورزی درحال حاضر حدود 27390رشته قنات در کشور وجود دارد که آب دهی سالیانه آن ها متجاوز از 3/8 میلیارد متر مکعب می باشد. لذا حدود ده درصد آب های مصرفی در بخش کشاورزی از طریق قنوات استعمال می شود که سهم آن در تولید بخش ،حدود 14درصد می باشد .

متاسفانه درسالیان گذشته به دلیل حفر چاههای عمیق ونیمه عمیق وحتی بعضا بدون مجوز، وبهره برداری بی رویه از منابع آب های زیر زمینی ،با کاهش شدید سطح آب سفره ها دردشتهای مختلف کشور روبه رو بوده ایم واین مسئله موجب ازدست رفتن وخشک شدن تعداد زیادی از قنوات کشور شده است (افزون بر 40 هزار رشته ) و به عبارت دیگر تعادل بیلان آب های زیر زمینی که طی سالیان متمادی توسط قنوات حفظ شده بود.به یک باره درطی چند سال به هم خورده وامروزه شاهد معضلات زیادی در بخش های آب های زیر زمینی کشور هستیم .

نکته مهم دیگر این که فعالان درامر لایروبی ومرمت قنوات کشور افرادی سالخورده وقدیمی می باشند که متاسفانه با توجه به تحولات سال های گذشته و تغییرات به وجود آمده در روش های استحصال آب ،اقدامی جهت انتقال تجربیات آنان به نسل جوان صورت نگرفته وبیم آن می رود که بااز دست دادن آن ها،این شاهکار استحصال آب نیز به فراموشی سپرده شود.

جمع بندی مطالب فوق از یک سو و ضرورت وارد نمودن تکنولوژی روز در امر بازسازی ومرمت قنوات به منظور حفظ این سرمایه های ملی وافزایش طول عمر بهره برداری از قنوات از سوی دیگر ،ایجاب می کند که تغییر نگرش اساسی در سطح ملی نسبت به قنوات صورت گیرد به عبارت ساده تر ،امروز می بایست به قنوات نیز به مانند سایر پروژه های استحصال آب فنی نگریست . این سازه از پیچیدگی های خاص برخوردار بوده وضرورت دارد جهت آن مطالعات شناسایی و مطالعات تکمیلی صورت گیرد از طرف دیگر زمان اجراهای سنتی مرمت ولایروبی گذشته وامروز مقرون به صرفه نمی باشد.دریک کلام درپهنه کویر ایران با نزولات آسمانی اندک ،فقر منابع آب ودشواری های آب وهوای حاکم برآن ،بهترین ومنطقی ترین شیوه ی استحصال آب ،قنات است.لذابا توجه به با اهمیت و نقش ارزنده قنوات درتامین آب کشاورزی وتوسعه پایدار این بخش وبا توجه به مزایای استحصال آب از طریق قنوات که ذیلا به آن ها اشاره می شود.لازم است که درحفظ ونگه داری آب ها از طریق انجام مطالعات شناسنامه ومطالعات جامع قنوات تلاش همه جانبه ای به صورت ملی صورت پذیرد.

الف)مزایای استحصال آب از طریق قنوات

از مزایای عمده قنوات به موارد زیر می توان اشاره کرد:

1)باتوجه به این که حفر قنات وسرمایه گذاری آن به زمان های گذشته برمی گردد.این سازه ها درحال حاضر فقط نیاز به نگه داری ومرمت دارند لذا در صورت به کارگیری شیوه های اصولی ومناسب بهره برداری ونگه داری عمر قنوات نسبت به سایر تاسیسات آبی بیش تر است.

2)استخراج آب درقنوات توسط نیروی ثقل وبدون استفاده از انرژی ووسائل مکانیکی صورت پذیرفته وبا دانش وآگاهی محلی مطابقت دارد،لذا هزینه استحصال آب ونیز قیمت تمام شده آب نسبت به روش چاه ارزان تر است.

استحصال آب براساس توازن طبیعی لایه های آبدار صورت گرفته ومناسب با بیلان آبی منطقه می باشد و مانع از افت سطحی ایستابی در منطقه می شود.

4)هزینه نگه داری قنات از چاه کم تراست.

5)قنات درتقویت وتثبیت وپرورش روحیه هم کاری وتعاون ومشارکت نقش بسیار مثبتی دارد باتوجه به وجود نظام بهره برداری از آب قنوات بر اساس رضایت عموم بهره برداران ،تجارب گذشته وانطباق آن با فرهنگ بومی ،این سازه نقش بسیار مثبتی در تثبیت وپرورش روحیه هم کاری وتعاون ومشارکت وقابلیت الگو برداری از سازه های مدرن را دارد.

6)اغلب آب های قنوات شیرین هستند ،لذا در آب شوئی خاک های شورپایین دست نیز نقش موثری را ایفا می کنند.

7)چون درعملیات قنات اغلب از ابزار آلات ساده وبه خصوص نیروی کارگری بهره برداران سهیم درقنات استفاده می شود،لذا با امکانات محلی قابل نگه داری می باشد.

8)درمناطق کوهستانی وکوهپایه ها،قنات منطقی ترین واصولی ترین وبالاخره تنها ترین طریقه استحصال آب است.

9)قنات موجب اشتغال زایی در منطقه شده ، از این طریق نیز به رونق اقتصادی منطقه وتوسعه پایدار کمک می کند.اهمیت فرهنگی وجود قنات درروستا وحس تعاون در بین بهره برداران قنوات از شاخص های قنوات است.

10)به عنوان یکی از میراث های فرهنگی باز مانده از گذشتگان درکشور تلقی می شود.

ب)ضرورت ها ومستندات قانونی حفظ واحیاءقنوات کشور

به منظور حفظ ،احیاءومرمت قنوات کشور در موارد قانونی مختلفی ،قانون گذار جهت دستگاه های اجرایی تکلیف معین نموده است از جمله:

·        ماده11قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی

·        بند الف تبصره 18سالهای 81 82 83 وبند الف تبصره 3قانون بودجه سالیانه

·        ماده 4 قانون توزیع عادلانه آب

·        ماده 17راهبردهای توسعه بلند مدت منابع آب کشور

ج)طرح احیاء ومرمت قنوات کشور

قنوات کشور از سال 1377به طور منسجم تحت مرمت ولایروبی قرار گرفته ودراین خصوص اعتبارات دولتی به صورت(70،30) (30درصد کشاورزان )هرساله تخصیص وهزینه شده است.(لازم به ذکر است که به علت در اختیار نداشتن مستندات قانونی قوی ،امر خودیاری به صورت صد درصد محقق نشده است.)

تاکنون بیش از 10000رشته قنات درکشورمورد مرمت وبازسازی اساسی قرار گرفته است ودرمجموع بیش از 57مترمکعب برثانیه افزایش آب دهی حاصل شده است.

بدین لحاظ گروه قنوات وسازه های تاریخی آبی در دفترتوسعه منابع آب وبهینه سازی مصرف درمجموعه معاونت صنایع وامور زیر بنایی تشکیل وپیگیر فعالیت های مرتبط باقنوات بوده ومی بایست به طور مستقیم بر اجرای طرح مرمت ولایروبی قنوات کشور نظارت داشته باشد که البته به علت فراهم نشدن شرایط اعتباری تاکنون این امر محقق نشده است. جدول زیر خلاصه عملکرد طرح مرمت ولایروبی قنوات را نشان می دهد:

سال

تعداد

افزایش آبدهی(لیتردرثانیه)

سطح زیرکشت(هکتار)

اعتبار هزینه شده (میلیون تومان)

1377

102

366

1923

10000

1378

264

879

4608

29998

1379

775

6775

22650

20670

1380

1038

9322

22285

60200

1381

932

7915

29959

70590

1382

2766

12317

62891

58295

1383

2659

13512

59360

60692

1384

2229

2649

21329

110930

د)ضرورت توجیه طرح احیاءومرمت قنات های کشور

باتوجه به این که سالیانه حدود ده درصد آب مورد نیاز (افزون بر 2/8میلیارد مترمکعب)دربخش کشاورزی از طریق قنوات استحصال می شود ،ولی شیوه های استحصال واستفاده از آب قنوات دربسیاری ازنقاط کشور،هنوز به صورت سنتی می باشد.با وجود این که قنوات از اهمیت بسیاربالایی برخوردارند .تابه حال مطالعات برنامه ریزی شده ای برای افزایش راندمان انتقال آب قنوات ،انجام عملیات احیاءومرمت قنوات به صورت فنی با ذکرنقشه ومشخصات کامل در شرایط مختلف زمین شناسی وهیدرولوژی ونظایرآن ارائه نشده است.

به کارگیری روش های مکانیزه وفنی مهندسی دربرنامه بازسازی واحیاءومرمت قنوات ،با استفاده از تکنولوژی های جدید تابه حال چندان مورد توجه واقع نشده است.فقط درسال های اخیر ان هم دربعضی از موارد تنها با استفاده از کولهای بتنی مسلح پیش ساخته جهت استحکام گالری ومیله چاه های قنوات ودر برخی از موارد دیگرنیز به استفاده از بالابر برقی ویا موتوری، پنکه هوادمی و... اکتفا شده ،که آن هم دربرخی موارد به دلیل عدم آگاهی زراعین ومسئولین محلی ونمایندگان قنات،مورد پذیرش واقع نشده وبه خوبی از آن استقبال واستفاده نشده است.

به عبارت دیگر سیستم استحصال از آب های زیر زمینی با استفاده از قنوات به همان شکلی که درگذشته ابداع شده،با کم ترین تغییرات به صورت سنتی طی سالیان متمادی مورد استفاده قرارگرفته ،همگام با پیشرفت تکنولورژی هیچ گونه تحول اساسی دربازسازی قنوات صورت نگرفته است. از سوی دیگر هر ساله از اعتبارات دولتی ،مبالغ قابل توجهی درامر احیاء ومرمت هزینه می شود.ولی به علت عدم اطلاعات کافی نمی توان اعلام نمود که قنات مورد نظر تا چه زمانی نیازمند اعتبارات باز سازی ومرمت است وبه چه میزان این روند درگذشته تکرارشده وپاسخ گویی دراین خصوص ممکن نبوده است.ازطرف دیگر میزان تاثیرگذاری عملیات مرمت وبازسازی قابل برآورد نمی باشد .هم چنین انجام عملیات فنی ونوین در بازسازی قنوات نیازمند بررسی وانجام مطالعات وطراحی است.به واسطه ی انجام شناسایی ومطالعات تکمیلی می توان کلیه زوایای قنات را از بالا دست تا پایین دست بررسی نموده وپس از طراحی اساسی ،مبادرت به باز سازی بنیادی قنوات نمود.

ه)اهداف طرح

طرح ملی ساماندهی قنوات کشورشامل مراحل زیر است:

1)انجام مطالعه شناسنامه قنوات کشور به منظور تهیه شناسنامه تک تک قنوات کشور وایجاد با نک اطلاعات قنوات (شرح خدمات مطالعه شناسنامه قنوات تدوین شده است.)

2)انجام مطالعات قنوات به منظور بررسی مسائل ومشکلات قنات از بالاست تا پایین دست .این مطالعه در دو قسمت مطالعات پایه ومطالعات فنی صورت گرفته وسرانجام به آلبوم نقشه های اجرایی قنات وآنالیز ومتره برآورد ختم می شود.(شرح خدمات این مرحله ازمطالعات توسط سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور درحال تدوین می باشد.)

3)باتوجه به مشترک بودن سفره آب زیر زمینی قنوات یک منطقه وچاه های محفوره درحدود آنها نیاز به سازماندهی نظام بهره برداری وایجاد مکانیزم نگه داری واز آن وکاهش تصدی گری دولت می باشد.

4)ساماندهی مقنی ها ومیراب های قنات دریک تشکل صنفی به منظور انتقال تجارب وپایداری امر مرمت ولایروبی وتقسیم وتوزیع آب وسازه قنوات وکاهش امر تصدی گری دولت دراین رابطه.

5)انجام طرح احیاءومرمت قنات های کشور با تامین اعتبارات مورد نیاز.

درابتدا لازم است که مطالعه شناسنامه قنوات ترجیحا به صورت حوضه ای صورت گیرد ،تا بتوان شناسایی کاملی از وضعیت قنوات موجود در حوضه در اختیار داشت.سپس براساس اطلاعات به دست آمده ،اولویت بندی وبرنامه ریزی انجام مطالعات جامع قنوات حوضه صورت می پذیرد .درمطالعات جامع سعی براین است که کلیه پارامترهای مرتبط با قنات از بالادست ،شامل فعالیت های آب خیز داری ومادر چاه ومسائل پایین دست شامل مظهر ،هرنج،استخر ذخیره آب ،نظام ونحوه بهره برداری وبهینه سازی مصرف آب قنات مد نظر قرار گیرد.سپس براساس اطلاعات اخذ شده ،مهندس مشاور طراح مبادرت به طراحی مجدد قنات نموده وآن را باز نگری می نماید .نهایتا توصیه های فنی عملیات مرمت وبازسازی وآلبوم نقشه های اجرائی ارائه می شود.

این نحوه برنامه ریزی موجب تغییر سیستم اجرائی قنوات از حالت امانی به پیمانی می شود که از نظارت بر اجرا عملیات را نیز آسان تر و اجرا ئی تر می کند.توصیه می شود هر دو مرحله انجام مطالعات فوق توسط مهندسین مشاور ذی صلاح صورت پذیرد.

احیای قنوات

براثر خشکسالی ، از یک طرف به علت عدم تغذیه کامل آب زیر زمینی واز سوی دیگر برداشت زیاد از سفره های زیر زمینی ،سطح آب پایین رفته آب قنات ها کم شده وآب بسیاری از آن ها هم به کل خشک شده است.درمواردی که کم آب یا خشک شدن قنات تنها براثر خشک سالی بوده ولی چاه در آن منطقه شده باشد،می توان با لایروبی قنات ونیز کف کنی (چنان چه شرایط اجازه دهد)وهم چنین افزودن بر طول قنات به آب بیشتری دست یافت یا قنات را از خشک شدن نجات داد.هم چنین درصورتی که آب مازاد در منطقه وجود داشته باشد می توان تغذیه مصنوعی انجام داد.

اما درمواردی که سطح آب براثر حفر بی رویه چاه های عمیق ونیمه عمیق پایین رفته وموجب خشک شدن یا کم آب شدن قنات شده است سه حالت می توان در نظر گرفت که در دو حالت امکان نجات قنات وآب دار شدن یا زیاد تر شدن آب وجود دارد ولی دریک حالت دیگر هیچ امکانی وجود ندارد وقنات را باید رها کرد وبه جای آن چاه عمیق ویا نیمه عمیق حفر کرد تا منابع آبی برای ادامه فعالیت وجود داشته باشد.

حالت اول :با آن که چاه در نزدیکی قنات حفر شده وآب زیادی از آن برداشت شده اما قنات هنوز آبدار است شکل 1. در این حالت اگر از فعالیت چاه جلوگیری شود،قنات خشک نمی شود وبرای پر آب شدن ،طبق شرایط طبیعی می بایست برطول آن اضافه بشود.

حالت دوم :قنات براثر حفر چاه وبرداشت زیاد آب خشک شده ولی سطح هنوز خیلی پایین نرفته است .برای مثال حدود نیم متر پایین تر از کف مجرای قنات است شکل 2.

دراین صورت اگر از فعالیت چاه جلوگیری به عمل آید ، می توان قنات را از طریق افزودن برطول آن دوباره آب دار کرد .معمولا به ازای هر یک متر که سطح آن پایین می رود ،می بایست حدود دویست متر بر طول قنات اضافه شود.

حالت سوم:قنات براثرحفر چاه خشک شده و سطح آن چندین متر پایین تر از سطح کف مجرای قنات است .مثلا 6-5متر (شکل 3).دراین صورت هر اقدامی برای نجات قنات بی فایده است،زیرا سطح آب خیلی پایین افتاده وباید چندصد متر بر طول قنات شود تا شاید آبدار شود که در این صورت مقرون به صرفه نیست.

تغذیه قنات ها :

1)بررسی تاثیر بندهای خاکی درافزایش آبدهی قنات ها

2)استفاده از سد های زیر زمینی جهت تغذیه سفره های آب زیر زمینی و کنترل آب قنوات

3)تغذیه مصنوعی سفره های آب زیر زمینی با استفاده از سد های ذخیره ای شنی

 

1)بررسی تاثیر بندهای خاکی درافزایش آبدهی قنات ها:

قنات یکی از ابتکارات ایرانیان جهت مبارزه با کمبود آب وتامین کشاورزی خصوصا در مناطق خشک ونیمه خشک می باشد.متاسفانه خشک سالی های چند سال اخیر در کشور باعث کمبود وخشک شدن آب در بسیاری از قنات ها شده است . در این ره گذر احداث طرح هایی که بتواند درذخیره آب به سفره زیر زمینی تاثیر داشته باشد،اقدامی موثر در حفظ قنات های موجود در مناطق مختلف وافزایش آب دهی قنات ها خواهد بود . یکی از این روش ها تغذیه مصنوعی آب می باشد که دربسیاری ازکشورها به عنوان یک تکنولوژی برای جبران کمبود آب های زیرزمینی ،بهبود کیفیت آب آشامیدنی ،مصارف شرب ،کشاورزی و... محسوب می گردد .یکی از مهم ترین اقداماتی که می توان انجام داد احداث بندهای خاکی روی رود خانه ها می باشد که با توجه به نگه داری رواناب زیاد پس از هر بارش ،می تواند تاثیر بسیار زیادی بر افزایش آبدهی قنات ها درمناطق مختلف داشته باشد.

2)استفاده از سد های زیر زمینی جهت تغذیه سفره های آب زیر زمینی و کنترل آب قنوات:

یک از راه کارهای مناسب جهت تغذیه سفره های آب زیرزمینی ،افزایش آبدهی وکنترل آب قنوات با استفاده از سد های زیرزمینی است که به دو روش می توان از آن ها استفاده کرد:می توان آن ها را درمکانی مناسب احداث نمود تا سبب قطع جریان  آب های زیر زمینی شوند و آب را نگه داشته واز هدر رفتن آن جلوگیری نمایند ودیگر این که از آن ها به صورت موانع یا بند هایی درقنوات جهت نگه داشتن موقتی آب وتاخیر دادن جریان آب تا زمان احتیاج استفاده کرد.

3)تغذیه مصنوعی سفره های آب زیر زمینی با استفاده از سد های ذخیره ای شنی:

بسیاری از کشورهای درحال توسعه دررژیم های اقلیمی قرارگرفته اند که دارای بارش فصلی ونامنظم است . تامین آب دراین مناطق باتوجه به تغییر پذیری بارش مشکل است.تغییر اقلیم جهانی نیز براین پدیده تاثیر گذار است،از جمله راه کارهای مناسب درفصول خشک استفاده از آب های زیرزمینی است . اما دربعضی از این مناطق این منابع دراواخر فصل خشک تهی می گردند ودرواقع تامین آب به صورت دائم با توجه به شرایط زیست محیطی منطقه مشکل است.درمواقعی که شرایط اقلیمی وجغرافیایی به گونه ای باشد که نتوان از منابع آب موجود استفاده بهینه نمود ،یکی از راه کار های مناسب استفاده از سد های ذخیره ای شنی است . این گونه سد ها معمولا درعرض دره ها ساخته شده ودر بعضی مواردتا سنگ بستر درپایین امتداد می یابد.مخزن آن دربالا دست به وسیله شن ،سنگریزه ویا سنگ به وسیله جریان ها ی سیلابی حمل شده ،پرمی گرددویک سفره مصنوعی را پدید می آورد که در این حالت توسط جریان های سطحی زیر سطحی تغذیه می گردد. این نوع سفره مصنوعی درهر سال توسط جریان های سطحی زیر سطحی تغذیه می گردد .این نوع سفره مصنوعی درهر سال توسط نزولات جوی وجریان های زیرسطحی تغذیه می گردد.و آب را برای استفاده در فصول خشک ذخیره می کند. از جمله مزایای سدهای ذخیره ای شنی،بهره برداری بهینه از منابع آب موجود،جلوگیری از هدر رفتن آب های زیرسطحی وسطحی ،ذخیره آب برای استفداه درفصل مناسب،کاهش میزان تبخیر وبهبود وضعیت بهداشتی درمنطقه می باشد.

+ نوشته شده در  یکشنبه بیستم آذر 1384ساعت 2:30  توسط مهدی داودی(کارشناس ارشد چینه فسیل) | 
 
صفحه نخست
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ

نوشته های پیشین
بهمن 1387
آذر 1387
آبان 1387
شهریور 1387
خرداد 1387
اردیبهشت 1387
فروردین 1387
دی 1386
آذر 1386
آبان 1386
مهر 1386
شهریور 1386
مرداد 1386
تیر 1386
اردیبهشت 1386
فروردین 1386
اسفند 1385
بهمن 1385
دی 1385
تیر 1385
دی 1384
آذر 1384
مهر 1383
آرشیو موضوعی
زمین شناسی نفت Petroleum Geology
The texture of sediments
رادکان
تحليل رواناب سطح شهر مشهد به کمک تصاویر ماهواره ای
بنتونیت bentoniteچیست؟کاربردها و...
قنات چیست ؟ فواید -اشکال و روشهای حفر قنات
درآمدی بر آب شناسی(hydrogeology)
گسله کواترنری شمال مشهد
ژئوتوریسم در استان های خراسان
تصاویر میکروسکوپی از کانی های آندالوزیت واکتینولیت
تصاویر میکروسکوپی از کانی های آنتی گوریت-کلریتوئید
تصاویر میکروسکوپی از کانی کوردیریت
تصاویر میکروسکوپی از کانی کامینگتونیت
تصاویر میکروسکوپی از کانی جدریتgedrite
تصاویر میکروسکوپی از کانی گلوکوفانglaucophane
تصاویر میکروسکوپی از کانی کیانیت
تصاویر میکروسکوپی از کانی اومفاسیت
تصاویر میکروسکوپی از کانی روتیل
دانلود کتاب مقاطع میکروسکوپی
تصاویر برخی از فسیل ها
بررسی کانسار پتاس در منطقه ایلجاق
آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی از فعالیت گسل
آب (Water )از چرخه تا موارد استفاده و...
مقاله (بررسی آبخوان آبرفتی دشت بجنورد)
دانلود مقاله مطالعات آب شناسی حوضه آبریز سنگرد
سیل و بررسی وضعیت سیل در کشور
هیدرولیک چاه و بهره برداری از آبهای زیر زمینی
آلودگی آب ها (علل - روش های پیشگیری و...)
روشهای تصفیه آب کدامند؟
مشخصات و ویژگی های فسیل کنيداريا (Cnidaria)
منظور از هیدرولیک چیست؟
گازطبیعی (CNG)از زیر زمین تا پالایشگاه
جايگاه علوم زمين در آيات قرآني
سدها وآب بند ها در ايران از دوران هخامنشي تا کنون
مالاکیت و آزوریت
زمین شناسی نظامی
طنز(پیامد های زلزله در نقاط مختلف دنیا)
زمينلرزه های سده بيستم و بيست و يکم ثبت شده ایران
مقاله آبهاي زيرزميني حوزه بلغور مشهد
بیوگرافی دکتر امین علیزاده سیوکی
بیوگرافی دکترمحمد قویدل سیوکی
اصول وروش های نقشه برداری کدامند؟
چگونگی شکل گیری بيابان و روش های بيابان زدايي
مفهوم دقیق خشكسالی را بدانیم!
چگونگی تشكيل غار و بررسي آبخوانهاي كارستي
منظومه شمسی کجاست؟
گالری عکس های بسیار زیبا از یخچال های طبیعی
برخی ازساختارهای رسوبیSome Sedimentary Structures
گالری عکس هایی از کرینوئیدها
زمین لرزه یا زلزله چیست؟Earth quake
آب ها وسد های زیر زمینی
مختصری از کانی شناسی
مفهوم- تعریف وانواع گل فشانVolcanic Mud
وضعیت جغرافیایی کشورهای همسایه ایران
آشنایی با دکتر سعید سعادت
پیوندها
کامپیوتر - نرم افزار و.... کلیک کن
بزرگ ترین وبلاگ تست زمین شناسی
وبلاگ زمین شناسی ومعدن
حوادث واخبار ایران وسایر نقاط جهان(بدون سانسور)
اولین کنگره بین المللی زمین شناسی کاربردی ایران
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM